De Wielewaal (vzw)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

De Wielewaal vzw was een Vlaamse ornithologische vereniging, opgericht op 15 februari 1933 ten huize van Paul Hostie in de Prinsesstraat 39 te Antwerpen. De vereniging fuseerde in 2001 met Natuurreservaten vzw tot Natuurpunt.

Beginjaren[bewerken | bron bewerken]

De stichters van De Wielwaal waren Ridder Georges Van Havre, E.H. De Bont, Rob. Pauwels, Ed. Hertoghe, Jan Jacobs, Luitenant Tislair, Albert Lambert en Paul Hostie.

Bij de oprichting formuleerde de vereniging in artikel 1 van haar statuten als doelstelling: "Het doel der ornithologische vereeniging "De Wielewaal" is de kennis der vogels te bevorderen door alle mogelijke middelen. Dit doel zal de Centrale trachten te verwezenlijkendoor het stichten van gewestelijke afdeelingen,door de organisatie van o.a. opleidings- en vervolmakingscursussen, gezamenlijke uitstappen, voordrachten, tentoonstellingen, prijskampen, artikels in dag- en weekbladen en tijdschriften, door de uitgifte van een eigen orgaan,door samenwerking met en bezoek aan de natuur-historische musea" (bron 2).

De eerste uitstap vond plaats naar de "Brechtsche heide" op 30 maart 1933 met 6 aanwezigen. Op 24 oktober 1933 vond de eerste voordrachtavond plaats, die werd gegeven door E.H. Frans Segers en handelde over water- en moerasvogels, waarbij gebruik werd gemaakt van een serie lichtbeelden. Op 12 december 1937 werd in Turnhout de eerste Vlaamse Ornithologische Studiedag geörganiseerd, een evenement dat zich jaarlijks tot op heden zou herhalen. Van 14 tot 17 mei 1948 ging de eerste nationale buitenlandse reis door naar Texel met 63 deelnemers. Nadien zouden vele volgen.

In de beginperiode was de centrale figuur, tevens voorzitter, E.H. Frans Segers, een katholieke en Vlaamse priester, hoewel het idee en het initiatief om De Wielewaal te stichten niet van hem kwam maar van twee scouts-jeugdvrienden Albert Lambert en Paul Hostie. Op de stichtingsvergadering, waar Segers niet kon aanwezig zijn omdat hij de zondagsmis moest verzorgen, werd de vereniging oorspronkelijk de Antwerpsche Vogelvrienden genoemd en waren de statuten tweetalig opgesteld. Op de eerste bestuursvergadering van 30 mei 1933, verwierp Segers, die niet onder stoelen of banken stak dat hij flamingant was, de franstalige versie van de statuten; anders wou hij geen voorzitter worden. Er werd gekozen voor een middenweg: om de vereniging toch een nationalistisch karakter te geven werd gekozen voor de naam De Wielewaal, de vogel heeft namelijk de kleuren van de Belgische vlag, rood, geel en zwart, in zijn verenkleed. De vereniging had vanaf het begin een ere-voorzitter, de Wijnegemse burgemeester Ridder Georges van Havre, die echter een jaar nadien al overleed. Enkel Henri Franckx, de derde nationale voorzitter, kreeg nog de titel van ere-voorzitter toebedeeld. Het eerste bestuur van De Wielewaal bestond naast Frans Segers uit Paul Hostie als schrijver en Jos Schiltz als schatbewaarder. Van de 8 stichters bleven enkel Albert Lambert en Paul Hostie actief in de vereniging. Een andere stichter, Jan Jacobs, werd later de eerste voorzitter van de in 1951 opgerichte Belgische Vogelreservaten. Een maand na de stichting van De Wielewaal in 1933, werd de K.B.O.F. (Koninklijke Belgische Ornithologische Federatie) opgericht, een groepering van vogelhouders en vogelkwekers en, typerend voor die tijd, ook vogelvangers.

Niettegenstaande de stichting in Antwerpen plaats vond en de eerste activiteiten in die streek weren georganiseerd duurde het nog 4 jaar vooraleer De Wielewaal een landelijke vereniging werd door de stichting op 21 januari 1937 van afdeling Turnhout. De reden was dat Segers als pastoor werd overgeplaatst en daarom van Antwerpen naar Vosselaar verhuisde. Ruim drie maanden later volgde de officiële stichting van afdeling Antwerpen op 11 mei 1937.

De tijdschriften[bewerken | bron bewerken]

Tussen 1934 en 1937 verscheen 4x/jaar een soort mededelingen-bestuursblad, terwijl het leden/maandblad ‘(De) Wielewaal’ verscheen vanaf 1938 tot 2001. Met ingang van 1986 publiceerde 'Wielewaal' nog 6 keer per jaar algemene natuurartikels en 'Oriolus' 4 keer per jaar hoofdzakelijk over vogels. Na 1991 ontvingen de leden 'Oriolus' alleen op verzoek. Tijdens en na de Tweede Wereldoorlog berichtte het blad geregeld over vogels in Kongo/Zaïre.

