Ede (plaats in Nederland)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Ede
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Ede (plaats in Nederland)
Ede (plaats in Nederland)
Situering
Provincie Vlag Gelderland Gelderland
Gemeente Vlag Ede Ede
Coördinaten 52° 3′ NB, 5° 40′ OL
Algemeen
Inwoners (2015[1]) 70.933
Overig
Postcode 6710-6718
Netnummer 0318
Belangrijke verkeersaders A12 A30 N224 N304 N781
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Ede Centrum gezien vanuit de Concordiamolen
Centrum van Ede gezien vanaf de noordzijde (2003)
Otterloseweg Ede ca. 1915

Ede (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg); Nedersaksisch: Ee) is een middelgrote plaats in de Nederlandse provincie Gelderland, te vinden op de westflank van de Veluwe en in de zuidelijke Gelderse Vallei. Het is tevens de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente. De plaats Ede heeft 67.877 inwoners (2014).

Ede staat bekend om de Slag om Arnhem. In de Tweede Wereldoorlog speelde de plaats een belangrijke rol vanwege de luchtlanding van de geallieerde troepen in september 1944, als onderdeel van Operatie Market Garden. Jaarlijks trekt de luchtlandingen op de Ginkelse Heide duizenden bezoekers naar Ede.

Geschiedenis[bewerken]

In de zeventiende eeuw werd Ede geteisterd door de Spanjaarden onder aanvoering van Hendrik van den Bergh tijdens de Inval van de Veluwe in 1624. Vijf jaar later, tijdens een tweede inval onder leiding van Van den Bergh en Ernesto Montecuccoli, werd dit nog eens herhaald.

In 1783 kwamen bij een dysenterie-epidemie circa 108 mensen om. Een relatief hoog aantal, aangezien Ede in die tijd slechts ongeveer 600 inwoners had.

Tijdens de Eerste Wereldoorlog bevond er zich op de Edese heide een groot vluchtelingenkamp voor Belgische vluchtelingen. Het bestond van 1915 tot en met 1918. Het werd in 1918 afgebroken en de bouwmaterialen werden hergebruikt voor de vele beschadigde gebouwen in België. Ter nagedachtenis staat er vandaag nog het Belgenmonument.

Op 6 augustus 1925 ontplofte er in de ENKA-fabriek een zuurstofapparaat. Drie mensen stierven bij deze ontploffing. Hierbij vielen zeker 10 gewonden.

Tweede Wereldoorlog[bewerken]

In de Tweede Wereldoorlog zijn tijdens Operatie Market Garden geallieerde militairen op de Ginkelse Heide bij Ede geland. Vanaf daar zijn ze, vechtend tegen de Duitsers, naar Arnhem getrokken. Elk jaar in september wordt dit herdacht door parachutespringen boven de heide. De parachutisten worden onder andere uit nog operationele Tweede Wereldoorlog-vliegtuigen gedropt. Dit evenement trekt vanuit de wijde omgeving een groot publiek. Er zijn zelfs veteranen uit Groot-Brittannië bij aanwezig. Tot en met 2006 sprongen er ook nog veteranen, vaak al op hoge leeftijd. Voorafgaand aan de luchtlanding werd er op 17 september 1944 een bombardement op Ede geplaatst. Hierbij verloren 69 burgers het leven.

Van de Joden die aan het begin van de oorlog in de gemeente Ede woonden wordt geschat dat 52 van de 89 de oorlog overleefden. Dit relatief hoge percentage (60 procent) zou volgens de schrijvers van het boek Ede 1940-1945 te verklaren zijn omdat het in een plattelandsgemeente makkelijker is hulp te vinden en het risico gepakt te worden kleiner was in vergelijking met de grote steden.[2] In het eerste jaar van de oorlog steeg het aantal Joden snel. Ten tijde van de registratieplicht in januari 1941 werden 125 mensen als (gedeeltelijk) Joods geregistreerd. Het ging grotendeels om gezinnen en alleenstaanden uit het westen van het land die mogelijk aan de tegen hun gerichte maatregelen hoopten te ontkomen.[3] Een andere reden voor de forse toename was het gedwongen vertrek in september 1940 van alle Duitse Joden uit Den Haag en Rotterdam. De Duitsers waren bang dat zij de Engelsen zouden kunnen helpen in het geval een Britse invasie op de Noordzeekust.[4] Veel van de vluchtelingen waren bekend met de regio en hadden contacten. Met name Bennekom genoot in de decennia voor de oorlog een zekere naam als vakantiebestemming, waardoor het een logische plek was om naar uit te wijken. In april 2012 werd aan de Vosakker een monument voor de Joodse bevolking onthuld, waarop de namen van 50 omgekomen Joden staan die in Ede geboren zijn of daar lange tijd hebben gewoond.

Monumenten[bewerken]

Er staan verschillende monumenten ter nagedachtenis aan de Tweede Wereldoorlog in Ede.

