Evenredig aandeel

Deel van een serie artikelen over; Kiesstelsel & regering
	Een Nederlands stembiljet met rood stempotlood
Kiessysteem
	Evenredige vertegenwoordiging · Meerderheidsstelsel · Gemengd kiesstelsel · Positief & Negatief parlementarisme
Verkiezing
	Kiesraad · Partijlijstenstelsel · Kandidatenlijst · Stembiljet · Open lijst · Gesloten lijst · Hybride lijst · Gerangschikt stemmen · Vervroegde verkiezing
Zetelverdeling
	Evenredig aandeel · Grootste gemiddelden & overschotten · D'Hondt & Sainte-Laguë · Hare-quotum · Kies -en Fractiedrempel · Kiesdeler · Restzetel · Zetelroof
Districtenstelsel & Kieskringenstelsel
	Enkelvoudig, Meervoudig en Nationaal Kiesdistrict · Districtszetel · Overschotzetel · Vereffeningszetel · Dubbelevenredigheid
Parlement
	Lid · Onafhankelijken · Partij · Lijstverbinding · (Gemengde) Fractie · Alliantie · Coalitie · Regering · Minderheidskabinet · Oppositie
Politieke cultuur
	Centrumpolitiek · Consensusdemocratie · Cordon sanitaire · Penduledemocratie · Blokpolitiek · Waaierdemocratie · Tangdemocratie
Electorale hervorming
	Democratie-index: Economist & V-Dem · Quotumregel · Evenredigheid · Verspilde stem · Derdemachtswortel · Spoilereffect · Versplintering
Portaal	Politiek

Het evenredig aandeel is de waarde van items die een entiteit idealiter zou verdienen of ontvangen. In de economie, filosofie en socialekeuzetheorie verwijst het naar de totale waarde van goederen, middelen of hulpbronnen waar een persoon of groep recht op heeft of aanspraak op maakt.

Eerlijke toewijzing van zetels

Partijen

In parlementaire democratieën met evenredige vertegenwoordiging heeft elke politieke partij recht op zetels in verhouding tot het aantal stemmen dat zij heeft ontvangen. Dit is een probleem waarbij identieke, ondeelbare items (de zetels) worden verdeeld over entiteiten wat de zetelverdeling wordt genoemd.

Formule

Bij evenredige vertegenwoordiging op basis van een partijlijstenstelsel is het evenredig zetelaandeel van een politieke partij bijvoorbeeld gelijk aan het stemmenaandeel van die partij, vermenigvuldigd met het aantal zetels dat er te verdelen is. Het aantal zetels dat een partij idealiter zou krijgen is dus:

${\text{Evenredig aandeel =}}{\frac {{\text{Stemmen}}_{\text{partij}}}{{\text{Stemmen}}_{\text{totaal}}}}\cdot {\text{Zetels}}$

Daarnaast valt dezelfde waarde te verkrijgen door het aantal stemmen op een partij te delen door de kiesdeler.

${\text{Evenredig aandeel =}}{\frac {{\text{Stemmen}}_{\text{partij}}}{{\text{Kiesdeler}}_{\text{effectieve stemmen}}}}$

Als er 5 beschikbare zetels zijn in kiesdistrict met 300 stemmers, en een partij heeft 106 stemmen gekregen, dan is evenredige aandeel voor deze partij ongeveer 1,77. Dezelfde waarde wordt verkregen door het aantal stemmen van een partij te delen door het Hare-quotum.

Quotumregel

Een evenredig aandeel van 1,77 zou volgens de quotumregel moeten leiden tot een zetelaantal van 1 of 2. Wanneer een partij of regio meer dan één restzetel toegewezen krijgt, wordt de quotumregel geschonden en komt de evenredigheid van de verkiezingsuitslag onder druk te staan.

Kiesdrempel

Bij het berekenen van de zetelverdeling speelt de kiesdrempel een belangrijke rol. Afhankelijk van de toegepaste methode wordt bepaald of de stemmen op partijen die de kiesdrempel niet halen, worden meegeteld.

Wanneer de stemmen op partijen onder de kiesdrempel niet worden meegerekend, tellen de 'overige stemmen' niet mee. Daardoor krijgen de partijen die wél boven de drempel uitkomen iets meer zetels. Als de overige stemmen wél worden meegenomen, blijft de verdeling van alle stemmen over het totaal aantal zetels beter in verhouding, maar is de uitslag minder precies evenredig voor de partijen die de kiesdrempel wel hebben gehaald.

Praktijkvoorbeeld

Bij de Tweede Kamerverkiezingen van 2023 behaalden 15 fracties de kiesdrempel. In totaal ging het om 195.254 verspilde stemmen. De onderstaande tabel geeft een overzicht van deze verdeling en de gevolgen voor het evenredige aandeel van de partijen die wél de kiesdrempel behaalden. De 2,81 zetels voor de 'overige partijen' worden op die manier zo evenredig mogelijk herverdeeld over de rest van de effectieve stemmen.

Evenredig aandeel in 2023
Partij	Stemmen	Alle stemmen	Effectieve stemmen
PVV	2.450.878	35,24	35,91
GL-PvdA	1.643.073	23,62	24,07
VVD	1.589.519	22,85	23,29
NSC	1.343.287	19,31	19,68
D66	656.292	9,44	9,62
BBB	485.551	6,98	7,11
CDA	345.822	4,97	5,07
SP	328.225	4,72	4,81
DENK	246.765	3,55	3,62
PvdD	235.148	3,38	3,45
FVD	232.963	3,35	3,41
SGP	217.270	3,12	3,18
CU	212.532	3,06	3,11
Volt	178.802	2,57	2,62
JA21	71.345	1,03	1,05
Overige	195.254	2,81	-
Som	10.432.726	150	150

Degressieve evenredigheid

In een districtenstelsel heeft elk kiesdistrict recht op zetels in verhouding tot de omvang van de bevolking. In het Nederlandse kieskringenstelsel vindt dit plaats op basis van het aantal stemmen. Dit kan er toe leiden dat kleine regio's (zoals BES) helemaal geen stem hebben. Daarom wordt er soms gebruik gemaakt van degressieve evenredigheid. Dit is het geval in de Europese Unie of de Verenigde Staten. Hierdoor staat het stemrecht niet langer in verhouding tot de omvang van de regio's, maar wordt wel gegarandeerd dat elk land of elke staat vertegenwoordigd is. Twee voorbeelden uit de EU zijn Malta en Luxemburg die meer vertegenwoordiging toegewezen krijgen. Ook Nederland en België krijgen meer dan haar evenredige aandeel.

Zie ook