Naar inhoud springen

Elsloo (Limburg)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Zie voor de gemeente het artikel Elsloo (gemeente)
Elsloo
Aelse
Dorp in Nederland Vlag van Nederland
Elsloo (Limburg)
Elsloo
Kaart
Kaart
Situering
Provincie Vlag Limburg Limburg
Gemeente Vlag Stein Stein
Coördinaten 50° 57′ NB, 5° 46′ OL
Algemeen
Oppervlakte 8,63[1] km²
- land 7,72[1] km²
- water 0,91[1] km²
Inwoners
(2023-01-01)		 8.325[1]
(1.078 inw./km²)
Woning­voorraad 3.852 woningen[1]
Overig
Postcode 6181
Netnummer 046
Woonplaats­code 1914
Foto's
Oude huizen nabij het kasteel
Oude huizen nabij het kasteel
Portaal  Portaalicoon   Nederland

Elsloo (Limburgs: Aelse) is een dorp[2] aan de Maas en het Julianakanaal in de gemeente Stein in het zuiden van de Nederlandse provincie Limburg. De kern Elsloo telt circa 8.325 inwoners. Het gehucht Catsop (met circa 600 inwoners) en de buurtschap Terhagen worden eveneens tot Elsloo gerekend.

Geografische ligging

[bewerken | brontekst bewerken]

Elsloo ligt op een steilrand langs het Maasdal. Het Julianakanaal en parallel daaraan de Maas vormen de westkant. De Dorpsstraat loopt steil omhoog tot ruim 70 meter. Hoewel de omgeving in noordelijke (Stein) en oostelijke (Beek) richting grotendeels volgebouwd is, is de omgeving in zuidelijke richting bijzonder mooi. Hier ligt het kasteelpark van Kasteel Elsloo met de Slakbeek en de Hemelbeek, een heemtuin, vijvers, een theekoepel, exotische bomen, ornamenten en dergelijke. Er zijn aanzienlijke hoogteverschillen en vanaf de hoogte heeft men uitzicht over het Maasdal en het Kempens Plateau en de terrils aan de Belgische zijde van de Maas. Het park gaat geleidelijk over in het Bunderbos, een hellingbos waar de Hemelbeek en haar zijbeken ontspringt, en via een moerasgebied in noordelijke richting naar het park stroomt om vervolgens in de Maas uit te monden. Ten zuiden van Elsloo ligt de Kniensheuvel bij Terhagen en ten oosten van Catsop ligt de Heuvel die van het zuidelijker gelegen Centraal Plateau gescheiden wordt door het droogdal Siekendaal.

Verder naar het zuiden vindt men het Centraal Plateau, met hoogten tot ongeveer 105 meter. Dit is een vlak landbouwgebied op löss, waarin zich ook enkele holle wegen bevinden. Elsloo zelf ligt in het uiterste zuidwesten op het laaggelegen Plateau van Graetheide. Bij Elsoo bevindt zich in de bodem de Elsloobreuk.

Nabijgelegen kernen zijn: Stein, Geulle, Moorveld, Beek en Kotem (aan de overzijde van de Maas tegenover Elsloo, bereikbaar via Stein).

Geschiedenis

[bewerken | brontekst bewerken]
Bandkeramiek uit Elsloo. Collectie Rijksmuseum van Oudheden, Leiden

Elsloo maakt aanspraak op de titel "oudste boerendorp van Nederland". Rond 5000 v.Chr. woonden hier reeds landbouwers van een cultuur die men bandkeramiekers is gaan noemen, naar het rijk versierde aardewerk. In de 20e en 21e eeuw zijn van deze eerste agrariërs in Elsloo tientallen boerderijen en een begraafplaats blootgelegd. De vondst van de begraafplaats was internationaal nieuws.[3] Bandkeramisch aardewerk uit Elsloo is in heel Zuid-Limburg teruggevonden. Na het verdwijnen van de Bandkeramische cultuur omstreeks 4400 v.Chr. werd het grondgebied van het huidige dorp Elsloo op enige wijze in gebruik genomen door andere neolithische culturen. Over de aanwezigheid van deze culturen op het huidige grondgebied van Elsloo is vooralsnog zeer weinig bekend wegens het ontbreken van consistente, archeologische structuren. Ook is het archeologisch vondstmateriaal uit de bronstijd en de ijzertijd van het grondgebied van Elsloo beperkt en gefragmenteerd, waarmee van beide periodes slechts kan worden vastgesteld dat zich destijds mensen moeten hebben opgehouden op de Maasoever bij Elsloo.[bron?]

