Complottheorie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kloostercomplot van Philip Jackson, met op de achtergrond Serenissima.

Een complottheorie (of samenzweringstheorie) is een theorie of opvatting dat een bepaalde gebeurtenis, ontwikkeling of toestand op sociaal, politiek of economisch gebied het resultaat is van een samenzwering. Volgens zulke theorieën spannen immorele en voor niets terugdeinzende individuen of groeperingen heimelijk samen om hun kwalijke doelen te realiseren.

Nederland[bewerken]

  • De Nederlandse politicus Pim Fortuyn zou uit de weg zijn geruimd door inlichtingendiensten.
  • De "Mannen met witte pakken" bij de Nederlandse Bijlmerramp zouden agenten van de Israëlische geheime dienst Mossad zijn geweest.
  • Atlete Foekje Dillema zou door een samenzwering van atleten en bestuursleden van de KNAU uit de hardloopcompetitie zijn gezet.
  • De explosieven die afgingen tijdens de vuurwerkramp in Enschede konden onmogelijk alleen vuurwerk zijn. De Nederlandse overheid zou in de ontplofte fabriek ook landmijnen verstopt hebben. Er wordt beweerd dat het onmogelijk is dat alleen vuurwerk zoveel schade heeft aangericht.

België[bewerken]

  • De dood van de Belgische koning Albert I in 1934 tijdens een bergbeklimming, zou geen ongeluk zijn geweest, maar moord, uitgevoerd door Duitse spionnen. Er doken ook nog een paar andere al even onbewezen theorieën op.
  • In de jaren zeventig werden in Waals-Brabant zogenaamde Roze Balletten georganiseerd. Dit zouden seksfeesten zijn geweest waar verschillende hoge ambtenaren en bekende politici aan deelnamen. Er zouden ook minderjarigen en drugs bij betrokken zijn geweest. Bepaalde ondergrondse organisaties zouden de betrokkenen later hebben afgeperst. Van dit alles is nooit een begin van bewijs gevonden.
  • De Bende van Nijvel, een misdadige organisatie die België tijdens de jaren tachtig teisterde, zou politieke belangen hebben gehad. Ze zou met deze terreur de Belgische staat hebben willen destabiliseren en de bevolking hebben willen motiveren om voor extreemrechtse partijen te stemmen. In de loop van de jaren won de overtuiging veld dat het integendeel om acties van een criminele bende ging.
  • Alle verdachten in de Zaak-Dutroux zouden van hogerhand bescherming hebben genoten. Ook hiervan is nooit ook maar het minste zinnige bewijs voorgelegd.

Wereldwijd[bewerken]

