De Prins van Oranje (ijzergieterij)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
"IJzergieterij Prins van Oranje" op de Melkbrug, een draaibrug in Haarlem
Zwembadbrug
Coachpraatje bij de Muntbrug, gebouwd in 1887 door De Prins van Oranje

De Prins van Oranje was de bedrijfsnaam van een ijzergieterij en in een latere fase tevens machinefabriek aan de Stationsweg in Den Haag die actief was van 1840 tot 1897.

Geschiedenis[bewerken]

De oorsprong ligt in de (kachel)smederij van Albert Sterkman. Deze stamde uit een geslacht van smeden. Hij verkreeg in 1834 een octrooi op een bezuinigingskachel. Op 4 september 1840 werd de eerste steen gelegd van de ijzergieterij, de tweede in zijn soort in Den Haag. De eerste ijzergieterij van de firma J.L. Enthoven en E.B.L. Maritz stamde uit 1823 en stond aan de Trekvliet. Het bedrijf van Sterkman lag aan Stationsweg in een nieuw stationsgebied in ontwikkeling. Vanaf 1843 eindigde de spoorlijn Amsterdam-Den Haag hier, in 1847 werd de spoorlijn doorgetrokken naar Rotterdam. later kwam er het grote stationsgebouw van de Hollandsche IJzeren Spoorweg-Maatschappij. Het grondgebied voor het station was voorheen van Rijswijk, maar werd in 1843 aan Den Haag afgestaan ten behoeve van het station. Den Haag moest per jaar hiervoor 400 gulden betalen wegens gederfde belastingsinkomsten. Na het overlijden van Albert Sterkman in 1846 zette zijn weduwe het bedrijf voort onder de naam De Weduwe Sterkman & Zoon. Na het overlijden van de weduwe in 1857 nam de Haagse bankier F.H.M. Pino Post het bedrijf over en kreeg het de naam De Prins van Oranje. Post had de leiding samen met een kleinzoon van Albert Sterkman, Cornelis Paulus Hotz. In die periode kwam de vervaardiging van stoommachines en stoomketels op gang, naast onder meer constructiewerken. Hotz vormde in 1859 een nieuwe vennootschap met de Haagse koopman in vensterglas, Jacobus Johannes van Coeverden, die tot de sluiting van het bedrijf in 1897 bij het bedrijf bleef.

Het bedrijf floreerde, en werd zelfs als voorbeeld door een Japanse delegatie bezocht. In 1865 waren er 145 werknemers, in het topjaar 1868 waren er 575, maar daarna kromp het aantal weer tot 300. Een belangrijk afzetgebied vormde de stoombemaling, waarvoor De Prins van Oranje niet alleen de stoominstallaties maar ook de wateropvoerwerktuigen als schepraderen en (centrigugaal)pompen leverde. In die periode ging de overheid zich bemoeien met de werkomstandigheden in de fabrieken. De bevindingen van de Staats-commissie die in 1890 ook De Prins van Oranje onderzocht waren niet erg positief; zo bleek dat ziektegeld en pensioengelden niet uitbetaald werden.

Producten[bewerken]

Een incompleet overzicht van de productie van De Prins van Oranje:

Bruggen[bewerken]

Een van de bruggen over de Stolwijkse Vaart uit 1888.
  • 1866: Hooikadebrug in Den Haag (GW45)[1]
  • 1867: Dirck Crabethbrug, draaibrug in Gouda (plaquettes aan beide zijden)[2]
  • 1872: Tweedelige ophaalbrug over de Does te Hoogmade (vermoedelijk; sinds ~1960 te Rijnsaterswoude)
  • 1877: Ophaalbrug te Baambrugge[3]
  • 1879: Uiterste brug in Gouda[4]
  • 1881: Draaibrug in Hellevoetsluis[5]
  • 1882: Mauritskade Zwembad in Den Haag (GW40)
  • 1886: Melkbrug, een draaibrug in Haarlem[6]
  • 1887: Muntbrug over het Merwedekanaal in Utrecht[7]
  • 1888: 5 Ophaalbruggen in Stolwijk [8] over de Stolwijkse Vaart, die rond 1800 werd gegraven, 4 zijn nu rijksmonument[9][10][11][12], de brug bij de sluis is een vaste brug geworden.
  • 1888: Ophaalbrug Kreugerlaan bij 1 in Weesp[13]
  • 1888: Ophaalbrug te Ouderkerk aan den IJssel[14]

Zie Lijst van bruggen in Den Haag

Lantaarns[bewerken]

  • 1859: acht lantaarns om het Plein 1813
  • 1897: zes lantaarns die oorspronkelijk in Vught stonden, zijn een eeuw geleden verhuisd naar landgoed Zuiderbosch (sinds 2002 rijksmonument)[15][16]. Zij hebben florale en abstracte motieven.