Het tijdschrift De Wielewaal kende volgende hoofdredacteurs: E.H. Frans Segers (1933-1957), Dr. Frans Grootaers (1958-1980), Dr. Hubert Meeus (1981-1987), Gie Luyts (1987-2001). Voor Oriolus waren dit Rogier De Fraine (1988-1997), Paul Herroelen (1997-1998) en Koen Leysen (1999-heden, thans Natuurpunt.Oriolus).

De figuur Segers[bewerken | bron bewerken]

Frans Segers was een figuur met een duidelijk doel voor ogen, en een krachtige overtuiging. Daardoor botste hij bijna met iedereen. Veel Vlaamse verenigingen of natuurtijdschriften onstonden na een meningsverschil met Segers zoals de Vogelbescherming, de Belgische Vogelreservaten en de Waalse veldornitholgische vereniging Aves. Ook richtte de katholieke en vlaamsgezinde Segers, als antwoord op de vooral pluralistische Belgische Jeugdbond voor Natuurstudie, op 11 november 1967 de Wielewaaljongeren op. Deze hadden hun eigen tijdschrift 't Wielewaaltje en Julius Smeyers als eerste voorzitter. Vier jaar na het overlijden van Segers in 1969 splitste de Wielewaaljongeren in Natuur 2000, die het niet eens was met de manier van werken van de "oude garde" van De Wielewaal, en de Wielewaaljongeren. Richard Vergaelen werd de voorzitter van de Wielewaaljongeren, Julius Smeyers van Natuur 2000. Na jaren onderhandelen tussen het Wielewaal-hoofdbestuur en de jongeren fuseerden op 16 april 1983 de Belgische Jeugdbond voor Natuurstudie en de Wielewaaljongeren tot de JNM, Jeugdbond voor Natuurstudie en Milieubescherming, thans Jeugdbond voor Natuur en Milieu. Natuur 2000 bleef haar eigen koers varen. De nieuwe jeugdbond was tevens met De Wielewaal overeengekomen dat deze laatste de jeugdactiviteiten uit haar statuten zou schrappen.

Tijdens de oorlogsjaren[bewerken | bron bewerken]

Afgaande op de Wielewaalnummers die tijdens de oorlogsjaren verschenen was er geen oorlog. Ondanks de repressie en papierschaarste slaagden Segers en zijn redactieleden er in om vrijwel zonder onderbreking het maandblad te laten verschijnen. Ondanks herhaaldelijk aandringen van de Duitse bezetter om oorlogspropaganda te publiceren in het maandblad slaagde Segers er met enige vindingrijkheid telkens in om dit te weerhouden. In het maandblad werd ook op andere manieren vrijwel geen woord gerept over de oorlog. Alleen in het dubbelnummer van mei-juni 1940 werd gewag gemaakt van "moeilijke tijdsomstandigheden", zonder het woord oorlog te gebruiken. Af en toe werd toch verwezen naar de oorlog. Zo noemt het aprilnummer van 1941 dat Paul Hostie waarnemingen tijdens zijn krijgsgevangenschap in Duitsland van 1 juni 1940 tot 19 januari 1941 zijn gedaan. In het julinummer van 1941 werd aangekondigd dat vanwege de papier-distributie het aantal bladzijden van "De Wielewaal" was teruggebracht op 24 bladzijden. In het juninummer van 1943 verscheen voor het eerst een mededeling betreffende het overlijden van een lid ten gevolge van een luchtaanval. Een van de latere overlijdensberichten betrof Leo Gonnissen, secretaris van afdeling Antwerpen, die begin 1945 om het leven kwam door een V1 (wapen).

Het "Wielewaalhuis"[bewerken | bron bewerken]

Segers kocht in 1961 met eigen middelen het Wielewaalhuis, een patriciërshuis uit 1911 van de familie Dierckx de Casterlé, verwant aan andere Turnhoutse aristocraten zoals de Versteylens (pater Luc Versteylen van Agalev, thans Groen) in Turnhout. Naar verluidt was het huis bekostigd met aandelen van zijn ouders. Op 20 april 1963 was de officiële opening van wat toen het Kempens Vogelmuseum werd genoemd. Heel wat opgezette vogels, die werden bekomen door talloze privégiften van verzamelaars, werden tentoongesteld, sommige in een moderne opstelling met een beeld van het bijhorende biotoop. In de volgende jaren kreeg het museum per jaar meer dan 2000 bezoekers over de vloer. Dit Wielewaalhuis werd behalve museum , ook de zetel van het secretariaat en de plaats voor de jaarlijkse algemene vergadering van afgevaardigden van de afdelingen. Segers en Mejufftrouw Emerence Meyers, nationaal penningmeester, hebben hier ook jaren gewoond. Segers schonk uiteindelijk het huis aan de vereniging. Bij een renovatie ging een groot deel van de collectie verloren, maar in 2001 groeide de collectie weer sterk door de aankoop in 2001 van een unieke collectie opgezette vogels en zoogdieren van een privéverzamelaar. Meer dan 1000 stukken vormen nu de natuurhistorische collectie. Na de fusie in 2001 bleef dit gebouw een museum.

