Caroline Emilie Bleeker

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search
Caroline Emilie Bleeker
Dr. Caroline Bleeker achter een draaibank.tif
Algemene informatie
Volledige naam Caroline Emilie Bleeker
Geboren Middelburg, 17 januari 1897
Overleden Zeist, 8 november 1985
Nationaliteit Vlag van Nederland Nederland
Beroep Doctor in de wis- en natuurkunde
Portaal  Portaalicoon   Natuurkunde
Wiskunde

Caroline (Lili) Emilie Bleeker (Middelburg, 17 januari 1897 – Zeist, 8 november 1985) was een Nederlandse doctor in de wis- en natuurkunde. Zij is in 1928 gepromoveerd bij prof. Dr. Leonard S. Ornstein.[1] Anderhalf jaar na haar promotie heeft zij op 5 juni in 1930 het Physisch Adviesbureau opgericht. Dit was een adviesbureau dat voorlichting gaf aan wetenschappelijke laboratoria en industrieën bij het ontwerpen en de bouw van instrumenten.[2] Tevens heeft zij samen met haar levenspartner Gerard Willemse de Nederlandsche Optiek- en Instrumentenfabriek Dr. C.E. Bleeker (NEDOPTIFA) opgericht in 1939. Deze fabriek kwam voort uit het Physisch Adviesbureau en legde zich toe op de productie van optische instrumenten en op de productie van wetenschappelijke apparaten zoals galvanometers voor laboratoria.[3]

Jeugdjaren[bewerken]

Caroline Bleeker groeide op in Middelburg als jongste kind in het gezin van Johannes Lambertus Bleeker, een Evangelisch-Lutherse predikant, en zijn vrouw Gerhardina Marta Döhne.[4] De moeder van Bleeker zag graag dat Bleeker na de lagere school hielp met het huishouden. Bleeker hielp een jaar lang in de huishouding maar had echter een grote wens om te studeren en volgde hierna een opleiding aan de hogereburgerschool (HBS) in Middelburg.[5] Na het behalen van haar HBS-diploma vertrok zij in 1916 naar Utrecht om wiskunde te studeren.[4] Na haar kandidaatsexamen ging zij lesgeven op een middelbare meisjesschool om op deze manier haar collegegeld bij elkaar te sparen voor de vervolgstudie astronomie. Haar baan als lerares was geen groot succes waardoor zij overging tot het geven van bijlessen aan studenten.[6]

Vanaf 1919 werkte Bleeker daarnaast acht jaar lang als assistente van verschillende hoogleraren, zoals Willem Henri Julius, op de Sterrenwacht Sonnenborgh en het Physisch Laboratorium in Utrecht.[7] In een personeelslijst van 1 januari 1926 staat vermeld dat Bleeker de enige hoofdassistente was. Naast een assistente van hoogleraren te zijn, hield Bleeker zich in 1920 bezig met de theoretische sterrenkunde en in de jaren daarna is zij overgestapt naar de theoretische en experimentele fysica.[8] Tijdens haar periode als assistente verrichtte Bleeker haar onderzoek bij de faculteit Wis- en Natuurkunde voor een proefschrift onder leiding van prof. Dr. Leonard S. Ornstein.[9] In 1928 promoveerde Bleeker cum laude op haar experimenteel fysisch proefschrift Emissie- en dispersiemetingen in de seriespectra der alkaliën tot doctor in de wis- en natuurkunde. Zij liet haar proefschrift drukken bij drukker G.J. Willemse uit Utrecht, de vader van Gerard Willemse, haar latere bedrijfscompagnon en partner.[10] In 1930 besloot Bleeker tot de oprichting van een Physisch Adviesbureau.[11] Dit adviesbureau heeft de Utrechtse chemicus H.R. Kruyt beïnvloed bij de oprichting van de Nederlandse organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek (TNO) in 1932. In 1939 richtte Bleeker de Nederlandsche Optiek- en Instrumentenfabriek Dr. C.E. Bleeker op, die voortkwam uit het Physisch Adviesbureau.[12]

Werk en onderzoek[bewerken]

Pionierswerk: Het Physisch Adviesbureau[bewerken]

