Citaatrecht

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Binnen het auteursrecht bestaan diverse uitzonderingen op het verbod om iets openbaar te maken of te kopiëren zonder toestemming van de maker. Een van die uitzonderingen heeft betrekking op het gebruikmaken van citaten uit een auteursrechtelijk beschermd werk. Deze uitzondering wordt wel het citaatrecht genoemd.

Het citaatrecht is vergelijkbaar met, maar niet identiek aan, het Amerikaanse fair use-beginsel. Het citaatrecht is vrij beperkt, beperkter dan fair use in ieder geval.

Citaatrecht in Nederland[bewerken]

De hoofdregel van de Nederlandse Auteurswet is dat de maker van een boek, film, muziekstuk of iets dergelijks de enige is die het mag openbaar maken of kopiëren.

Omdat het heel moeilijk is om bijvoorbeeld een boek te bespreken, zonder delen uit dat boek te citeren, heeft de wetgever een uitzondering in die hoofdregel gemaakt voor citaten, mits die aan bepaalde voorwaarden voldoen. Dit is in artikel 15a van de Auteurswet als volgt geformuleerd (dit is de regeling die geldt per 1 september 2004)[1]:

  1. Als inbreuk op het auteursrecht op een werk van letterkunde, wetenschap of kunst wordt niet beschouwd het citeren uit een werk in een aankondiging, beoordeling, polemiek of wetenschappelijke verhandeling of voor een uiting met een vergelijkbaar doel mits:
    1° het werk waaruit geciteerd wordt rechtmatig openbaar gemaakt is;
    2° het citeren in overeenstemming is met hetgeen naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is en aantal en omvang der geciteerde gedeelten door het te bereiken doel zijn gerechtvaardigd;
    3° artikel 25 in acht wordt genomen; en
    4° voor zover redelijkerwijs mogelijk, de bron, waaronder de naam van de maker, op duidelijke wijze wordt vermeld.
  2. Onder citeren wordt in dit artikel mede begrepen het citeren in de vorm van persoverzichten uit in een dag-, nieuws- of weekblad of tijdschrift verschenen artikelen.
  3. Dit artikel is mede van toepassing op het citeren in een andere taal dan de oorspronkelijke.

Artikel 25 handelt over de morele rechten.

Artikel 10d van de Wet op de naburige rechten past dezelfde regels toe op opnamen van muziekuitvoeringen, voorstellingen en dergelijke (zie naburige rechten).

In artikel 16 lid 1 van de Auteurswet BES (betrekking hebbend op Caribisch Nederland en geldend per 10 oktober 2010) is het citaatrecht als volgt geformuleerd[2]:

1. Als inbreuk op het auteursrecht op een openbaar gemaakt werk van letterkunde, wetenschap of kunst wordt niet beschouwd het overnemen van enkele korte gedeelten daarvan of van enkele korte opstellen of gedichten in bloemlezingen en andere werken bestemd voor het onderwijs of een ander wetenschappelijk doel, alsmede in aankondigingen en beoordeelingen in nieuwsbladen en tijdschriften, mits bij het overgenomen gedeelte, opstel of gedicht, of bij de aankondiging of beoordeeling, het werk genoemd wordt, waaruit het overgenomen is, en de maker, voor zoover deze op of in het werk is aangeduid, wordt genoemd. Deze bepaling is mede van toepassing ten aanzien van het overnemen in eene andere taal dan die van het oorspronkelijke.

Toelichting citaatrecht in Nederland[bewerken]

Als een deel van een tekst, een afbeelding of ander werk onder het citaatrecht valt, dan is voor publicatie ervan geen toestemming van de auteursrechthebbende nodig. In Nederland is het volgens het citaatrecht toegestaan om een deel van andermans werk over te nemen in een aankondiging, beoordeling, bespreking, kritiek of wetenschappelijke verhandeling. De belangrijkste vraag is: wordt de geciteerde tekst of de afbeelding daadwerkelijk gebruikt als citaat? In het algemeen wordt in de jurisprudentie gebruik als 'verduidelijking' toegestaan. Zo mag een typerende foto getoond worden bij een aankondiging van een fototentoonstelling (aankondiging), kan iemand een stukje van een nieuwe cd laten horen in een radioprogramma waarin die cd besproken wordt (beoordeling), kan een politicus die het programma van zijn opponent bekritiseert stukken uit diens partijprogramma citeren (polemiek), en kan een literatuurwetenschapper stukken van gedichten opnemen in een studie over de invloed van een beroemde dichter op zijn tijdgenoten (wetenschappelijke verhandeling). In al deze gevallen verduidelijkt het gebruikte 'citaat' waarover wordt gesproken in de hoofdtekst van de publicatie.