Reservatenwerking[bewerken | bron bewerken]

In 1946 werd door Segers voor het eerst melding gemaakt van het oprichten van natuurreservaten, dit naar aanleiding van de aankoop van "Les roches noires" te Comblain-au-Pont in de provincie Luik door de vereniging "Ardenne et Gaume". volgens hem moesten natuurreservaten opgericht worden om het landschap en vogels te beschermen. In 1948 werd gestart met het oprichten van OSC's (Ornithologische Studie Centra of natuurgebieden) die niet in het bezit van de vereniging waren maar door, soms fragiele, meestal mondelinge overeenkomsten werden bekomen. De Belgische Vogelreservaten kocht in 1953 voor 900.000 Bfr (22.310 €) 19 ha van de Snepkensvijver op de grens van Herentals en Kasterlee. Segers besloot in datzelfde jaar ook een reservaat aan te kopen namelijk De Tikkebroeken, op de grens van Kasterlee en Oud-Turnhout. Om deze aankoop mogelijk te maken werd De Wielewaal omgevormd tot een vzw (14 maart 1953). Stichtende leden waren E.H. Frans Segers, Mej. Emerence Meyers, Frans Grootaers, Jos Cuypers, Joseph Nagels en Antoon Uyttendaele. De kosten van de aankoop werden gedragen door de vereniging (50.000 Bfr - 1.239 €), de afdelingen (20.000 Bfr - 496 €), en een gift van Segers en Mejufrouw Emerance Meyers. De eerste percelen in 1953 waren samen een 1,5 ha groot. Nadien volgden nog meer kleine aansluitende verwervingen. Tien jaar na de eerste aankoop had de vereniging twee reservaten in eigendom namelijk De Tikkebroeken (6,5 ha) en De Korhaan (2 ha). Dit laatste was een privéschenking van Segers. Daarnaast waren er 13 O.S.C.'s, samen circa 1.500 ha. In 1969 telde de vereniging 36 OSC's met een totale oppervlakte van 4.000 ha. Enkele jaren nadien was de oppervlakte in eigendom gegroeid naar 18 ha, waarvan het grootste deel voor de uitbreiding van De Tikkebroeken. Later zou, door de verbeterde/toegenomen beschikbare gelden van o.a. giften en subsidies, de aankoop van reservaten sterk toenemen.

Na Segers[bewerken | bron bewerken]

Na de dood van voorzitter Segers in 1969 werd besloten een triumviraat voor het voorzitterschap te houden; jaarlijks zou er een voorzitterswissel zijn met Henri Franckx, Germain Lacres en Frans Grootaers, toen de hoofdredacteur van het maandblad Wielewaal. Franckx die bij het overlijden van Segers ondervoorzitter was en dus automatisch voorzitter werd, werd wat later vervangen door Germain Lacres. Toen het jaar nadien Grootaers voorzitter zou moeten worden werd op de jaarlijkse algemene vergadering van deelgenoten geopperd om toch continuïteit te houden in het voorzittersschap. Lacres bleef dan voorzitter, en dat 11 jaar lang tot 1980. Toen hij er mee stopte nam Franckx de fakkel over die uiteindelijk voorzitter bleef tot zijn afscheid in 1992. Vanaf dan tot de fusie met Natuurreservaten vzw was Luc Meul de vierde en laatste voorzitter.

Door het veranderende landschap in o.a. de interesses van de leden vonden de niet-ornithologen niet echt hun weg in de vereniging die tot in de jaren 80 een louter ornithologische vereniging was. De doelstellingen werden daarom gewijzigd naar De Wielewaal, Vereniging voor Vogel- en Natuurstudie, een verandering die ook niet zonder slag of stoot werd bekomen. De Wielewaal kreeg in 1983, door haar 50-jarig bestaan, ook de bijkomende titel "Koninklijke", en dit tot de fusie in 2001.