  • De Protocollen van de wijzen van Sion is een tekst verschenen in 1903 in het tsaristich Rusland, op punt gesteld door de Ocrana, de Russische geheime diensten. Het ging om een bijgewerkte versie van een in 1864 in Brussel gepubliceerd werkje, geschreven door Maurice Joly, onder de titel Dialogue aux enfers entre Machiavel et Montesquieu. Men wilde aantonen dat de chefs van de judeo-maçonnerie de werelddominantie nastreefden en respectievelijk het christendom, de islam en de westerse beschaving in het algemeen wilden vernietigen. De complottheorie werd later overgenomen door de antisemitische kringen in de Sovjetunie en in nazi-Duitsland. Ze is heden nog wijdverspreid onder islamieten in het Midden-Oosten, vooral bij aanhangers van islamistische (terreur)groeperingen als Hamas, Islamitische Staat (IS) en de Egyptische moslimbroederschap.
  • Holocaustontkenning: ondanks de overvloed aan documentatie en bewijsmateriaal zijn er nog steeds racistisch en antisemitisch geïnspireerde organisaties en personen die de holocaust in twijfel trekken.
  • De Katholieke Kerk zou documenten verborgen houden die bewijzen dat Jezus zelf toegaf dat hij niet goddelijk was. Ook zouden ze achterhouden dat Christus getrouwd was met Maria Magdalena en ook nakomelingen had. Dit laatste verhaal is gepopulariseerd in Dan Browns roman De Da Vinci Code.
  • Dolkstootlegende: Duitsland zou de Eerste Wereldoorlog hebben verloren omdat hun linkse regering opdracht gaf de strijd te staken, terwijl het leger eigenlijk nog niet volledig verslagen was. Dit verhaal was vooral erg populair tijdens het interbellum in de rechts-conservatieve kringen in Duitsland en werd later uitgebuit door de nazi's. In werkelijkheid waren het juist de hoge militairen geweest die, toen ze na de verloren Kaiserschlacht (1918) beseften dat een Duitse overwinning onmogelijk was geworden, het initiatief tot overgave namen.
  • Ufo-complot: de (meestal Amerikaanse) regering zou het bestaan van ufo's geheim houden. Het zou om geheime militaire toestellen gaan, gemaakt met nazitechnologie (zie ook nazi-ufo). Een variant hierop beweert dat de regering een akkoord sloot met 'aliens', waarbij men toestond dat ze mensen ontvoerden en gebruikten voor onderzoek in ruil voor informatie over hun geavanceerde buitenaardse technieken. Een ander verhaal houdt dan weer vol dat er tijdens het Roswellincident een neergestorte ufo werd gevonden mét buitenaardse wezens, maar dat de overheid dit geheim houdt.
  • De grote energie- en technologiebedrijven, zoals Shell en Philips, houden 'gratis energie' tegen die allang ontwikkeld zou zijn. Sommige uitvinders van vrije-energieapparaten komen met verschillende varianten van populaire complottheorieën die tegen hen gesmeed zouden worden om te voorkomen dat ze hun apparaat op de markt brengen. Ze zouden worden tegengewerkt door de 'gevestigde energie-industrie', de 'geheime regering' van de wereld, die volgens hen in werkelijkheid aan de touwtjes trekt, en/of door de 'gevestigde wetenschap'. Soms beweren ze dat ze zelfs met de dood bedreigd worden. Een plausibeler verklaring kan zijn dat hun apparaten niet werken, zodat potentiële fabrikanten niet geïnteresseerd zijn, en de mogelijke vervolging door justitie wegens fraude. Overigens liggen de uitvinders van vrije energie onderling ook steeds overhoop en beschuldigen collega's van plagiaat, oplichting en dergelijke.
  • De top van de financiële wereld, vooral de leiding van de grote banken, aandelenhandelaren, verzekeringsmaatschappijen en investeringsmaatschappijen, houdt de wereld en haar politieke kopstukken in een ijzeren greep (vaak door politieke leiders lucratieve baantjes in het bedrijfsleven in het vooruitzicht te stellen na hun politieke carrière, maar wel op voorwaarde dat ze de banken hun gang laten gaan) waardoor de gevolgen en kosten van de financiële crisis, grotendeels veroorzaakt door diezelfde financiële bedrijven, afgewenteld worden op de belastingbetalende burgers in plaats van dat de banken zelf en hun bonusvangende managers worden aangepakt. De banken zouden ook beheerst worden door een klein aantal machtige families. Meestal worden nog steeds de Rothschilds genoemd als de machtigste familie in de bankenwereld.