Twee jaar na haar promotie (1930) besloot Bleeker tot de oprichting van een fysisch adviesbureau in Utrecht.[13] Dit werd een kleine fabriek voor vooral wetenschappelijke instrumenten, die tot aan 1940 gestaag uitgroeide tot een goed werkend bedrijf. Wetenschappers, hoogleraars aan universiteiten en grote laboratoria waren de grootste afnemers. Vooral in de periode 1935-1940 groeide de fabriek.[13] Vanaf 1935 werd het een commanditaire vennootschap onder de naam ‘Physisch Adviesbureau Instrumentenfabriek Dr. C.E. Bleeker’.[13] Caroline Bleeker was de eerste en enige medewerker binnen het bedrijf, maar binnen twee jaar groeide dit tot 18 werknemers in 1937.[13] Ook kwam er een tweede vennoot en directeur, G.J.D.J.(Gerard) Willemse. Lili Bleeker zou de rest van haar leven met Willemse doorbrengen, al trouwden ze niet.[14] Deze toename in personeel kwam vooral door het toevoegen van een optische afdeling aan de fabriek, mede gefinancierd door Frits Zernike.[13] Deze Groningse hoogleraar was al enige tijd bevriend met Bleeker. De optische afdeling ontwikkelde zich snel tot een succes en in 1939 werd begonnen met de productie van een serie van 6x24 prismakijkers voor het Nederlandse leger.[14] Deze bestelling moest echter geannuleerd worden tijdens de bezetting van de Duitsers tijdens de oorlog.[14] Bijna alle andere orders werden geannuleerd. Het bedrijf kromp qua personeel ook vanwege evacuaties.[14] Lili Bleeker leverde prismakijkers voor het verzet en moest, na het leegroven van haar bedrijf, zelf onderduiken.[14] Onmiddellijk na de bevrijding werd met inzet van de meeste werknemers de fabriek schoongemaakt en opnieuw opgestart. Ook kreeg de fabriek een andere naam: “Nederlandsche Optiek- en Instrumentenfabriek” oftewel NEDOPTIFA.[13]

NEDOPTIFA[bewerken]

Na de oorlog werd het bedrijf omgezet in een naamloze vennootschap, om de financiële basis te verbeteren. In 1949 verhuisde NEDOPTIFA van de binnenstad van Utrecht naar Zeist, waar het groter werd dan ooit.[13] Bij een nieuwe fabriek hoorden ook nieuwe producten. De productie van nieuwe optische producten zoals een grotere microscooplijn en nieuwe typen prismakijkers werden op de markt gebracht.[13] Het leveringsprogramma aan microscopen werd bovendien uitgebreid, en bediende een breed spectrum aan onderzoeksterreinen. Universiteiten en bedrijven in binnen- en buitenland werden afnemer.[13] Maar de oorlogsschade in combinatie met hoge investeringskosten zorgden voor financiële problemen.[13] Na de productie van het instrument (fasecontrastmicroscoop) waarmee wetenschapper en professor Frits Zernike een Nobelprijs won in 1953, kreeg de fabriek een extra steun in de rug.[13] NEDOPTIFA was het eerste bedrijf ter wereld dat complete fasecontrastmicroscopen produceerde.[14] De jaren '60 waren roerig voor het bedrijf. Enerzijds kwam in 1961 de koningin op bezoek om instrumenten te bekijken.[13] De directrice, mevrouw Bleeker, gaf zelf een rondleiding. Anderzijds waren de bedrijfsresultaten slecht en werden werknemers weggekocht door andere bedrijven als Philips voor een hoger salaris.[14] Ook was Lili al boven de 60, dus het werken viel haar fysiek zwaarder.[14] Er werd een nieuwe directie opgesteld nadat Bleeker in 1963 samen met Willemse op eervolle wijze ontslagen worden van hun taken.[13] De sleutels werden overgedragen aan A.N. Nolke.[13] Onder deze directeur werd het bedrijf gefuseerd met 'De Oude Delft' uit Delft, maar in 1978 sloot het definitief haar deuren.[13] Bleeker en Willemse keerden niet vaak meer terug naar de fabriek. Het aftreden van de directeurs werd negatief ervaren door uitgerekend Philips. Frits Philips stuurde Lili en Gerard een brief, waarin hij dit uitte.

Aanhalingsteken openen

(...) dat wij ons heel moeilijk de Nederlandse Optiek - en Instrumentenfabriek kunnen voorstellen onder U beiden, die op deze onderneming toch een zo bijzonder persoonlijk stempel hebt gezet.

Aanhalingsteken sluiten
— Frits Philips[14]

Bleeker en Willemse bleven de rest van hun leven samen en het pand van hun fabriek werd in 1992 gesloopt.[13]

Receptiegeschiedenis en betekenis van haar werk[bewerken]

Nederlandse Optiek- en Instrumentenfabriek (NEDOPTIFA)[bewerken]

Caroline Bleeker's bedrijf (NEDOPTIFA) verkreeg niet alleen in Nederland bekendheid, maar ook internationaal. Dit kwam door de hoge kwaliteit van haar instrumenten.[15] De fabriek had een grote en solide kwaliteitsreputatie.[16] De reeds genoemde Groningse hoogleraar en beroemd natuurkundige, Frits Zernike, adviseerde Bleeker lenzen te maken voor zijn onderzoek, waardoor haar bedrijf uitbreidde met de productie van optische instrumenten. Zij was het eerste bedrijf ter wereld dat complete fasecontrastmicroscopen produceerde. Hoewel dit instrument was ontwikkeld door Zernike, bracht zij het op de markt. In 1947 kregen zij een gezamenlijk octrooi op de fasecontrastmicroscoop. DeNobelprijs voor de Natuurkunde, die Frits Zernike won voor de ontwikkeling van de fasecontrastmicroscoop, zorgde ervoor dat de lenzen van Bleeker en haar fabriek meer bekendheid en een grotere reputatie kregen.[17]