Opgravingen van vondstmateriaal uit de Romeinse tijd hebben onder andere dakpannen, olielampjes, glazen flesjes en bronzen spelden opgeleverd, die thans in het streekmuseum bewaard worden.[4] Het betreft hier een vindplaats nabij het huidige Armsterveld en het Elslose Bos, in het zuidwesten van Elsloo.[5]

Op de plek waar het oude kasteel van Elsloo was gelegen, in de loop der eeuwen weggespoeld door de Maas, zou in de vroege middeleeuwen een Karolingische palts hebben gestaan. Vroeger werd gedacht dat te Elsloo het Vikingenkamp Ascloha was gelegen, van waaruit in 881-882 talloze rooftochten in het Maas-Rijngebied werden ondernomen (onder andere de plundering van Maastricht in 881). In recentere historische literatuur wordt Ascloha geassocieerd met het Midden-Limburgse Asselt.[6]

De latere burcht van Elsloo, waarvan nog delen bewaard zijn, wordt vanaf het jaar 1111 genoemd als woonplaats van de heren van Elsloo, een geslacht dat rond 1285 uitstierf. In de eeuwen daarna waren het kasteel en de heerlijkheid Elsloo in bezit van onder andere de families Van Schoonvorst, De Gavre en een bastaardtak van de familie Van Arberg. De eerste burcht van Elsloo, op de Scharberg, was een dwangburcht die het scheepvaartverkeer op de Maas belastte met tolgelden. Tevens hieven de heren van Elsloo belasting op zowel de middenstand, de boerengemeenschap als de laagste stand van de gemeenschap van Elsloo. Deze situatie bleef ongewijzigd tot aan de Tachtigjarige Oorlog, waarna de sociale verhoudingen in het dorp structureel zouden wijzigen.[bron?] In deze periode zakte de burcht van Elsloo in de Maas door het afschuiven van hellingbodems van de Scharberg. De heren van Elsloo verhuisden in deze periode definitief naar het gebouw van het huidige kasteel Elsloo. Daarmee kwam een einde aan de tolheffing in de Maas bij Elsloo, die onder anderen vanwege de Tachtigjarige Oorlog sowieso al minder lucratief was geworden.

In 1786 deed zich in Elsloo een controverse voor toen de rentmeester van Staats-Overmaas, Willem Hendrik van Panhuys (1734-1808), op 26 juli Elsloo in bezit kwam nemen namens de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, krachtens de bepalingen in het Verdrag van Fontainebleau (1785). Van Panhuys wilde dat desnoods met geweld doen, gesteund door 120 man van het Maastrichtse garnizoen, maar de Staten-Generaal hielden hem tegen. De heer van Elsloo, Nicolas Antoine van Arberg (1736-1813), riep de bevolking bijeen voor de ingang van de kerk en betoogde daar, in het Frans en daarna in het Nederlands, dat Elsloo vanouds een vrije rijksheerlijkheid was, dat de bepalingen van het Verdrag van Fontainebleau hier dus niet golden en dat men om die reden de eed op de Republiek niet hoefde af te leggen. Van Arberg werd gesteund door de Sittardse notaris P. Lintjens en de Maastrichtse advocaat Charles Roemers. Nadat de rechtsgeleerde A.L Pélerin had uitgeplozen dat Elsloo weliswaar geen onderdeel was van het land van Valkenburg, maar er juridisch wel degelijk aan ondergeschikt was, gooide Van Arberg het over een andere boeg en probeerde hij de heerlijkheid aan de Republiek te verkopen. Roemers wist hem er van te overtuigen dat dit laatste slecht voor de bevolking zou zijn, onder meer vanwege de hogere belastingen en het verlies van inkomsten van de kerk. De controverse sleepte zich voort tot de komst van de Fransen in 1794, waardoor de zaak irrelevant werd.[7] Van Arberg, de laatste heer van Elsloo, bleef weliswaar nog enige tijd in het kasteel wonen, maar raakte door de inlijving van het Maasland in de Eerste Franse Republiek al zijn heerlijke rechten kwijt.

Tot 1982 was Elsloo een zelfstandige gemeente, waarna ze is opgegaan in de huidige gemeente Stein.

