Görlitz

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Jump to search
Görlitz
Stad in Duitsland Vlag van Duitsland
Wapen van Görlitz
Görlitz
Görlitz
Situering
Deelstaat Vlag van de Duitse deelstaat Saksen Saksen
Landkreis Görlitz
Coördinaten 51° 9′ NB, 14° 59′ OL
Algemeen
Oppervlakte 67,22 km²
Inwoners (31-12-2014[1]) 54.193
(806 inw./km²)
Hoogte 201 m
Burgemeester Siegfried Deinege (partijloos)
Overig
Postcodes 02826–02829
Netnummers 03581, 035822 (Hagenwerder, Tauchritz)
Kenteken GR
Stad 9 stadsdelen en 4 Ortsteile
Gemeentenummer 14 6 26 110
Website www.goerlitz.de
Locatie van Görlitz in Görlitz
Görlitz in GR.svg
Portaal  Portaalicoon   Duitsland

Görlitz is een stad in de Duitse deelstaat Saksen. Het is de Kreisstadt van het Landkreis Görlitz en ligt in de historische regio Lausitz (Opper-Lausitz). De stad telt 55.596 inwoners[1].

Görlitz is een gedeelde stad. Het ligt aan de rivier de Neisse, die de grens met Polen vormt. Aan de overzijde ligt het Poolse Zgorzelec dat tot 1945 het oostelijke stadsdeel van Görlitz was. De beide steden hebben inmiddels een partnerschap gesloten en verklaard samen een Europese stad te zijn.

Görlitz is de zetel van een bisdom, zowel van de katholieke als van de lutherse Kerk. De stad maakte deel uit van de Zesstedenbond van de Opper-Lausitz. Deze zesstedenbond bestond uit de steden Löbau, Bautzen, Zittau , Kamenz en het tegenwoordige Luban (Duits: Lauban).

Geschiedenis[bewerken]

Nieuwe stadhuis in het centrum van Görlitz
Reichenbacher Turm (een van de middeleeuwse torens)


Görlítz was al in het derde millennium voor Christus bewoond, maar pas kort voor het begin van de jaartelling worden de bewoners met stamnamen aangeduid: Asdingen en Silingen, Germaanse stammen die Silezië bewoonden en zich in de 2de eeuw verbonden met het Romeinse Rijk. Zij verlieten in de stroom van de grote Volksverhuizingen rond 400 hun woongebied om met de naburige Sueben naar noordwestelijk Spanje te trekken. Rond 700 zijn er vanuit het oosten Slavische stammen voor hun in de plaats gekomen. Door de Duitse keizers ingezette markgraven pacificerden het gebied met wisselend succes tussen 960 en 990. De hertogen, later koningen van Bohemen oefenden het gezag uit en werden vanaf 1089 beleend met de Oberlausitz, zij richtten een burcht ‘Yzcorelik’ op en Koning Jan van Bohemen en keizer Karel IV stichtten daarbij in 1238 een stad met stapelrechten en een munt. De stad groeide uit tot de grootste en rijkste in de Oberlausitz en sloot in 1346 een verbond met Bautzen, Kamenz, Lauban, Löbau en Zittau in de ‘Oberlausitzer Sechsstädtebund’. Een joodse gemeente ontwikkelde zich al vroeg, maar in 1389 werden de joden uitgewezen. Rond 1500 telde Görlitz 8.000 inwoners en daarmee was ze een van de grootste steden in dit deel van het Duitse Rijk. In 1521 vond de lutherse hervorming ingang maar pas in 1539 werden de kerken aan de luthersen toegewezen. De Duitse keizer dwong de stad troepen te leveren voor zijn strijd tegen de lutheranen, maar de stadstroepen verzaakten op het slagveld en de stad werd daarvoor gestraft met onteigeningen en de aanstelling van een landsheer boven de stadsraad. Toen de hervormingsgezindheid zich in 1636 weer manifesteerde, stelde de keizer de stad onder de keurvorsten van Saksen. Görlitz werd in de Dertigjarige Oorlog door de Zweden bezet en vervolgens met succes door de keizerlijke troepen belegerd en gedeeltelijk verwoest. Inmiddels was de bloei van de stad al lang tot staan gekomen. In de Napoleontische tijd ging ze nog verder terug door de inkwartiering van uit Rusland terugkomende Franse troepen en door, uit hun aanwezigheid voortvloeiende, epidemieën. Na de oorlog werd de stad van Saksen afgescheiden en aan Pruisen toegewezen, als straf voor de collaboratie van Saksen met de Fransen. In deze tijd had de stad nog steeds niet meer dan 8.000 inwoners. Dat zou veranderen na de aanleg, in 1847, van spoorbaan verbindingen met Dresden, Breslau en Berlijn. Industrieën vestigden zich en trokken nieuwe bewoners aan, waarvan na 1870 gebouwde Gründerzeit-woonwijken getuigen. In 1850 had de bevolking zich al verdubbeld, en nogmaals in 1870 en opnieuw voor 1910, tot 86.000. Dan vertraagde de groei tot 96.000 vlak voor de Tweede Wereldoorlog. In maart, kort na de doortocht van het Sovjet-leger, dat overigens de stad niet verwoestte, stonden Poolse milities aan de Oder om de massale afvoer van Duitsers uit het oosten te regelen en de nieuwe grens te bemannen. Het beoosten de rivier gelegen stadsdeel heet sindsdien Zgorzelec. Tussen 1815 en 1945 lag Görlitz op Duits grondgebied in Silezië (Duits: Schlesien). Toen na de ondergang van nazi-Duitsland de Duitse gebiedsdelen ten Oosten van de rivieren Oder en Neisse aan Polen toevielen, kwam ook het oostelijke stadsdeel onder Pools beheer en werd het getooid met de naam Zgorzelec. De Duitse bevolking werd vrijwel geheel uit het oostelijke stadsdeel verdreven naar de westoever van de rivier de Neisse. Zgorzelec werd een van de westelijke grenssteden van het naoorlogse Polen waarmee Zgorzelec en Görlitz twee gescheiden plaatsen in twee aangrenzende landen werden. Na de val van de Muur in 1989 en de hieropvolgende normalisering tussen Duitsland en Polen, zijn er in de stad drie grensovergangen geopend: de Stadsbrug voor auto's, vrachtauto's en voetgangers en de Oudestadsbrug voor voetgangers en fietsers, ook is er per spoor een grensovergang en iets ten zuiden aan de snelweg Autostrada 4. De DDR en de Volksrepubliek Polen ondertekenden in 1950 het ‘Verdrag van Görlitz’ waarin zij de nieuwe grens wederzijds erkenden en garandeerden. In 1990 sloot de BRD met Polen een Grensverdrag, een voorwaarde om zich met de DDR te mogen herenigen. Kort na de oorlog bereikte de stad een inwonertal van even boven de 100.000, tengevolge van de opeenhoping van vluchtelingen uit Silezië. In 1988 waren het er 78.000 en sindsdien vertrok een derde van de bevolking; nu wonen er nog 56.000. In Zgorzelec heeft wel een blijvende bevolkingsgroei plaatsgevonden. Voor de oorlog telde dit stadsdeel 9.000 inwoners die op een tiental na in 1945 over de Oder verdreven werden (zieVerdrijving van Duitsers na de Tweede Wereldoorlog). Daarna kwamen Polen die nu een bevolking van 36.000 inwoners tellen. De ‘Altstadt’ is veel gezocht als locatie voor filmopnames in een historische locatie. Alle historische bouwperioden zijn ruim vertegenwoordigd in de bouwsubstantie, niet onderbroken door nieuwbouw en na 1990 samenhangend gerestaureerd. Als enige in Saksen werd in de nazi-periode de synagoge van Görlitz gespaard door de stedelijke brandweer die brandstichting verhinderde. De joodse gemeente werd niet gespaard, zij verdween door deportatie naar vernietigingskampen.