Kachels[bewerken]

In 1834 verkreeg Albertus Sterkman een patent voor eene nieuwe bezuinigingskagchel, met warmte buizen en circuleerpijpen. Het was een kolenkachel. Hierin bevond zich eene ijzere gegoten stoking of nieuwe vorm van vuurpot waarop twee buizen geplaatst zijn komende op iedere buis een dubbele elleboog lopende met pijpen onder in de vergaarbak, waarvan de middelpijp weder naar boven regt opgaat, waar aan een buis gemaakt is om de pijp aan te brengen die in de schoorsteen gaat, een circulatiekachel dus. In 1842 werd een nieuw octrooi aangevraagd voor een verbeterd ontwerp. De geoctroijeerde bezuinigings kagchel had een grotere vuurpot en was van onderen bijna geheel open. De rookgassen werden naar boven geleid en de koude lucht die van onder in de kachel werd opgenomen werd verwarmd en in correspondentie met de grootere opening boven op de kagchel gemaakt de warmte in meerdere mate doet uitkomen en zich in een gelijkmatige graad door het hele vertrek verspreid. De kachel kon ook hout en turf stoken. Het ontwerp van de vierkante, naar boven licht taps toelopende, kachels was fraai en de gietijzeren versiering -soms in rocaillestijl- was sierlijk.

Molenassen[bewerken]

Gietijzeren molenassen vonden in de 19de eeuw volop toepassing in de Nederlandse wind- en watermolens, deels ter vervanging van bestaande houten exemplaren. De Prins van Oranje was met een productie van circa 1500 stuks in een halve eeuw, tussen 1847 en 1897, de grootste Nederlandse producent

  • 1861: bovenas (nummer 0142) van stellingmolen De Arend in Zuidland
  • 1877: bovenas (nummer 1089) van stellingmolen Concordia in Ede
  • 1878: bovenas (nummer 1186) van molen Rust na Arbeid in Ven-Zelderheide (pas in 1911 geplaatst)
  • 1879: wateras (nummer 1221) en sintelstuk van de Dijkmolen in Maasland
  • 1887: as in krijtmolen d'Admiraal in Amsterdam-Buiksloot
  • 1890: as in Munnikkenmolen te Leiderdorp
  • 1894: verschillende molen-assen in de provincie Groningen en de poldermolen van de Groeve (Drenthe)
  • 1895: as in de molen Aeolus in Adorp
  • 1897: as in de molen Goliath in Groningen

Waterpompen[bewerken]

Waterpompen met een gietijzeren kast maakten vanaf het begin deel uit van het productieprogramma van De Prins van Oranje. Voor de openbare watervoorziening leverde het bedrijf voor grotere verbruik achtkantige pompen naast een eenvoudiger rond model. Beide modellen zijn 180 à 190 cm hoog.
Ook zijn zogeheten plaatspompen voor beperkt gebruik, onder meer op buitenplaatsen en boerderijen, gemaakt. Zij zijn slechts 115 cm hoog en zijn in de regel voorzien van een bak om water op te vangen.

Anders[bewerken]

  • 1829: Toegangshek van de Hervormde begraafplaats Oudewater.
  • 1862: Havenkraan in Middelburg [18] ter vervanging van een kraan uit 1746. De kraan is een rijksmonument.
  • 1868: stoommachine voor de schepraderen van het poldergemaal in Krimpen aan den IJssel.
  • 1871: ketels en stoomwerktuigen voor stoomschepradergemalen van de Meijepolder en de Kamerik-Teylingespolder bij Woerden.
  • 1877: vijzels voor hulpstoomgemaal van de Heerhugowaard
  • 18??: grenspaal 46 tussen Drente en Overijssel met provinciewapens. Ook o.a. paal 49;[19]
  • 18??: toegangshek van de begraafplaats in Tienhoven [20]
  • 1873: toegangshek van de Oude Algemene Begraafplaats in Ameide
  • 1890: toegangshek woning Zuideinde te Naaldwijk (gemeentelijk monument)
  • 1893: kilometerpalen langs de Vliet
  • 18??: entreehek Kruisdijkschans Kruisdijk1 te Sluis
  • 18??: toegangshek boerderijcomplex Boschrijk te Westbeemster[21]