Lijst van heren en vrouwen van Elsloo

[bewerken | brontekst bewerken]
Heer / vrouwe Periode / vermelding Huis / geslacht Toelichting
Huis van Elsloo en verwanten
Arnold van Elsloo vermeld 1202, 1206 en 1215–1217 Van Elsloo [8][9]
Herman van Elsloo vermeld 1202–1222 Van Elsloo Broer van Arnold van Elsloo.[8][10]
Arnold van Elsloo vermeld 1248–1250 Van Elsloo Latere Arnold van Elsloo; in leenverband met Valkenburg.[11]
Goswin van Born / van Elsloo vermeld 1296 en 1302 Van Born / Van Elsloo Verkreeg Elsloo via Margaretha, dochter van Arnold[12]
Oyst / Otto van Born-Elsloo vermeld 1329 en 1361 Van Born / Van Elsloo In leenverband met Gulik: betrokken bij de opvolging richting Schoonvorst.[13][14]
Huis van Schoonvorst
Coenraad I van Schoonvorst na 1361; vermeld 1399 Van Schoonvorst Halfbroer van Otto/Oyst van Born-Elsloo.[15]
Coenraad II van Schoonvorst vermeld 1452 Van Schoonvorst Verhief Elsloo tot leen van Valkenburg.[16][17]
Maria van Schoonvorst midden 15e eeuw Van Schoonvorst
Huis van Gaveren
Johan van Gaveren midden 15e eeuw Van Gaveren Gehuwd met Maria van Schoonvorst.[18]
Adriaen I van Gaveren late 15e eeuw Van Gaveren Zoon van Johan van Gaveren en Maria van Schoonvorst.[19]
Conrard I van Gaveren vermeld 1515–1560; overleden 1566 Van Gaveren Zoon van Adriaen II van Gaveren.[20][21]
Nicolaas van Gaveren vóór 1589 Van Gaveren [22][23]
Henrica van Renesse vermeld 1589 Van Renesse Weduwe van Nicolaas van Gaveren.[24]
Conrard II van Gaveren 1585–1602 Van Gaveren [25]
Huis van Gaveren-Fresin
Charles van Gaveren, graaf van Fresin vanaf 1598/1602 Van Gaveren-Fresin Erfgenaam van Conrard II.[26]
Jean Charles van Gaveren tot 1629 Van Gaveren-Fresin Zoon van Charles.[27]
Pierre Ernest van Gaveren vermeld 1631–1637 Van Gaveren-Fresin Erfgenaam van Jean Charles[28]
Dominique François van Gaveren kort na 1637 Van Gaveren-Fresin Erfgenaam van Pierre Ernest; overleed kort daarna.[29]
Olympe van Gaveren vermeld 1641 Van Gaveren-Fresin Erfgename[30][31]
Huis d'Arberg-Valangin
Nicolas de Valangin d'Arberg vanaf 1641 d'Arberg-Valangin Echtgenoot van Olympe van Gaveren.[32]
leden van het huis d'Arberg-Valangin tweede helft 17e eeuw – 18e eeuw d'Arberg-Valangin [33]
Nicolas Antoine d'Arberg vermeld 1786–1789 d'Arberg-Valangin Na de Franse Tijd wordt de heerlijkheid een gemeente[34]

Erfgoed, bezienswaardigheden

[bewerken | brontekst bewerken]
Op de Berg, gezien vanaf de Maasberg
Zie Rijksbeschermd gezicht Elsloo voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • Het oorspronkelijke Elsloo ligt in het zuidwestelijk deel van de huidige plaats. Deze oude kern is ondanks de sterke groei van het dorp toch in min of meer oorspronkelijke staat bewaard gebleven en heeft sinds 1971 de status van beschermd dorpsgezicht. Delen van het oude dorp zijn door de aanleg van het Julianakanaal verdwenen. Via een steile helling, de Maasberg, belandt men vanaf de kerk bij het lager gelegen kanaal.
  • Het best bewaarde deel van het dorp heet Op de Berg, waar onder andere het 17e-eeuwse Schippershuis staat, sinds 1960 het streekmuseum van Elsloo.
  • Eertijds stond de Sint-Augustinuskerk centraal in het dorp. De toren die boven de Maasvallei uitsteekt is een herkenningspunt in de omgeving. De oorspronkelijke kerk dateerde uit 1459, maar was in het begin van de 19e eeuw dusdanig vervallen dat ze moest worden afgebroken. De huidige kerk werd in 1848 gebouwd in neoclassicistische stijl naar een ontwerp van Jean Dumoulin. In de kerk wordt een laat-middeleeuwse Anna te Drieën bewaard van een onbekende beeldensnijder, die van de kunsthistoricus prof. dr. J.J.M. Timmers de noodnaam Meester van Elsloo ontving.
  • Naast de kerk staat de Grafkapel familie De Geloes op de plaats van het koor van de oude kerk.
  • De Mariakerk uit 1959, aan het Dorine Verschurenplein in het nieuwe deel van Elsloo.
  • Het Kasteel Elsloo, bij de oude dorpskern langs het Julianakanaal. Het huidige complex is slechts een gedeelte van het oorspronkelijke kasteel, dat in de loop der tijd door de Maas is weggespoeld.
  • Tot het kasteel behoorde vroeger ook de Slakmolen, een watermolen die in de jaren 1980 is gerestaureerd en weer bemalen wordt.
  • Kapel aan de Kaak, gebouwd tussen 1820 en 1830, aan de Dorpsstraat.
  • Een groot aantal historische boerderijen en woonhuizen, vooral aan de Dorpsstraat en aan Op de Berg.
Zie ook