Vanaf de jaren '90 en de fusie[bewerken | bron bewerken]

Tijdens de jaren van Lacres en Franckx was de werking op veel vlakken nog gebaseerd op de ideologie van Segers. Onder het voorzitterschap van Luc Meul vanaf ca. 1992, samen gaande met een geleidelijke verjonging van het nationaal bestuur, veranderde er veel. De doelstellingen, werkingsmiddelen, communicatie en publicaties werden verruimd, gemoderniseerd en opengesteld voor het brede publiek. De vereniging kende een nooit geziene groei in ledenaantal, reservatenaankoop en modernisering van de tijdschriften. Dit zorgde er uiteindelijk voor dat de vereniging meer gelijkenissen begon te vertonen met haar zustervereniging Natuurreservaten vzw en leidde uiteindelijk tot een fusie in 2001. Menig lid, veel mensen van de generaties van Segers en Franckx, die nog steeds de ideologie van Segers in hun hart droegen, bleef verweesd en verbouwereerd achter. Toch was wel duidelijk voor iedereen dat gezien de toestand van de natuur het bundelen van de krachten en werkingsmiddelen verantwoord was. Deze fusie was mogelijk nadat de BNVR gefederaliseerd was in een Vlaamse en Waalse tak. De nieuwe fusievereniging werd Natuurpunt genoemd.

Ontwikkeling vereniging in cijfers en afdelingen[bewerken | bron bewerken]

Zowel het aantal leden als afdelingen nam in de loop van de tijd toe. De vereniging startte met 33 leden en dat aantal steeg tot ongeveer 10.000 in de laatste jaren voor de fusie in 2001. De Wielewaal kende in de loop der jaren ongeveer 60 afdelingen waaronder de hierna genoemde met (indien bekend) de volgende stichtingsdata en eerste voorzitters: Turnhout (21 januari 1937) Jules Huygens; Antwerpen (11 mei 1937) H. Dirkx; Mechelen (28 juni 1937) Marcel Pille; Aalst (27 januari 1938) Cam. Boogaert (na de mededeling van de oprichting niets meer van deze afdeling vernomen); Hasselt (22 november 1940) dhr. Brillouet; Leuven (4 februari 1941) Florent Wortelaers; Sint-Truiden (8 augustus 1941) Lucien Clerinx; Kortrijk (6 februari 1942) Fr. Deryckere; Herentals (herfst 1942) Jos Cuypers; Meetjesland (19 mei 1943) R. De Muyter; Tessenderlo (bekendmaking voorbereiding oprichting in juni 1943); Xaverius-college Borgerhout (6 juni 1943/11 november 1944(heroprichting)/15 oktober 1952(heroprichting)) Marcel Pille; Ieper (5 maart 1945/22 mei 1952 (heroprichting)) Baron P. De Vinck / Antoon Pecceu; Gent (11 december 1947) mr. Jacobs; Lier (23 november 1947) Frans Arras a.i., Georges Gevers; Retie (1947); Dijlevallei (5 oktober 1950) Frans Spreutels; Halle (7 februari 1953) J. Van Schepdael; Brugge (19 december 1953); Mandelstreke (25 maart 1954) Remi Surmont; Lommel (1958); Schelde-Leie (7 februari 1968) Rogier Sieleghem; Denderland (1971); Westland (1980) Chris Beel;

Bronnen[bewerken | bron bewerken]

  1. Archief, tijdschriften, verslagen beheerraad van De Wielewaal vzw.
  2. Centrale (De Wielewaal), Het doel van De Wielewaal, De Wielewaal, jaargang 5, mei 1938, pagina XIX.
  3. J. VAN ESBROECK, Aperçu historique sur la societe Aves, Aves 11 (1974): 8-21.
  4. J. DESMET, De wielewaalste vlaming neemt afscheid, Grasduinen december 1993.
  5. J. GYSELS, 60 jaar natuurreservaten in Vlaanderen, Natuur.Focus, juni 2013.
  6. 't Bieteutje, ledenblad van Natuurpunt Markvallei, 2009-02, p. 10.
  7. P. Herroelen, V. Lippeveld, K. Van Gils, L. Van Gompel, M. Vermeeren, L. Woestenburg. Willem Paulussen is niet meer. Gedachten bij het overlijden van een geliefde ondervoorzitter. In: De Drie Goddelijke Deugden. Tijdschrift van de Heemkundekring Nicolaus Poppelius, nr.6, 15 december 1997, blz.33-49.
  8. Diverse auteurs, Jubileumnummer 50 jaar De Wielewaal, 1983.
  9. Beknopte geschiedenis van Wielewaal Schelde-Leie (Marcel Nachtergaele 1993).
  10. https://sites.google.com/a/natuurpunt.be/museum-is-er-iets-te-zien/museum-de-collectie
  11. H. VANDE KERCKHOVE & W. VAN GOMPEL, 50 jaar jeugdbond, excursie vertrekt!, juni 2008
  12. L. Daniels, M. Surtmont & T. Verkauteren, 2003, Graag gedaan, 50 jaar inzet voor natuur in Vlaanderen, Natuurpunt, Mechelen.