Edward Snowden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Edward Snowden
Edward Snowden-2.jpg
Algemene informatie
Volledige naam Edward Joseph Snowden
Geboren Elizabeth City, 21 juni 1983
Nationaliteit Amerikaans
Bekend van klokkenluiden

Edward Joseph Snowden (Elizabeth City, 21 juni 1983) is een voormalig medewerker van de CIA, die daarna als systeembeheerder via het bedrijf Booz Allen Hamilton voor de Amerikaanse afluisterdienst NSA werkte. In juni 2013 overhandigde hij aan enkele journalisten een grote hoeveelheid geheime documenten over spionageactiviteiten door de NSA en het GCHQ. Informatie daaruit werd sindsdien onder meer door de kranten The Washington Post en The Guardian gepubliceerd.

Het ging hierbij onder meer om een powerpointpresentatie waarin werd uitgelegd hoe de NSA wereldwijd onlinecommunicatie in de gaten houdt door middel van het programma PRISM.[1] Later kwamen ook documenten over het programma XKeyscore en een reeks andere spionageactiviteiten van de NSA naar buiten, waaronder het programma Bullrun, dat beveiligde internetcommunicatie kan ontcijferen. Op 14 juni 2013 werd op last van de FBI een arrestatiebevel wegens spionage tegen de klokkenluider uitgevaardigd.

Asiel[bewerken]

Op het moment van zijn eerste onthullingen verbleef Snowden in een hotel in Hongkong.[2][3] Toen hij daar gearresteerd dreigde te worden op verzoek van de VS, nam hij op 23 juni een vlucht naar Moskou.[4] Later die dag zou blijken dat hij ondertussen politiek asiel had aangevraagd in Ecuador, zo bevestigde de Ecuadoraanse minister van Buitenlandse Zaken.[5] Ook Julian Assange, de man achter WikiLeaks, vroeg eerder asiel aan in Ecuador aangezien dat land geen uitleveringsverdrag heeft met de Verenigde Staten betreffende politieke misdrijven.

WikiLeaks-oprichter Julian Assange heeft meegedeeld dat de onthullingen over spionageprogramma's van de VS zullen doorgaan, ongeacht wat er met Snowden gebeurt. Snowden heeft versleutelde kopieën van de documenten gemaakt, die reeds zijn verspreid.

Landen die Snowden eventueel asiel wilden verlenen waren Nicaragua, Venezuela en Bolivia. Op 9 juli 2013 accepteerde Snowden het aanbod voor asiel door Venezuela; hij verbleef op dat moment op de luchthaven Sjeremetjevo in Moskou, in de neutrale transitzone. Mede doordat de Verenigde Staten zijn paspoort introkken per 22 juni werd een vlucht naar Zuid-Amerika problematisch.

Op 12 juli 2013 organiseerde Snowden een bijeenkomst waarvoor hij bepaalde personen uitnodigde die voor diverse mensenrechtenorganisaties werkten. Tijdens deze bijeenkomst maakte hij bekend dat hij tijdelijk asiel in Rusland had aangevraagd. Het verzoek werd behandeld door de Russische migratiedienst.[6] Op 1 augustus 2013 werd Snowden tijdelijk politiek asiel voor één jaar in Rusland verleend.[7] De Verenigde Staten reageerden teleurgesteld: 'Het besluit ondermijnt de jarenlange samenwerking tussen beide landen bij het handhaven van wetten,' aldus een woordvoerder van het Witte Huis.

Werkwijze[bewerken]

Snowden had zo'n 20 tot 25 medewerkers van het NSA-kantoor overgehaald om hun wachtwoord met hem te delen. Zo verkreeg hij toegang tot tienduizenden documenten over programma's en andere spionagepraktijken. Nadat hij een goede uitvalsbasis had, lekte hij bepaalde documenten, die zo over de hele wereld verspreid werden.[8][9] Snowden zou tijdens zijn werkzaamheden tussen de vijftig- en tweehonderdduizend geclassificeerde documenten hebben gekopieerd.[10]

Onthullingen[bewerken]

