Giftige mannelijkheid
Giftige mannelijkheid, ook bekend als schadelijke mannelijkheid en in navolging van het Engelse taalgebied als toxic masculinity, is een concept dat gebruikt wordt om mannelijkheid te omschrijven die niet alleen de omgeving schaadt, maar ook de man die het gedrag vertoont. Het gaat hier vaak om een extreme vorm van traditioneel masculiene gedragingen die meestal aan jongentjes wordt aangeleerd door de samenleving. De vrouwelijke tegenhanger is giftige vrouwelijkheid, een concept dat echter minder vaak wordt aangehaald. Zodanig veel minder, dat schrijver Jerry Goossens meende dat het begrip niet bestond.[1]
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]Traditioneel worden mannelijke en vrouwelijke eigenschappen gezien als biologisch bepaald. Vrouwen zouden zorgzaam zijn en daarom in de huiselijke sfeer floreren, mannen zouden juist meer naar voren moeten treden en de bühne op moeten, zij moesten zorgen dat hun gezin goed onderhouden werd. Dit is een beeld dat vooral in de Victoriaans tijd bij de middenklasse en hogere klassen sterk leefde. In de praktijk was het het grootste gedeelte van de geschiedenis voor veel gezinnen onmogelijk om rond te komen van één salaris en waren er veel beroepen waar de vrouw duidelijk gewaardeerd werd als extra paar handen. Boerinnen werkten bijvoorbeeld actief mee op de boerderij en ook bij schippers hadden hun vrouwen een belangrijke rol op het schip.[2]
Dit veranderde echter na de Industriële Revolutie, waarin enige industriëlen steenrijk werden en hun rijkdom wilden tonen door te laten zien dat zij hun echtgenotes volledig konden onderhouden. Langzaam aan werd dit ook de norm binnen de middenklasse, waar het een teken van goede klasse was wanneer je je vrouw niet hoefde te laten werken. Overigens gold dit niet voor de werkende klasse, die nog altijd het (veelal lagere) inkomen van de vrouw nodig had om het gezin draaiende te houden.[3]
In de eerste feministische golf veranderde het idee van biologisch bepaalde mannelijke en vrouwelijke eigenschappen nog niet. Deze golf was vooral op materiële winsten gericht, zoals het het verwerven van kiesrecht, onderwijs en in uitzonderlijke gevallen arbeid. Ook het nature-nurture-debat was met darwinisme net een beetje opgestart in deze periode en was met de publicatie van Darwins De oorsprong der soorten uit 1859 meer uitgeslagen in het voordeel van nature. Pas in de tweede feministische golf zou dit veranderen en kwam er ruimte voor de nurture kant van het debat.[4]
In reactie op deze tweede feministische golf, ontstond de zogeheten Mythopoetic Men's Movement in het Amerika van de jaren 1980 en 1990. Deze beweging, enkel bestaande uit mannen, wilde een gezonde vorm van mannelijkheid voorstaan en functioneerden dus als een zelfhulpgroep voor mannen die los wilden komen uit toxische mannelijkheid. Zij waren ook de eersten die deze term gebruikten, ondanks dat feministen het later veelvuldig zouden benutten.[5] Rond de MeToo-beweging begon de nadruk steeds meer te liggen op schadelijke gevolgen voor de omgeving van mannen met toxisch mannelijk gedrag, maar begon het begrip ook meer te functioneren als een containerbegrip.[6] Sinds 2019 ziet de American Psychological Association de traditioneel mannelijke rolpatronen en dan specifiek giftige mannelijkheid als schadelijk.[7]
Voorbeelden
[bewerken | brontekst bewerken]Er zijn verschillende eigenschappen die traditioneel met mannen worden geassocieerd en in hun extreme vorm een voorbeeld van schadelijke mannelijkheid kunnen zijn.
