Gothic (subcultuur)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Een Duitse goth
Mannelijke en vrouwelijke goth

Gothic is een wereldwijde subcultuur die opkwam in de vroege jaren 80 als een variant van de gothic-rockscene, een subgenre van postpunk, of new wave.

De subcultuur heeft uitingen in muziek en kleding. Kledingstijlen variëren tussen scenes zoals batcave/deathrock, Victorian, lolita, fetisj, androgyn, cybergothic, darkwave.

Vanaf het midden van de jaren 90 kreeg de subcultuur meer leven ingeblazen. Ondertussen zijn er gothicfestivals waar verschillende muziekstijlen klinken, zoals bovengenoemde batcave, deathrock, cyber (industrial, Electronic Body Music) en darkwave maar ook wel punk. In latere jaren werd dit soms aangevuld met noise en futurepop.

1rightarrow blue.svg Zie Gothic (muziek) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Aanhangers van deze subcultuur worden goths (Goten) genoemd. De taalkundig foutieve benaming gothics (Gotischen) komt ook vaak voor. Er bestaan veel meningsverschillen over het gebruik van de woorden Gothic en Goth. In Nederland wordt met name gothic veelvuldig foutief gebruikt. Ook Engelstaligen zijn het niet eens, hoewel in hun taal het woord Goth (Goot) een zelfstandig naamwoord is en gothic (Gotisch) het bijvoeglijk naamwoord behorende bij dat zelfstandig naamwoord.[1]

Oorsprong en ontwikkeling[bewerken | brontekst bewerken]

De associatie van 'gothic' met horror, duisternis en het bovennatuurlijke is terug te voeren op het ontstaan van de gothic novel in de 18e eeuw. De eerste roman in dit genre, The Castle of Otranto van Horace Walpole, verscheen in 1764 en was een fantastisch griezelverhaal dat meteen veel beroering veroorzaakte. Het vestigde horrorstereotypen als grafzerken, ruïnes van kastelen en kerken, geesten, vampiers, vervloekten en melodrama - precies de elementen waar goths zich toe aangetrokken voelen.

Onafhankelijk van de Britse scene splitste death rock zich in de late jaren 70 en vroege jaren 80 af van de Amerikaanse punk. Door hun overeenkomende kleding en stijl waren goths en death rockers in staat om zich samen te voegen. De oorsprong van de hedendaagse gothicmode kan worden toegeschreven aan bands als Siouxsie and the Banshees, Joy Division, Bauhaus en The Cure.

De benaming goth voor een fan van gothic rock werd populair rond 1983. Het gebruik van het woord gothic voor dergelijke muziek en levensstijl is in eerste instantie afgeleid van de Germaanse Goten. Dat volk was een aartsvijand van het Romeinse Rijk en de Romeinen noemden hen barbaren: goth werd synoniem voor barbaar.

Tijdens de Renaissance werden laatmiddeleeuwse bouwstijlen door de mode van die tijd gezien als barbaars en als zodanig ook gotisch genoemd. Gotische architectuur had vaak duistere aspecten, met afbeeldingen van gargouilles (ofwel waterspuwers) en demonen. Tegen de 18e eeuw waren mensen gefascineerd door middeleeuwse ruïnes; deze ruïnes werden de perfecte locatie voor fictie van het horrorgenre.

Een ander belangrijk onderdeel van de subcultuur (voornamelijk de vroege goths uit de '70, '80 en '90) is de nadruk op dingen zelf maken wat betreft kleding en accessoires. Dit komt bij de punk als roots van gothic vandaan, waar ook de gewoonte was kleding zelf te (ver)maken en tweedehands te bemachtigen. Gothickleding lag nog niet in speciaalwinkels.

Gothic na postpunk[bewerken | brontekst bewerken]

Terwijl de eerste golf van postpunk als genre voorbij ging, bleef gothic groeien, zowel op muzikaal als op visueel vlak. Op muzikaal vlak vanaf begin jaren 80 met bands als The Cult, Sisters of Mercy, Dead Can Dance, Xmal Deutschland, Fields of the Nephilim, Miranda Sex Garden, The Mission, Clan of Xymox en Love Is Colder Than Death. Dit veroorzaakte een aantal stijlvariaties, een ontwikkeling die werd versterkt door de verscheidenheid aan lokale scenes.

Tegen het midden van de jaren 90 had de Victoriaanse kledingstijl zijn weg gevonden naar de subcultuur - iets dat in 2003 nog eens nieuw leven werd ingeblazen door de gothic-expositie in het Victoria and Albert Museum in Londen. Niet lang daarna nam de scene ook fetisjistische stijlen over. Rond het jaar 2000 kan er worden gesproken van minstens een tiental verschillende soorten goths: romantigoths (ook wel klassieke goths of victoriaanse goths), folk Goths, Fetish Goths, Raver Goths, Corporate Goths, Vampire Goths (niet te verwarren met Vampyres, een aparte subcultuur), Pagan Goths, Ren Faire Goths en ook Cyber Goths - met de invloed van anime -, Lolita Goths: een poppenstijl die het kind in de mens laat zien. Hoewel de Lolita stijl veel overeenkomende stijlelementen heeft, hoort het niet bij de gothic subcultuur. Lolita is ook geïnspireerd op edwardiaanse en victoriaanse mode, en dit heeft vaak een donker randje, maar de wortels van Lolita liggen in Japan en heeft dus weinig te maken met de ontwikkeling van de gothic subcultuur in Nederland.