  • De Illuminati: een geheime organisatie die streeft naar een Nieuwe Wereldorde, waarin zij uiteindelijk alle politieke en economische macht in handen hebben. Ook over andere geheime of discrete genootschappen, zoals de vrijmetselaars, Skull and Bones, Opus Dei, worden soortgelijke verhalen verteld.
  • De Bilderbergconferentie en de Operatie Gladio zouden een complot zijn ter voorbereiding van een Nieuwe Wereldorde.
  • De Codex Alimentarius zou een organisatie zijn die uit is op wereldoverheersing.[1]
De "wapperende" Amerikaanse vlag na de landing op de maan.
  • Complottheorieën rond de Apollo-maanlanding: de maanlanding zou in scène gezet zijn in een tv-studio. Andere complotgelovers beweren dan weer dat de mens weliswaar op de maan geland is, maar de beroemde tv-beelden zélf vals zouden zijn.
  • De Aarde zou plat zijn en organisaties als de NASA houden het idee in stand dat de Aarde een bol is.
  • Complottheorieën over de terroristische aanslagen op 11 september 2001: de Amerikaanse regering zou zelf de aanslagen van 11 september 2001 hebben georganiseerd om zo haar oorlogen in het Midden-Oosten te legitimeren.
  • Theorieën over de moord op president Kennedy: president John F. Kennedy zou vermoord zijn in opdracht van de maffia, de KGB, de CIA, Fidel Castro, etc. De moord is ook in verband gebracht met de moordaanslagen op Kennedy's broer Robert Kennedy en Martin Luther King, die beiden kort na elkaar vermoord werden, mogelijk door dezelfde opdrachtgevers.
  • Het Britse koningshuis zou het auto-ongeluk van prinses Diana hebben geregeld, om zo verlost te raken van iemand die hen jarenlang in een kwaad daglicht stelde.
  • Actrice Marilyn Monroe zou vermoord zijn in opdracht van de Amerikaanse regering. Haar dood wordt vaak ook in verband gebracht met John F. Kennedy en zijn broer Robert Kennedy waarvan werd gezegd dat beiden een relatie met haar hadden, maar niet of ze effectief haar dood zouden hebben geregeld.
  • Terroristen Andreas Baader, Gudrun Ensslin en Jan-Carl Raspe zouden geen collectieve zelfmoord hebben gepleegd in hun cel, maar zouden door de gevangeniscipiers zijn vermoord, onder druk van de West-Duitse regering.
  • De Zweedse premier Olof Palme, vermoord in 1986, zou het slachtoffer zijn van een reeks complotten. Koerden kregen de schuld, maar ook Zuid-Afrika, een internationale wapenlobby en duistere krachten binnen de Zweedse politie.
  • Rockzanger Kurt Cobain zou geen zelfmoord hebben gepleegd, maar vermoord zijn in opdracht van zijn vrouw Courtney Love.
  • Rockzanger John Lennon zou zijn vermoord in opdracht van de Amerikaanse overheid.
  • Ook rond de vroege, onverwachte en/of mysterieuze dood van andere beroemdheden (Robert Kennedy, Malcolm X, Martin Luther King, enz.) wordt weleens de Amerikaanse regering of een geheim genootschap als dader aangewezen, meestal omdat de beroemdheid "te veel wist".
  • Aids zou, al dan niet per ongeluk of opzettelijk, door wetenschappers in een laboratorium zijn gemaakt om de Afro-Amerikaanse bevolking en/of homo's massaal uit te moorden.
  • Vliegtuigen zouden om onduidelijke redenen, zoals beïnvloeding van het weer, zogenaamde chemtrails verspreiden.
  • Inenting wordt door sommige mensen, meestal uit religieuze overtuigingen, gezien als overbodig en gevaarlijk. Volgens hen zou het mensen alleen maar zieker maken. Er zijn al veel gevallen geweest waarbij doodzieke mensen (ook kinderen) geen medische behandeling kregen en vervolgens overleden als gevolg van deze manier van denken.
  • De twijfel aan de dood van Osama bin Laden.
  • Diverse beroemdheden zouden hun dood in scène hebben gezet en op een onbekende plaats anoniem verder hebben geleefd, zoals Adolf Hitler, Bruce Lee, Jim Morrison, Tupac Shakur, Elvis Presley en Michael Jackson.