Schade aan het zelf
[bewerken | brontekst bewerken]Zo wordt sommige jongentjes nog wel aangeleerd dat zij weinig emotie mogen tonen, vooral emotie die hen als 'zwak' wegzet. Zo zouden zij niet mogen huilen. Uit onderzoek blijkt dat dit zorgt voor een slechtere mentale gezondheid als deze jongens opgroeien. Ook het idee dat een man zelfvoorzienend moet zijn, kan hem op latere leeftijd schaden; veel mannen vinden het moeilijk om naar een (huis)arts te gaan, omdat ze geen zwakte willen tonen, of bang zijn dat de uitslag van medisch onderzoek hun positie als traditionele kostwinner en beschermer van hun gezin zal aantasten.[1][8]
Suïcides
[bewerken | brontekst bewerken]In deze context worden de hogere suïcidecijfers onder mannen ook vaak geduid door traditionele, schadelijke mannelijkheid. In Nederland ligt het aantal zelfmoorden onder mannen vrijwel structureel tweemaal zo hoog als het aantal onder vrouwen.[9] In België ligt dat aantal zelfs nog hoger, met 74% van de suïcides.[10] Dit wordt door onderzoek expliciet in verband gebracht met traditionele rolpatronen die mannen soms in gedragingen dwingen die niet bij hen passen of schadelijk voor hen zijn.[11][12]
Schade aan anderen
[bewerken | brontekst bewerken]Andere extreme vormen van mannelijkheid zijn niet alleen schadelijk voor degene die ze uitvoert, maar veelal ook voor de omgeving. Zo worden agressie, seksisme en homofobie en transfobie ook wel gezien als de extreme uitwassen van mannelijkheid.[8] Misdaden zoals huiselijk geweld en verkrachting (al dan niet binnen het huwelijk) kunnen in die gevallen voortkomen uit traditionele mannelijkheid.[13] Femicide en moord in het algemeen lijkt vooral voorbehouden aan mannen; in 2023 werden er tweemaal zoveel mensen door mannen vermoord als door vrouwen.[14]
Reacties
[bewerken | brontekst bewerken]Sinds de MeToo-beweging is het principe van schadelijke mannelijkheid steeds verder opgerekt geraakt. Ook zaken zoals mansplaining, strategische incompetentie en ongelijke verdeling van emotionele arbeid zijn sindsdien ook voorbeelden van schadelijke mannelijkheid. Hierdoor is het een containerbegrip geworden, dat vaak als reactie geeft, dat mannen en jongens die er mee geconfronteerd worden het label toxisch op zichzelf betrekken. Ook het gebrek aan nadruk op positieve traditioneel mannelijke eigenschappen - zaken als drang tot beschermen van vrouw en kinderen, economische zorgzaamheid en doorzettingsvermogen - roept weerstand op. Dit heeft er in het Verenigd Koninkrijk al voor gezorgd dat verschillende organisaties gestopt zijn met het gebruiken van de term 'giftige mannelijkheid'.[15]
Toch wordt de term toxic masculinity nog vaak gebruikt. We zien dit bijvoorbeeld veel terug bij beschrijvingen van de zogeheten manosphere.[16] Opvallend is dat de leidende figuren uit de manosphere hun vorm van mannelijkheid niet zien als een toxische vorm. Zelf kiezen zij bij voorkeur de term 'traditionele mannelijkheid'.[17]
- 1 2 Goossens, Jerry. Hij/hem Voor iedereen die het fenomeen man wil begrijpen, hoofdstuk 6.
- ↑ Lups, H.M., Vrouwenberoepen. Ons Erfgoed (1998).
- ↑ Taylor, Barilla, The Role of Women in the Industrial Revolution. Tsongas Industrial History Center | Boott Cotton Mills Museum. Geraadpleegd op 19 maart 2026.
- ↑ Connell, Raewyn, Feminism's challenge to biological essentialism (2013).
- ↑ Salter, Michael, The Problem With a Fight Against Toxic Masculinity. The Atlantic (27 februari 2019).
- ↑ Kras, Jeannette, Onderzoekers tonen aan dat de meeste mannen niks moeten hebben van toxic masculinity. Scientas (24 januari 2026).
- ↑ Scott, Linda (2020). De XX economie, hoofdstuk 5.
- 1 2 Sigmeijer, Peter, Giftige mannelijkheid definiëren – en aanpakken. Wetenschap.net (23 mei 2021).
- ↑ Cijfers zelfdoding in Nederland 2024. 113 (2024).
- ↑ Laermans, Sophie, Aantal zelfdodingen op laagste peil in 25 jaar: "Donkere gedachten zijn meer bespreekbaar geworden". vrt (15 mei 2025).
- ↑ Ruijs, Annelies, “Er ontbreekt een positief rolmodel voor jonge mannen”. Journalistiek en nieuwe media (19 mei 2025).
- ↑ Galvez-Sánchez Carmen e.a. (2025). Exploring the Role of Masculinity in Male Suicide: A Systematic Review. Psychiatry International 6
- ↑ Jablonka, Ivan (2020). Mannen die deugen, hoofdstuk 10.
- ↑ United Nations Data Report. Verenigde Naties (2025).
- ↑ Bryant, Ben, How the phrase ‘toxic masculinity’ turned toxic. The Independent (6 augustus 2025).
- ↑ What is the manosphere and why should we care?. UN Women (15 mei 2025).
- ↑ Clarke, Naomi en Rai, Pria, Did Louis Theroux's manosphere documentary change anyone's mind?. BBC (13 maart 2026).