De leermeester van Caroline Bleeker, Leonard Ornstein, bij wie zij cum laude promoveerde, was tevens erg positief over haar fabriek.[18][19] Nederland kende in de tijd van Bleeker nog geen optische industrie. Er was zelfs na Antoni van Leeuwenhoek geen traditie van seriematige microscoopproductie in Nederland meer geweest.[16] NEDOPTIFA was een gat in de markt.[20] Dit verklaart het belang van haar werkzaamheden in de fabriek. Opmerkelijk is het feit dat er tijdens haar begrafenisdienst niet is gesproken over de fabriek, alsmede dat zij in hetzelfde graf is begraven als Gerard Willemse, haar levenspartner, maar dat haar naam niet is vermeld op het graf.[21]

Wetenschappelijke kringen[bewerken]

Lili Bleeker had goede connecties met verschillende vooraanstaande wetenschappers, zoals de reeds genoemde Frits Zernike en Leonard Ornstein. Zij was erg belangrijk voor Leonard Ornstein, dat blijkt uit het feit dat zij meermaals door hem werd aanbevolen bij zijn collega’s.[22][23] Hij probeerde haar een passende positie te bezorgen.[22] Niet alleen in Nederland had zij contacten binnen de wetenschappelijke kringen, eveneens in het buitenland.[24] Juffrouw Bleeker, zoals zij graag aangesproken wilde worden, was een erudiete vrouw met een brede kring van wetenschappelijke contacten in binnen- en buitenland.[25] Zij had dus een goede positie binnen de wetenschap en haar werkzaamheden werden goed ontvangen bij andere geleerden. Haar sekse heeft dit niet belemmert, hoewel zij zelf heeft gesteld dat haar vrouw-zijn het niet makkelijker heeft gemaakt.[26]

Vernoemd naar Bleeker[bewerken]

In Utrecht is in april 1998 de thuisbasis van de Instrumentele Groep Fysica (IGF) naar Caroline Bleeker vernoemd: het Caroline Bleekergebouw.[27][28] Net als Bleeker hanteert de IGF een zeer strenge kwaliteitscontrole voor het produceren van instrumenten. Op deze manier vervult de IGF een belangrijke rol bij het bewerkstelligen van vooruitstrevend experimenteel fysisch en natuurwetenschappelijk onderzoek, vergelijkbaar met de manier waarop Caroline Bleeker met haar bedrijf werkte. Op basis van deze gedrevenheid en vakmanschap van Caroline Bleeker heeft de Utrechtse Universiteit besloten om deze vrouw te eren door haar naam te verbinden met de IGF en het gebouw waarin de IGF is gevestigd.[29]

Emancipatie van vrouwen[bewerken]

Steeds meer vrouwen gingen natuurkunde studeren in de periode waarin Caroline Bleeker haar studie volgde. Echter, de hogere wetenschappelijke kringen bestonden vooral uit mannen. Echter, Bleeker wist zich goed te positioneren in deze wereld die geleid werd door mannen. Bleeker zette zich in voor de emancipatie van vrouwen. Zij was geen bescheiden vrouw en wenste geen posities beneden haar stand aan te nemen. Dit werd wel vaak van vrouwen verwacht. Door een eigen bedrijf te starten was ze onafhankelijk en hoefde ze zich niet te schikken aan de macht van mannen.[30] Juffrouw Bleeker zette zich niet alleen in voor haar eigen emancipatie. Zij had de ambitie om zowel mannelijke als vrouwelijke werknemers voor haar fabriek aan te nemen. Volgens haar zou de verhouding man-vrouw idealiter half-om-half moeten zijn. In een jaarverslag (1940 – 1941) van haar fabriek laat zij weten dat er steeds meer vrouwen in dienst worden genomen.[31] In het bedrijfsblad De Loupe van NEDOPTIFA had zij eveneens een rubriek ‘Van vrouw tot vrouw’.[26]

In november 1953 was het 25 jaar geleden dat Caroline Bleeker promoveerde. Tijdens haar huldiging wordt er onder andere het volgende over haar gezegd:

Aanhalingsteken openen

U behoort ongetwijfeld tot de vooruitstrevende vrouwen, die mede bevorderd hebben, dat de emancipatie der vrouwen in de huidige samenleving zo'n belangrijke plaats is gaan innemen.

Aanhalingsteken sluiten
[32]

Een andere aanwezige benadrukt het feit dat Bleeker de verhouding der seksen met haar bedrijf in evenwicht weet te brengen door kansen te bieden voor jonge vrouwen van verschillende kunnen.[31]

Literatuur[bewerken]

  • Gijsbert van Ginkel, Dr. Caroline Emilie Bleeker en de Nederlandse Optiek- en Instrumentenfabriek: het verhaal van een bijzondere vrouw en een bijzonder bedrijf (Utrecht 1997).
  • Marianne I.C. Offereins, 'Caroline Emilie Bleeker: een vrouw in een fysisch bedrijf', in: Gewina 20 (1997) 279-308.
  • I.H. Stamhuis, en M.I.C. Offereins, ‘Twee vrouwelijke natuurkundigen en hun promotor in het interbellum: Lili Bleeker, Truus Eymers en Leonard Ornstein’, in: Gewina 20 (1997) 256-268.