Natuur en landschap

[bewerken | brontekst bewerken]

Elsloo ligt op een steilrand langs het Maasdal. Het Julianakanaal en parallel daaraan de Maas vormen de westkant. De Dorpsstraat loopt steil omhoog tot ruim 70 meter. Hoewel de omgeving in noordelijke (Stein) en oostelijke (Beek) richting grotendeels volgebouwd is, is de omgeving in zuidelijke richting bijzonder mooi. Hier ligt het kasteelpark van Kasteel Elsloo met de Slakbeek en de Hemelbeek, een heemtuin, vijvers, een theekoepel, exotische bomen, ornamenten en dergelijke. Er zijn aanzienlijke hoogteverschillen en vanaf de hoogte heeft men uitzicht over het Maasdal en het Kempens Plateau en de terrils aan de Belgische zijde van de Maas. Het park gaat geleidelijk over in het Bunderbos, een hellingbos waar de Hemelbeek en haar zijbeken ontspringt, en via een moerasgebied in noordelijke richting naar het park stroomt om vervolgens in de Maas uit te monden. Ten zuiden van Elsloo ligt de Kniensheuvel bij Terhagen en ten oosten van Catsop ligt de Heuvel die van het zuidelijker gelegen Centraal Plateau gescheiden wordt door het droogdal Siekendaal.

Verder naar het zuiden vindt men het Centraal Plateau, met hoogten tot ongeveer 105 meter. Dit is een vlak landbouwgebied op löss, waarin zich ook enkele holle wegen bevinden. Elsloo zelf ligt in het uiterste zuidwesten op het laaggelegen Plateau van Graetheide. Bij Elsoo bevindt zich in de bodem de Elsloobreuk.

Voorzieningen

[bewerken | brontekst bewerken]

Winkels en horeca zijn te vinden in de omgeving van het Dorine Verschureplein, in het nieuwere deel van Elsloo.

Oostelijk van het dorp ligt het station Beek-Elsloo aan de spoorlijn van Maastricht naar Sittard, precies tussen de dorpen Beek en Elsloo in. De fysieke scheiding tussen de bebouwing van beide dorpen wordt deels door deze spoorlijn en de autosnelweg A2 gevormd.

Evenementen

[bewerken | brontekst bewerken]

Een jaarlijks terugkerend muziekfestijn in Elsloo is Conincx Pop. Deze muzikale happening vond voor het eerst in 1983 plaats. Het evenement vindt plaats op de locatie die bekendstaat als "Maasoever", waar men in het verleden met een voetveer naar de overkant (België) kon varen. In de volksmond wordt de locatie ook wel aangeduid met "aan het auwt vaer".

De finish van de Amstel Gold Race was in 1968 in Elsloo. In een aantal edities liep het parcours van de wielerklassieker vrij snel na de start (in Maastricht) door Elsloo, waarna de renners de Maasberg moesten beklimmen.

Geboren

[bewerken | brontekst bewerken]
Het Julianakanaal, gefotografeerd vanaf het fietspad op de dijk, nabij Kasteel Elsloo (rechts)
Het Julianakanaal, gefotografeerd vanaf het fietspad op de dijk, nabij Kasteel Elsloo (rechts)
[bewerken | brontekst bewerken]
Commons heeft media­bestanden in de categorie Elsloo.

Overgenomen van "https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Elsloo_(Limburg)&oldid=71540194"