Er is veel literatuur rond samenzweringstheorieën en er zijn ook vele sites op het Internet aan gewijd. De bekendere zijn onder meer de sites van Anthony Hilder, Matthew Bellamy (van de rockband Muse), David Icke, Jack Otto, Micha Kat en Alex Jones. De zogenaamde "feiten" en interpretaties zijn echter meestal niet geloofwaardig. Het is dan ook aan te raden om alles kritisch door te nemen en ook andere bronnen te raadplegen. Meestal roemen de auteurs van deze samenzweringstheorieën zichzelf als experts in de materie, terwijl hun theorieën vaak worden tegengesproken door feiten die wetenschappelijk zijn aangetoond of eenvoudig kunnen worden nagetrokken na raadpleging bij officiële archieven. Ook hun zogenaamde curriculum vitae, werkervaring of diploma blijkt weleens niet overeen te komen met de werkelijkheid.

Satire[bewerken]

  • Bielefeldcomplot (satire op complottheorieën): De Duitse stad Bielefeld bestaat niet, is een verzinsel van inlichtingendiensten.

Theorieën en verklaringen[bewerken]

De psychologie van complottheorieën[bewerken]

De mens is van nature uit geneigd om mysterieuze gebeurtenissen trachten te verklaren. Zeker als ze een emotionele impact hebben. Wanneer een directe oorzaak ontbreekt of er onvoldoende achtergrondgegevens voorhanden zijn slaat men automatisch zelf aan het speculeren. Men probeert dan allerlei informatie over de geheimzinnige of onopgeloste kwestie te verzamelen en aan elkaar te linken. Op basis hiervan zoekt men dan een bevredigende theorie, meestal beïnvloed door hun eigen persoonlijke overtuigingen. Er wordt ook steevast een groepering of persoon gezocht die baat zou hebben bij het mysterie. Meestal hebben de aanhangers reeds vooroordelen of wantrouwen ten aanzien van deze figuur of instantie en gebruiken ze hen simpelweg als zondebok. Er wordt dan automatisch van uitgegaan dat deze mensen tot alles in staat zijn. Aanhangers gaan dan ook enkel akkoord met deze wilde geruchten omdat hun eigen vooroordelen erdoor bevestigd worden.

De meeste complottheorieën missen voldoende betrouwbare informatie en/of overtuigende bewijzen. Dit kan te wijten zijn aan een gebrek aan persvrijheid in ondemocratische landen.[2] Of omdat de verdachte groepering of persoon weigert in te gaan op vragen en geruchten omtrent de kwestie. Het Internet speelt tegenwoordig een belangrijke rol om deze complottheorieën internationaal te verspreiden. Geruchten zijn snel online gezet en meestal is het niet zo eenvoudig na te gaan waar het bericht vandaan komt. Mensen die de theorie lanceren beweren vaak experts in de materie te zijn of een voormalige medewerker die echter wroeging kreeg. Vaak is de persoonlijke achtergrond van deze mensen al even twijfelachtig en onbetrouwbaar als hun theorieën zelf.

Complottheorieën zijn zelden wetenschappelijk gefundeerd. Bepaalde beweringen zijn soms fysiek onmogelijk en/of negeren belangrijke nuances, details en andere feiten. Het hoge sensatiegehalte en de vaak extreme speculaties contrasteren meestal sterk met wat er in werkelijkheid gebeurd is. Slechts weinig aanhangers proberen de theorieën zelf verder te onderzoeken. Ook al wordt de complottheorie tegengesproken door duidelijke bewijzen, dan nog blijven velen er hardnekkig in geloven. Ze voeren dan vaak het argument aan dat deze bewijzen ook allemaal mediamanipulatie zijn en dat degene die hen tracht in te lichten zelf ook in het complot zit.

In Nederland was het complotdenken in de progressieve jaren 70 sterk op zijn retour, maar vanaf de jaren 80 kwam het weer op. Volgens René Zwaap komt dit omdat het de plek innam die ideologie en de maakbaarheidsgedachte daarvoor hadden ingenomen.[3]

Karl Popper en de falsifieerbaarheid van theorieën[bewerken]

Karl Popper poneerde dat wetenschap is gedefinieerd als een set van hypothesen die kunnen worden gefalsifieerd. Een hypothese is falsifieerbaar als er een experiment te verzinnen is waarvan men van tevoren kan aangeven bij welke uitkomst het bewezen is dat de hypothese onjuist is. Metafysische en onwetenschappelijke theorieën en hypothesen kennen zulke experimenten niet. Mensen die kritisch staan tegenover complottheorieën merken vaak op dat deze niet falsifieerbaar zijn, en dus niet wetenschappelijk. Dit is juist; het is een logisch gevolg van de manier waarop een complottheorie tot stand komt. Vaak liggen er aan een complottheorie waarnemingen ten grondslag die niet uitgebreid gepreciseerd zijn. Wanneer men bij een experiment de waarneming niet kan reproduceren wordt dat verklaard doordat men niet onder de juiste omstandigheden zou hebben gehandeld. Hierbij wordt niet noodzakelijkerwijs aangegeven waar het verschil door wordt veroorzaakt. Dit maakt het onmogelijk om de complottheorie omver te werpen. Om dit aan te tonen verzint men weleens een loze complottheorie, die men vervolgens met alle mogelijke soorten "bewijs" ondersteunt. Zo dook in de jaren negentig het Bielefeldcomplot op, een theorie dat de Duitse stad Bielefeld in werkelijkheid niet zou bestaan. Bij sommige populaire complottheorieën is falsificatie theoretisch wel mogelijk, maar onuitvoerbaar. De bewering dat een bepaalde aanslag in opdracht van de CIA is uitgevoerd kan bijvoorbeeld alleen worden ontkracht door de werkwijze van de CIA volledig bloot te leggen, wat de regering van de USA natuurlijk nooit zal toestaan.

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]