Geboren in Görlitz[bewerken]

  • Jakob Böhme (1575-1624), filosoof, mysticus en aanhanger van het pantheisme
  • Bartholomäus Scultetus (1540-1614), burgemeester, cartograaf en astronoom
  • Johann Gottlob Harrer (1703-1755), componist en opvolger van Bach als Thomaskantor in Leipzig
  • Alfred Ludwig Wieruszowski (1857-1945), president het ‘Oberlandesgericht’ Keulen en hoogleraar, verloor in 1937 ingevolge de rassenwetten zijn ambten en werd in huisarrest geïnterneerd
  • Paul Cassirer (1871-1926) kunsthandelaar en galeriehouder, onder meer in Amsterdam
  • Kurt Steffelbauer (1890-1942), vakbondsleider, verzetsstrijder, ter dood veroordeeld
  • Kurt Eimann (1899-1980); SS-Obersturmbannführer, in 1968 veroordeeld wegens deelname aan massamoord
  • Oskar Morgenstern (1902-1977), hoogleraar economie in Wenen en sinds 1938 aan de Princeton University
  • Hans Georg Dehmelt (*1922), hoogleraar in Seattle (Washington University) en Nobelprijswinnaar (1989)
  • Michael Kretschmer (* 1975), CDU-Minister-president van Saksen
  • Hans-Jürgen Dörner (1951), Oost-Duits voetballer
  • Torsten Gütschow (1962), Oost-Duits voetballer
  • Michael Ballack (1976), Duits voetballer
  • Jens Jeremies (1974), Duits voetballer

Bezienswaardigheden[bewerken]

Bezienswaardig is de lutherse 'Stadtkirche' Petrus en Pauluskerk, de Markt en de gebouwen met 'Lauben'galerijen eromheen, die voor een deel nog uit de Renaissance stammen. Het Schönhof werd in 1526 gebouwd en is daarmee het oudste voorbeeld van een burgerhuis uit de Renaissance in Duitsland. In het algemeen is de oude binnenstad nog geheel intact. Een neogothisch gebouw is de rooms-katholieke Sint-Jacobuskathedraal.

Vermeldenswaard is ook dat de 15e meridiaan oostelijk van Greenwich precies door de stad loopt. Deze is bepalend voor de Midden-Europese tijdzone. In het nu op Pools grondgebied gelegen concentratiekamp Stalag VIII-A zat Olivier Messiaen gevangen, die hier zijn bekende Quattuor pour le fins du temps schreef.

Literatuur[bewerken]

(in het Duits)

  • Neumann, Geschichte von Görlitz, 1850.
  • Ernst Heinz Lemper: Görlitz, Leipzig, 3. Aufl. 1972