Sinds juni 2013 hebben er vele tientallen onthullingen over de afluisterpraktijken van met name de NSA en het GCHQ plaatsgevonden. Strikt genomen zijn deze onthullingen niet door Edward Snowden zelf gedaan: alle digitale documenten die hij bij de NSA ontvreemd had, heeft hij aan drie personen (Glenn Greenwald, Barton Gellman en Laura Poitras) overhandigd, zodat zij kunnen bepalen of het verantwoord en in het publieke belang is om iets wel of niet te publiceren.[11]

Als zodanig zijn er door grote kranten en televisiestations in Engeland, de Verenigde Staten, Duitsland en een tiental andere landen publicaties geweest op basis van de Snowden-documenten, waarbij in veel gevallen ook originele presentaties, rapporten, werkdocumenten et cetera van de betreffende afluisterdiensten openbaar gemaakt werden.[12]

Anders dan vaak wordt aangenomen, is de onthulling dat de NSA de (onbeveiligde) mobiele telefoon van de Duitse bondskanselier Angela Merkel wilde afluisteren, klaarblijkelijk niet afkomstig uit de documenten van Snowden, maar van een onbekende tweede bron.[13]

Nederland[bewerken]

Voor publicaties in Nederland had NRC Handelsblad een overeenkomst weten te bereiken met Glenn Greenwald, die de meeste van de Snowden-documenten onder zijn hoede heeft.[14] Op basis hiervan werden de volgende onthullingen gedaan:

Wereldkaart uit een NSA-presentatie die door NRC Handelsblad op 23 november 2013 gepubliceerd werd
  • De eerste publicatie door NRC Handelsblad vond plaats op 23 november 2013, waarbij uit een archiefinventarisatie van de NSA bleek dat al tussen 1946 en 1968 Nederlandse doelen door de Amerikanen werden afgeluisterd. Daarnaast publiceerde NRC een kaart uit een managementpresentatie van de NSA uit 2012, waarop te zien is op welke plaatsen in de wereld deze dienst over afluisterfaciliteiten beschikt. Daaruit bleek onder meer dat er wereldwijd zo'n 50.000 computers en computernetwerken heimelijk zijn voorzien van software ten behoeve van hackingoperaties.[15]
  • Een tweede onthulling vond plaats op 30 november 2013, toen NRC Handelsblad een intern NSA-verslag onthulde waaruit bleek dat de AIVD inbreekt op servers van internetfora en daarbij de gegevens van alle deelnemers onderschept, ongeacht of zij verdacht zijn of niet. Volgens het ministerie van Binnenlandse Zaken gaat het daarbij om fora van jihadisten en is het hacken daarom gerechtvaardigd.[16]
  • Op 8 maart 2014 onthulde NRC Handelsblad dat de MIVD in 2012 zowel via het satellietafluisterstation in Burum als via de HMS Rotterdam Somalisch telefoonverkeer onderschepte en met de NSA deelde, die daarmee piratennetwerken in kaart bracht.[17]

1,8 miljoen metadata[bewerken]

Grafiek uit het NSA-programma BOUNDLESSINFORMANT met daarin de 1,8 miljoen metadata die Nederland verzameld en met de NSA gedeeld heeft

De kwestie die tot de grootste ophef zou leiden was echter al vóór de eerste onthulling door NRC Handelsblad aan het licht gekomen: op 21 oktober 2013 attendeerde de technologiewebsite Tweakers op een grafiek uit het NSA-programma BOUNDLESSINFORMANT, die eind juli door het Duitse magazine Der Spiegel gepubliceerd was.[18] Soortgelijke grafieken waren beschikbaar voor diverse andere Europese landen en werden door Greenwald in de grote kranten geïnterpreteerd als zijnde het bewijs dat de NSA de telefoongesprekken van miljoenen burgers afluistert. In de grafiek voor Nederland was sprake van een getal van ruim 1,8 miljoen, al werd wel duidelijk dat het niet om gesprekken, maar om de metadata daarvan ging.[19]