Gerelateerde genres[bewerken | brontekst bewerken]

Veel muziekgenres zijn verwant aan gothic. Sinds de jaren 90 is gothic de overkoepelende noemer voor new wave, gothic rock, electro, futurepop (betwist), medieval, neofolk, industrial en darkambient.

Media-invloeden[bewerken | brontekst bewerken]

Invloeden uit de 20e eeuw[bewerken | brontekst bewerken]

De invloed van de gothic-literatuur op de gothic-subcultuur is te zien in veel voorbeelden van de gothic-muziek. Deze invloeden kwamen er, via een omweg, via de populaire beelden van horrorfilms op televisie. The Byronische held in het bijzonder was een sleutelfiguur in het imago van de mannelijke goth. De iconische figuur van Dracula gespeeld door Béla Lugosi werd erg aantrekkelijk gevonden door de vroege goths. Ze voelden zich aangetrokken door Lugosi's uitstraling van dreiging, elegantie en mystiek. Sommige mensen geven zelfs de eer aan de groep Bauhaus met hun eerste single "Béla Lugosi's Dead", die uitkwam in augustus 1979, voor de start van de gothic-subcultuur. Maar veel eerdere arthousebewegingen werden ook beïnvloed door gothic-mode en -stijl. Een belangrijk vroeg voorbeeld is Siouxsie Sioux van de groep Siouxsie and the Banshees. Sommige leden van Bauhaus waren zelf kunststudenten en/of actieve kunstenaars.

Met het concept van de femme fatale, dat verscheen in Romantische literatuur, film noir en ook gothic-literatuur, kwam een vitaal figuur voor vrouwelijke goths. In de film, de femme-fatalestijl geadopteerd door de stomme-filmactrice Theda Bara werd een blijvende invloed. Bara was bijgenaamd 'de vamp' en haar voornaam was een anagram voor "death" (de dood). Zij vestigde het uiterlijk voor bleke, roofdierachtige vrouwen in latere films, die uiteindelijk de gothic-subcultuur beïnvloedden.

Sommige van de vroege new wave- en death rock-artiesten adopteerden een traditioneel horrorfilmimago en gebruikten de soundtracks van horrorfilms voor inspiratie. Hun publiek reageerde gelijkaardig met gepaste kledij en accessoires. Standaard horrorfilmelementen zoals mist, rubberen vleermuizen en spinnenwebben werden gebruikt als gothic-clubdecor vanaf het begin in The Batcave. Dergelijke referenties in muziek en imago waren oorspronkelijk grappig bedoeld. Maar na verloop van tijd namen groepen en leden van de subcultuur het meer serieus. Als gevolg daarvan verschenen morbide, bovennatuurlijke en occulte thema's als zichtbaarder en serieuzer element binnen de subcultuur. De connectie tussen horror en gothic werd in de verf gezet in zijn vroege jaren door The Hunger, een vampierfilm uit 1983, met in de hoofdrollen David Bowie, Catherine Deneuve en Susan Sarandon. De film toonde de new wave-groep Bauhaus die "Béla Lugosi's Dead" speelde in een nachtclub. In 1993 werd Whitby de locatie voor wat het grootste gothic-festival van het Verenigd Koninkrijk werd - Als een direct gevolg van het feit dat het in Bram Stokers Dracula werd gebruikt.

Tijdens de evolutie van de gothic-subcultuur werd familiariteit met gothic-literatuur belangrijk voor veel goths. Keats, Poe, Baudelaire en andere romantische schrijvers werden even symbolisch voor de subcultuur als de geheel zwarte kleding.

Een nieuwe literaire invloed op de gothic-scene was Anne Rice' heruitvinding van het idee van de vampier. De personages van Rice werden afgeschilderd als wezens die worstelden met eeuwigheid en eenzaamheid. Dit tezamen met hun tegenstrijdige of tragische seksualiteit trok veel goth-lezers erg aan, wat haar werk zeer populair maakte in de jaren tachtig tot in de jaren negentig. Een aantal van haar boeken is verfilmd. Vooral Interview with the Vampire is bekend, met in de hoofdrol Brad Pitt, en Queen of the Damned, waarin goths direct en indirect verschijnen. De eerste film in het bijzonder hielp om de verspreiding van victoriaanse mode in de subcultuur aan te moedigen - hoewel kleding die op het verleden gebaseerd is een terugkerende trend is in de gothic-subcultuur.

