Friedrich Schleiermacher

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher

Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher (Breslau, 21 november 1768 - Berlijn, 12 februari 1834) was een Duitse gereformeerd theoloog en filosoof.

Leven[bewerken]

Schleiermacher was de zoon van een gereformeerde kapelaan in het Pruissische leger. Zijn vader had op zijn reizen kennisgemaakt met en werd sterk aangetrokken door het piëtisme van de Moravische Broeders. In 1783 werd Friedrich dan ook naar Gnadenfrei gestuurd, een Moravische school in Niesky bij Dresden. In 1785 begon hij aan het Herrnhuter Seminarie in Barby. Hij raakte daar in gezelschap van onafhankelijk denkende jongeren wiens activiteiten leidden tot ondervragingen, straf en van school gestuurd worden. In 1787 verliet Schleiermacher Barby. Hij ging naar de Universiteit van Halle om de filosofie van Immanuel Kant te bestuderen en woonde bij de broer van zijn moeder in huis. Deze oom verhuisde twee jaar later en Schleiermacher ging met hem mee. In 1790 slaagde hij in Berlijn voor zijn examens te kunnen dienen in de Hervormde Kerk. Daarna werkte hij als leraar voor de adellijke familie Dohna in Schlobitten in Oost-Pruisen. Vervolgens werd hij in 1796 ziekenhuispredikant in Berlijn, en begaf zich daar onder de Berlijnse intelligentsia. Hij raakte enkele jaren deel betrokken bij romantische kringen. In 1802 werd hij hofpredikant. Schleiermacher was betrokken bij de oprichting van de universiteit van Berlijn.

Werk[bewerken]

In 1799 publiceerde Schleiermacher zijn beroemdste werk, de Reden über die Religion. Dit werk is opgedragen an die Gebildeten unter ihren Verächtern. In een vijftal voordrachten probeert hij hierin zijn lezers bewust te maken van de waarde van het christelijk geloof.

Hermeneutiek[bewerken]

Schleiermachers is vooral bekend vanwege zijn hermeneutiek: het interpreteren van teksten. Volgens Schleiermacher kan de interpretatie uit de tekst de innerlijke creatieve bedoeling van de schrijver reconstrueren, denken wordt zo gelijkgesteld aan taal. Door deze publicatie gaf hij een belangrijke impuls aan de ontwikkeling van de tekstkritiek als onderdeel van de filologie.

Schleiermacher onderscheidt taal en denken, grammatica en psychologie, objectief en subjectief verstaan, maar laat deze aspecten uiteindelijk samenvallen.

De grammaticale interpretatie is het afgrenzende moment, het analyseert het taalsysteem dat aan de tekst ten grondslag ligt. De psychologische interpretatie is er vervolgens op gericht tegen deze achtergrond de individualiteit van de gedachtegang inhoudelijk te begrijpen en deze als de uitdrukking van een individueel leven te verstaan. Het verstaan van de stijl (de technische interpretatie) kan nooit opgevat worden als een mechanisch toepassen van algemene regels.

De individuele stijl kan niet worden afgeleid uit bij voorbaat bekende regels, maar vereist een congenialiteit (geestverwantschap) van de zijde van de interpreet. De reconstructie is in die zin een creatieve herschepping.

Theologie[bewerken]

Volgens Schleiermacher bestaat de ware vroomheid niet uit weten, noch uit doen, maar uit intuïtie en ervaring. Deze ervaring is een onmiddellijk bewustzijn dat de mens van zichzelf heeft dat hij geheel afhankelijk is van God. Dit is het meest fundamentele kenmerk van ons bestaan.

Geloof staat volgens Schleiermacher naar zijn wezen geheel los van alle metafysica. En de religie moet ook niet gezocht worden in de moraal zoals Kant meende, wiens filosofie een grote invloed op Schleiermacher had hoewel hij deze niet kritiekloos overnam. Schleiermacher definieert religie als 'zin en smaak voor het Oneindige'. Hij probeert aan te tonen dat dit Oneindige niemand anders kan zijn dan de God van het christelijk geloof. Hoewel het gevoel voor het Oneindige volgens hem in alle religies terug te vinden is, biedt het christelijk geloof de hoogste vorm hiervan vanwege de centrale rol die Jezus in het christelijk geloof speelt.

Schleiermacher probeerde onder andere door taalgebruik dat aansloot bij zijn romantisch-pantheïstische tijdgenoten te bemiddelen tussen geloof en cultuur, waarbij hij zich in zijn publicaties vooral richtte op de ontwikkelde (Duits: 'gebildete') lezer. Deze poging mislukte, maar later vond zijn nieuwe inzet meer waardering in de theologie zelf. Schleiermacher is zeer invloedrijk geworden als de vader van de zogenoemde ervaringstheologie. Hij leerde immers dat we alleen maar God leren kennen door een analyse van onze religieuze ervaring. We kunnen ook alleen maar over God spreken vanuit ons menselijk bewustzijn.


Bronnen, noten en/of referenties
  • Steenstra, S.G. (red.), Inleiding in de filosofie: Hedendaagse filosofie (Open Universiteit, Heerlen 1994), ISBN 9035812646.
  • Scholtz, G., Die Philosophie Schleiermachers, Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft Darmstadt 1984.
  • Scholtz, G., Ethik und Hermeneutik. Schleiermachers Grundlegung der Geisteswissenschaften, Frankfurt am Main: Suhrkamp 1995.