Cognaat (taalkunde)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

Cognaten zijn verschillende woorden binnen dezelfde taal of in verschillende talen die etymologisch een gemeenschappelijke oorsprong hebben, en daardoor qua vorm in meer of mindere mate op elkaar lijken. Cognaten kunnen zowel leenwoorden als erfwoorden zijn.

Cognaten in verschillende taalfamilies[bewerken]

Indo-Europese talen[bewerken]

Twee voorbeelden van in een groot deel van de Indo-Europese talen voorkomende cognaten met dezelfde betekenis zijn:

  • Nederlands ster:
    • Germaans: Nederduits Steern, Duits Stern, Fries stjer(re), Engels star, Schots starn, Zweeds stjärna, Gotisch staírnō;
    • buiten-Germaans: Oudiers ser (vgl. Cornisch steren), Latijn stēlla, Tochaars A/B śreñ (mv.)/ścirye, Oudgrieks astḗr, Hittitisch hašter-, Armeens astł, Sanskriet tā́raḥ (mv.), Avestisch star- (vgl. Perzisch setare, Koerdisch estêre), alle ‘ster’. De vermoedelijke wortel in het Indo-Europees is *h₂ster- ‘ster’.

Uit bovengenoemde voorbeelden blijkt al dat cognaten in veel gevallen moeilijk te herkennen zijn, doordat de woordvorm in de loop van de tijd sterk is veranderd. Zo is het Nederlandse melk (< PIE *h₂melǵ- ‘melken’) overduidelijk een cognaat van het Engelse milk, maar als gevolg van de tweede Germaanse klankverschuiving wat minder duidelijk van het Hoogduitse Milch, of anderzijds van het Russische moloko.

Het Franse lait, het Roemeense lapte en het Spaanse leche zijn minder opvallende cognaten van het Griekse gálaktos (genitief van gála ‘melk’) (< PIE *ǵlákt-). Nog minder duidelijk is het dat het Duitse Hund en het Nederlandse hond cognaten zijn van het Franse chien, het Latijnse canis en het Griekse kúōn (gen. kunós), of dat het Nederlandse hart niet alleen een cognaat is van het Duitse Herz en het Engelse heart maar ook van het Latijnse cor (gen. cordis) en het Russische sérdce.

Niet-Indo-Europese talen[bewerken]

Twee voorbeelden van cognaten in andere taalfamilies zijn:

Betekenisverschuiving[bewerken]

Hoewel het dus verwante woorden zijn, betekenen cognaten lang niet altijd hetzelfde. Vaak hangen de verschillende betekenissen tot op zekere hoogte nog wel samen, maar in andere gevallen heeft de betekenis van een bepaald woord zich dusdanig ontwikkeld dat het verband met de betekenis van de cognaten niet zonder uitleg valt te achterhalen.

Zo heeft het Nederlandse vragen een cognaat in het Nederduits en het Duits fragen, in het Engels pray, en in enkele Romaanse talen: Latijn precārī ‘bidden, smeken, verzoeken’, waarvan Frans prier. De oorspronkelijke betekenis ‘zeer dringend vragen, smeken, verzoeken’ of ‘bidden’ is in de drie laatste vormen gehandhaafd, maar in het Nederlands en Duits is de betekenis veel algemener geworden.

Een nog sterkere betekenisovergang is te zien bij het Engelse woord bead ‘kraal’, afkomstig uit het Oudengels ġebed ‘gebed (tot God)’. Cognaten van dit woord zijn beten ‘bidden’ naast bitten ‘verzoeken’ in het Duits en bidden in het Nederlands. De huidige betekenis van het Engelse woord heeft zich ontwikkeld uit het feit dat tijdens gebedsrituelen vaak uit kralen bestaande rozenkransen worden gebruikt.

Bij het vertalen vormen cognaten met uiteenlopende betekenissen in de brontaal en de doeltaal vaak een valkuil. Dit zijn de meest voorkomende voorbeelden van valse vrienden.

Valse cognaten[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Valse cognaat voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Valse cognaten zijn woorden die zowel qua vorm als betekenis sterke overeenkomsten vertonen, maar in tegenstelling tot echte cognaten geen gemeenschappelijke etymologische wortel hebben.

Verwante begrippen[bewerken]

Twee of meer cognaten binnen dezelfde taal worden leden van een doublet genoemd.

Woorden die in vorm en betekenis veel overeenkomst vertonen, maar niet per se dezelfde etymologische herkomst hoeven te hebben of alleen bepaalde morfemen delen, worden paroniemen genoemd. Cognaten zijn meestal ook paroniemen.

Zie ook[bewerken]

Zoek dit woord op in WikiWoordenboek