Ontwikkeling[bewerken]

De belangrijke economische prikkels voor de definitieve ontwikkeling van de woonkern Ede waren het aanwijzen van Ede als garnizoensstad aan het begin van de 20e eeuw en de vestiging van de kunstzijdefabriek Enka in 1922.

Grote delen van Ede zijn hierdoor ontstaan en zelfs in opdracht van de nieuwkomers gebouwd (het gebied rond de Klinkenbergerweg (woningen voor militairen), tuindorp Enka). De Enka-fabriek is in 2002 echter gesloten en ook Defensie is in 2010 uit Ede vertrokken.

Ondanks het vertrek van deze grote partijen is Ede een groeiende kern. Het oude centrum is na 2000 opgeknapt. De nieuwe Achterdoelen zorgde voor een opleving in het centrumgebied. Ondanks deze grootse renovatie en sanering is niet iedereen tevreden over het nieuwe centrum van Ede. Zo wordt het vaak beschouwd als kil en sfeerloos. De gemeente tracht hier wat aan te doen door extra groen te realiseren en de pleinen te reconstrueren.

De laatste decennia zijn wijken als Veldhuizen, Maandereng en Rietkampen gebouwd. Actueel zijn de ontwikkeling en nieuwbouw bij Kernhem, waarmee de oversteek van de N224 een feit is geworden en de herontwikkeling van het centrum, de voormalige kazerneterreinen en het Enka-terrein.

Kazernes[bewerken]

Bij Ede bevonden zich twee grote kazernecomplexen, waar in totaal maar liefst zeven kazernes bij elkaar lagen, aan de (zuid-)oostkant van het dorp.

De eerste twee kazernes werden vanaf 1904 gebouwd, de infanteriekazernes 1 en 2. Al in 1906 werd begonnen met nog twee kazernes, één voor de artillerie en één voor de cavalerie. In 1936 werd de vijfde kazerne gebouwd. Met de bouw van de twee laatste kazernes werd – onder invloed van de dreiging van de Tweede Wereldoorlog – begonnen in 1938. Eén van die kazernes werd pas in 1940 onder Duitse leiding voltooid.

Luchtfoto van het kazernecomplex in 1935

In 1983 werden vijf kazernes functioneel samengevoegd in het Kazernecomplex Ede-West, dat bestond uit:

Vanaf 1994 gingen deze kazernes samen door het leven als de Prins Mauritskazerne.

De twee andere kazernes werden samengevoegd tot het Kazernecomplex Ede-Oost, bestaande uit de kazernes waarvan de bouw begon in 1938:

In de toptijd waren in de kazernes ongeveer 4000 militairen gehuisvest.

In 2010 werden alle kazernes gesloten. Veel van de gebouwen hadden een monumentale status en zijn behouden. Een deel is tijdelijk verhuurd, aan bedrijven, buitenlandse werknemers en studenten.[6]

Langzaam krijgt het grote terrein een nieuwe vorm, waarin veel woningen worden gebouwd in het kader van het project “Veluwse Poort”. In 2014 is in de Johan Willem Frisokazerne het "Akoesticum" gehuisvest, een oefencentrum voor podiumkunsten. Over de toekomst van markante elementen, zoals de "Stingerbol" (vlak bij Station Ede-Wageningen), wordt anno 2017 nog gediscussieerd.[7]

Indeling[bewerken]

Ede-West (2003)

Wijken en buurten[bewerken]

Industrieterreinen[bewerken]

  • Frankeneng
  • Heestereng
  • Kievitsmeent
  • De Vallei
  • Ede-Noord
  • Klaphek
  • Reehorsterweg
  • BTA12

Sportterreinen[bewerken]

Topografie[bewerken]

Ede-plaats-OpenTopo.jpg

Topografisch kaartbeeld van Ede, sept. 2014. Klik op de kaart voor een vergroting.

Verkeer en vervoer[bewerken]

Ede is een goed bereikbare plaats gelegen aan snelweg A12 (Arnhem-Utrecht) en aan de spoorlijn Utrecht-Arnhem. In juli 2004 is de snelweg A30 langs Ede doorgetrokken vanaf Barneveld tot de A12, waarmee de woonkern nu ontlast wordt en de bereikbaarheid van Arnhem en omgeving vanaf de A1 bij Amersfoort vergroot is.

Bereikbaarheid over het spoor[bewerken]

Ede is gelegen aan de spoorlijn Utrecht – Arnhem. Het station in Ede is geopend op 16 mei 1845 als station Ede S.S. (Staats Spoorwegen), maar later is dit gewijzigd in Ede-Wageningen, zoals het nog steeds heet. Tevens ligt de plaats aan de spoorlijn richting Amersfoort die tegenwoordig samen met de busdienst richting Wageningen de HOV-verbinding Valleilijn vormt. In de volksmond heeft de spoorlijn tussen Amersfoort en Ede-Wageningen nog altijd de naam "Kippenlijn", die voortkomt uit een vroegere functie. Deze lijn opende in 1901. Aan deze lijn heeft Ede nog een tweede station liggen, namelijk Ede Centrum. Vroeger had Ede nog een derde halteplaats op dit traject, station Ede-Gemeentehuis, maar dit is al in de jaren 30 van de 20e eeuw opgeheven.