Minister van Binnenlandse Zaken Ronald Plasterk liet daarop tijdens een televisieoptreden weten dat het niet acceptabel was als de Amerikanen Nederlandse telefoongegevens onderschepte. Gedwongen door een rechtszaak moest de regering hier op 4 februari 2014 publiekelijk op terugkomen: het was de Nederlandse MIVD geweest die via de NSO de 1,8 miljoen metadata had verzameld 'in het kader van terrorismebestrijding en militaire operaties in het buitenland' en deze vervolgens had gedeeld met de Verenigde Staten.[20] Op 8 februari publiceerde NRC Handelsblad vervolgens de volledige versie van de NSA-grafiek, die deze nieuwe lezing bevestigde.[21] In het nauw gekomen door deze aanvankelijk verkeerde informatie, wist minister Plasterk tenauwernood aan aftreden te ontkomen.

Overige publicaties aangaande Nederland[bewerken]

In een interview met De Volkskrant en Nieuwsuur van 21 januari 2015 noemde Edward Snowden de Nederlandse inlichtingendiensten ondergeschikten en 'schoothondjes' van de Amerikanen,[22] iets wat door AIVD-baas Bertholee 'absolute bullshit' genoemd werd[23] en ook door inlichtingenexperts als overdreven werd aangemerkt.[24]

Op 19 februari 2015 schreef de website The Intercept over hoe de NSA en het GHCQ de netwerken van enkele grote fabrikanten van simkaarten probeerden te hacken, met name dat van Gemalto. Omdat het hoofdkantoor van dit bedrijf in Amsterdam gevestigd is, wilden Tweede Kamerleden opheldering van de regering over deze hack.[25] Met de hierbij buitgemaakte sleutels kan op eenvoudige wijze mobiel telefoonverkeer worden afgeluisterd, maar wat in de berichtgeving ontbrak, is dat dit hoofdzakelijk van pas komt bij tactische militaire operaties, zoals in Irak en Afghanistan.[26]

België[bewerken]

Een belangrijke onthulling met betrekking tot België vond plaats op 13 december 2014. Daarbij onthulde de krant De Standaard dat de Britse afluisterdienst GCHQ 2,5 jaar toegang heeft gehad tot het netwerk van de Belgische telecommunicatieprovider Belgacom en dochtermaatschappij Belgacom International Carrier Services (BICS). Het GCHQ wist binnen te dringen door de toegangsgegevens van drie BICS-medewerkers te ontfutselen. Hierdoor was er onbelemmerde toegang tot mobiel telefoonverkeer van BICS-klanten over de hele wereld. De inbreuk werd in juni 2013 door Belgacom ontdekt en in september van dat jaar publiekelijk bekend.[27] De website The Intercept meldde dat deze hack bij Belgacom had plaatsgevonden onder de codenaam Operatie Socialist en dat hierbij gebruik was gemaakt van zeer geavanceerde malware, die door onderzoekers met de naam Regin wordt aangeduid. Voor het opsporen en verwijderen van deze malware werd het Nederlandse bedrijf Fox-IT ingeschakeld.[28]

Prijzen en nominaties[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Luke Harding, Snowden Files: The True Inside Story on the World’s Most Wanted Man, Guardian Faber Publishing, 2014.
  • Marcel Rosenbach & Holger Stark, Der NSA Komplex, Edward Snowden und der Weg in die totale Überwachung, Deutsche Verlags-Anstalt, München 2014.
  • Glenn Greenwald, No Place to Hide, Edward Snowden, the NSA, and the U.S. Surveillance State, Metropolitan Books, New York 2014.

Media[bewerken]

Tijdens zijn verblijf in Hongkong maakte Laura Poitras opnames voor een documentairefilm, die op 10 oktober 2014 onder de naam Citizenfour in première ging op het New York Film Festival en in 2015 een Oscar voor beste lange documentaire won.

In 2014 verscheen een dubbele aflevering van het Amerikaanse programma Frontline over de NSA en Edward Snowden.[33] Deze afleveringen met de titel The United States of Secrets werden op NPO 2 uitgezonden.

In 2016 verscheen de film Snowden over hoe Edward Snowden de documenten van de NSA lekte.