Fjord

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Dit artikel gaat over de geografische vorm fjord. Zie fjord (paard) voor het paardenras met dezelfde naam.

Een fjord is een bepaald type inham in een bergachtige kust, gekenmerkt door steile wanden die door gletsjerwerking zijn uitgesleten.

Luchtfoto van fjorden aan de oostkust van Groenland, met onderaan de Kangertittivaq
Ontstaan van een fjord
Geirangerfjord
Typisch Noors fjordenlandschap

Etymologie[bewerken]

Het woord fjord is afkomstig uit het Oudnoors fjörðr, van Noord-Germaans ferthuz, van Proto-Indo-Europees prtus, van *por- 'gaan, doorgang'. Het woord is etymologisch verwant met woorden als het Engelse firth (in 'Firth of Forth') en, meer verwijderd, het Nederlandse voorde wat een 'doorwaadbare plaats in een rivier' is.

Aardrijkskundig[bewerken]

Kenmerkend voor fjorden zijn heuvelachtige kusten met diepe insnijdingen en steile hellingen, die zich ook onder water voortzetten vanwege de chemische sedimentatie. De fjorden zijn vaak in U-vormige dalen, ontstaan door de uitschuring van landijs tijdens de ijstijden (trogdalen). Destijds was Scandinavië met een zeer dik pakket landijs en gletsjers bedekt. Geregeld komt het voor dat een fjord aan de monding minder diep is dan verder landinwaarts. Dit wordt veroorzaakt door de morene die de gletsjer achterliet bij zijn terugtrekking. Deze verhoging, in het Noors een fjordterskel (fjorddrempel of -dorpel) genoemd, zorgt ervoor dat het water in een fjord zich rustiger gedraagt dan de (open) zee erbuiten. Hierdoor zijn veel fjorden natuurlijke havens. Een gevolg van deze fjorddorpel is dat de verversing van water wordt belemmerd, waardoor verontreinigd water lang in een fjord kan blijven; een ander gevolg is dat het water in een fjord in de zomer, als er veel regenwater wordt afgevoerd, aan de oppervlakte meestal zoet is, terwijl het op grotere diepte zout is. In de winter is het water overal vrij uniform zout.

Uitzonderingen[bewerken]

In Noorwegen worden ook andere wateren wel fjord genoemd, zoals lange, fjordachtige meren (Tyrifjorden en Randsfjorden) of een smalle zijtak van een meer die in een groter meer uitmondt (Furnesfjorden, mondt uit in het Mjøsameer).

In het vlakke Denemarken worden de talrijke inhammen in de kustlijn ook vaak fjord genoemd, bijvoorbeeld de Roskildefjord in het noorden van het eiland Seeland.

Biologie[bewerken]

In 2000 werden een aantal van 's werelds grootste koraalriffen ontdekt in de Noorse fjorden. Het leven hier wordt gezien als een oorzaak voor de goede visgronden langs de Noorse kust. Er is nog niet veel onderzoek naar gedaan. Tot op heden is de enige bezoeker van het eerste koraalrif de diepzeeduiker geweest die het rif vond, en hij heeft het slechts drie keer bezocht. Duizenden verschillende levensvormen worden hier gevonden (bijvoorbeeld plankton, koraal, anemonen, vis en verschillende soorten haaien). De meeste van deze soorten zijn aan het leven in het totale donker van de diepe zee en de grote druk van de diepte aangepast.

In de fjorden van Nieuw-Zeeland kunnen ook diepzeekoralen worden gevonden, op minder grote diepte dan gebruikelijk. Dit is mogelijk vanwege een zeer donkere laag zoet oppervlaktewater. In Milford Sound is een observatorium onder zeeniveau aangelegd die het mogelijk maakt om deze koralen te zien zonder te duiken.

Locaties[bewerken]

Fjorden bevinden zich in Europa langs de kusten van het noordelijke gedeelte van de Atlantische Oceaan, in Noorwegen, Schotland, het oosten van Canada, IJsland en Groenland. Verder aan de Baltische kust van Duitsland. Maar ook Montenegro kent een fjord (de Baai van Kotor); de zuidelijkste van Europa.

Rond de Grote Oceaan zijn fjorden te vinden in Brits-Columbia (Canada), Alaska (Verenigde Staten), Chili (zuidelijk deel) en het zuidwesten van Nieuw-Zeeland. Daarnaast zijn er fjorden in delen van Antarctica (in het bijzonder het Antarctisch Schiereiland) en aan de kusten van eilanden van Arctica en Sub-antarctica.

Bekende fjorden[bewerken]

Atlantische Oceaan[bewerken]

Grote of bekende fjorden en meren in Noorwegen

Stille Oceaan[bewerken]

  • Alaska (V.S.)
    • Zuid- en westkust
  • Canada
    • Burrard Inlet
  • Chili
    • Golf van Peñas
  • Nieuw-Zeeland

In literatuur en pop-cultuur[bewerken]

Externe links[bewerken]