Plannen voor het spoor[bewerken]

In de jaren 80 van de 20e eeuw werden de beide lijnen die door Ede lopen opgenomen in het plan Rail 21 van de NS. De spoorlijn Utrecht – Ede - Arnhem verbreed zou worden tot vier sporen en de Valleilijn richting Amersfoort zou hierbij tweesporig worden. Beide plannen zijn echter niet doorgegaan. De gemeente Ede had als grote wens dat de spoorlijn Utrecht – Ede – Arnhem verdiept wordt aangelegd om de vermeende barrièrewerking op te heffen die deze zou veroorzaken. Voormalig Minister van Verkeer en Waterstaat Peijs zegde 40 miljoen euro toe voor dit project. In september 2010 werd bekend dat de verdieping niet doorging. De toegezegde 40 miljoen zou in plaats daarvan gebruikt worden voor de aanleg van enkele verkeerstunnels en het verder ontwikkelen van het stationsgedeelte. In mei 2016 heeft het project Spoorzone (een samenwerkingsverband van de gemeente Ede, NS en ProRail) een ontwerp van een nieuw stationsgebouw gepresenteerd. De sloop en nieuwbouw zal naar verwachting eind 2018 of begin 2019 beginnen. Tijdens de bouw blijft het huidige station volledig in bedrijf. Het nieuwe station Ede-Wageningen is na verwachting eind 2021 klaar.[8]

Vliegverkeer[bewerken]

Ede heeft een helihaven genaamd: Lukkien Heliport, deze is privé, maar in overleg te gebruiken. Ook de firma Wikselaar in Harskamp beschikt over een helihaven, en ook over eigen helikopters. In de gemeente Ede ligt het voormalige militaire Vliegbasis Deelen. Dit is niet meer in gebruik. Rond 1910 had Ede nog een vliegveld, namelijk Vliegkamp Ede. De gemeente Ede zag hierin grote kansen voor de ontwikkeling van Ede en Lunteren.

Bijzonderheden[bewerken]

Cultuur[bewerken]

Toren van de Oude Kerk

Culturele plaatsen[bewerken]

Een aantal belangrijke culturele plaatsen en congrescentra in Ede zijn:

  • Cultura, cultuurcentrum, bibliotheek en theater
  • CineMec, bioscoop, congrescentrum en tevens poppodium
  • De Reehorst, theater en congrescentrum
  • De Edesche Concertzaal
  • Het Akoesticum
  • SEC, dramaproducties
  • Belmont
  • Nimac

Musea[bewerken]

  • Historisch Museum Ede

Kerken[bewerken]

Ede staat bekend om haar veelheid en verscheidenheid aan kerken.

1rightarrow blue.svg Zie ook de lijst van kerkgebouwen in Ede.

Orkesten[bewerken]

  • Het Edes Orkest
  • de Harmonie
  • Showband Irene
  • Egerländer Kapel
  • Decibel
  • Muziekkorps Leger des Heils
  • Original Veluwer Musikanten
  • La Prunelle

Scouting[bewerken]

  • Jan Hilgersgroep
  • Langenberggroep
  • Pieter Maritzgroep
  • Tarcisiusgroep

Media[bewerken]

Het Edese medialandschap wordt beheerst door twee uitgeverijen. Wegener Media geeft in de gemeente Ede het gratis huis-aan-huisblad "De Edese Post" uit, een krant die op woensdag en vrijdag wordt bezorgd. Het Barneveldse BDU geeft in de gemeente het gratis huis-aan-huisblad "Ede Stad" uit. Deze krant verschijnt op woensdag. Verder is er de editie "De Vallei" van dagblad De Gelderlander, gericht op onder andere Ede.

Ook heeft Ede een eigen lokale omroep, die bestaat uit een radioafdeling onder de naam "EDE FM" en een televisieafdeling onder de naam "EDE TV".

Evenementen[bewerken]

  • Luchtlandingen Ginkelse Heide
  • Airborne Taptoe (tot 2015)
  • Oranjetaptoe (tot 2015)
  • Airborne Feelings Festival
  • Pegasuswandeltocht
  • Chrudimdag
  • Heideweek
  • Heidemarkten
  • Heidepark
  • Schaapscheerderfeest
  • Pasar Malam
  • Edese 4-daagse
  • Shanty Festival
  • Blues Zondag
  • Ladies Open Fair
  • Fossielenbeurs
  • Kinderspelweek Fantasieland Ede

Sportclubs[bewerken]

In Ede bestaat op sportgebied een verenigingsleven dat varieert van voetbal- en tennisclubs tot badminton- en postduivenverenigingen. Daarvan worden de volgende op Wikipedia apart besproken:

Bekende Edenaren[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Lijst van Edenaren voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Trivia[bewerken]


Beluister

(info)