Grote stukken tekst mogen niet overgenomen worden als 'citaat'. De citaten moeten echt dienen om een mening of nieuwsbericht te verduidelijken. Ook afbeeldingen of stukken tekst die weinig tot niets verduidelijken, maar waarvan mag worden aangenomen dat ze slechts bedoeld zijn om de publicatie 'interessanter' of visueel aantrekkelijker te maken, vallen niet onder het citaatrecht.

Als een citaat gebruikt wordt, moet altijd de bron en de maker van het werk vermeld worden. Er mag niet meer dan strikt nodig is voor het doel worden geciteerd. Het citaat moet zo getrouw mogelijk (bij voorkeur zelfs letterlijk) zijn.

In artikel 15a van de Auteurswet staat nog dat artikel 25 van dezelfde wet in acht moet worden genomen. Dit artikel 25 geeft een auteursrechthebbende de mogelijkheid zich te verzetten tegen gebruik van zijn werk. Dit recht van de auteursrechthebbende blijft dus ook bij het citaatrecht bestaan.

Voorbeeld: Jaap.nl[bewerken]

Op 7 augustus 2007 conformeerde de voorzieningenrechter van de rechtbank Alkmaar in een zaak met betrekking tot websites over te koop staande huizen, zich aan de eis dat het citeren beperkt zou blijven tot een tekst met maximaal 155 leestekens en het plaatsen van afbeeldingen met een beperkt aantal pixels. In de uitspraak wordt voor foto's een grens van 194x145 pixels genoemd. De rechter sprak zich echter, gezien het spoedeisende karakter van de zaak, niet uit over de vraag of dit juiste grenzen zijn.[3] Deze uitspraak is echter door het gerechtshof vernietigd wegens het niet-ontvankelijk zijn van de eiser; inhoudelijk is het geëiste daarom niet beoordeeld. Ook in hernieuwd kort geding werd de eiser niet-ontvankelijk verklaard.[4]

Eenvoudige geschriften en database-gegevens[bewerken]

In bovengenoemde zaak stelden de partijen, Baas in eigen huis versus Plazacasa de beschermwaardigheid van twee zaken aan de orde: de huisbeschrijvingen en de opzet van de database. De huisbeschrijvingen waren naar het oordeel van de rechter geschriften met onvoldoende eigen karakter om auteursrechtelijke bescherming te genieten; niettemin worden deze, als 'eenvoudige geschriften', beschermd door de Nederlandse wet. Over de beschermwaardigheid van de database-opzet volgens de Europese richtlijnen deed de rechter geen uitspraak. Dat de Nederlandse wet mogelijk in strijd is met Europese Richtlijn 96/9/EG[5] - de zogenaamde Databankenrichtlijn - en hierin mogelijk te restrictief is, liet de rechter niet meewegen, aangezien particulieren en rechtspersonen zich niet rechtstreeks op zo'n richtlijn kunnen beroepen.

De richtlijn houdt in dat een database op zichzelf auteursrechtelijk beschermd is, als deze door keuze of rangschikking van de data een eigen intellectuele schepping van de maker vormt. Andere criteria worden in Artikel 3 uitdrukkelijk uitgesloten. In Alkmaar bleef de vraag onbeantwoord of de opzet van een huizenwebsite met voor de hand liggende ordening en inhoud volgens 'Europa' beschermd mag worden door nationale wetgeving.

Citaatrecht in België[bewerken]

De wet in België stelt, in artikel 21, lid 1 van de Wet betreffende het auteursrecht en de naburige rechten:

§ 1. Het citeren uit een werk dat op geoorloofde wijze openbaar is gemaakt, ten behoeve van kritiek, polemiek, recensie, onderwijs, of in het kader van wetenschappelijke werkzaamheden, maakt geen inbreuk op het auteursrecht, voor zover zulks geschiedt overeenkomstig de eerlijke beroepsgebruiken en het beoogde doel zulks wettigt.

Het citeren bedoeld in het vorige lid moet de bron en de naam van de auteur vermelden, tenzij dit niet mogelijk blijkt.

Zie ook[bewerken]

Wikisource Bronnen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Nederlandse Auteurswet 1912 op Wikisource