Latere media-invloeden[bewerken | brontekst bewerken]

Toen het verband tussen de gothic-subcultuur en horrorfictie een gevestigde norm werd, werd het bijna een cliché. Goths doken vaak op als personages in horrorromans en in horrorfilms. Bijvoorbeeld The Crow leende direct van gothic-muziek en stijl. De films van Tim Burton zijn alle belangrijk voor hun representatie van goths of op gothic geïnspireerde personages. In het bijzonder in Beetlejuice, waarin Lydia, een gothic tiener, voorkomt. Ook Edward Scissorhands, The Nightmare Before Christmas, Sleepy Hollow, Ginger Snaps en Corpse Bride zijn prima voorbeelden van zijn hand. Op hun beurt trokken dergelijke films nieuwe mensen aan tot de gothic-scene. Anne Rice haar boekenserie "The Vampire Chronicles" en de populaire World of Darkness-rollenspellen (vooral Vampire: The Masquerade) refereerden ook direct aan de gothic-muziek en -cultuur en moedigden een interesse aan in de scene. Invloeden van anime en ook cyberpunk-fictie zoals The Matrix en Shadowrun hebben de interesse in the goth-scene doen toenemen. Tevens hebben ze geholpen met het bevorderen van de populariteit van de cyber-subcultuur of de industrial/gothic-ondersoort cybergothic en de populariteit van industrial-muziek.

Ook belangrijk is de positieve rol van een wederkerig goth-personage in de Amerikaanse televisieserie NCIS. Abby Sciuto, gespeeld door Pauley Perrette is duidelijk goth en werkt vastberaden aan de zijde van de hoofdrolspelers als een zeer bekwame, forensisch wetenschapper.

Een ander goth-personage is te zien in de Vlaamse televisieserie Het Eiland, namelijk de new wave-liefhebber Alain Vandam, gespeeld door Tom Van Dyck.

Raakvlakken aan gothic[bewerken | brontekst bewerken]

Sinds het einde van de jaren 90 van de 20e eeuw krijgt gothic steeds meer aandacht van de media. Tot dan toe betrof het grotendeels een ondergrondse stroming. Dat zelfverminking onder tiener-goths hoger ligt dan onder 'normale' tieners is aangetoond (50% bij goths tegen 10% bij reguliere tieners).[2]

De subcultuur wordt gekenmerkt door een donker karakter, waardoor soms wordt aangenomen dat goths neigen naar depressie.[bron?] Dit is vooral terug te horen aan de gothic-muziek waarin vaak een melancholie wordt opgewekt. De gothic-scene en -muziek neigen naar melancholie, dan wel daarmee te spelen of ermee te experimenteren. Dit komt voort uit de voorliefde voor duisternis, de duistere kant van de wereld en de menselijke psyche, wat zich uit door hun voorkomen en hun smaak op het gebied van muziek, film, literatuur en kunst.

De gothicstroming staat los van levensovertuiging, religie, of eventuele voorkeur voor satanisme.

Zowel mannelijke als vrouwelijke goths dossen zich uit met rokken, korsetten en make-up; het androgyne uiterlijk van de mannen maakt dat zij in het openbaar kunnen worden aangezien voor homoseksueel. Goths gaan vaak losser om met de mainstream conventies over gender en seksualiteit, waardoor goths veel vrijheid ervaren om zichzelf te kunnen zijn.

Over de voorliefde voor de 'kleur' zwart bestaan ook verschillende misverstanden. Zo zou een echte goth altijd zwart moeten dragen. Dit is niet geheel correct: hoewel zwart een zeer geliefde en veel voorkomende kleur is bij goths, schrijft wederom niets voor dat zwart per se gedragen moet worden. Vaak wordt naast zwart een andere kleur gedragen, zoals rood, blauw, paars, wit of zelfs groen en geel.

Over de categorisering goth bestaan veel misverstanden. Het is een term die vaak te pas en te onpas gebruikt wordt door (vaak onwetende) buitenstaanders. In realiteit zal men binnen de gothic-scene hard moeten zoeken om iemand te vinden die zichzelf 'goth' noemt. Zelfs een vluchtige, oppervlakkige zoektocht op gothic-internetfora kan dat aantonen. Rijpere goths hebben vaak enerzijds de neiging om sensationele activiteiten zoals bloed drinken spottend weg te lachen, maar scheppen er anderzijds een diabolisch genoegen in om dergelijke vooroordelen, die bij de buitenstaanders leven, vooral niet publiekelijk tegen te spreken. Interessant in deze is de thesis van Agnes Jasper (cultureel antropoloog) over de Nederlandse gothic-scene, waarin zij concludeert dat goths ontwijkende strategieën en sociale codes hebben ontwikkeld om hun wereld te beschermen. Zo zal geen enkele goth van zichzelf beweren dat hij of zij goth is, maar zal dat van een andere goth zeer goed kunnen aangeven.[3]

Binnen de gothic-scene is doorgaans gevoel voor zelfspot aanwezig. Gothic wordt soms verward met fantasie. Gothic richt zich op existentialisme en vaak nihilisme. Ook wordt er soms gezinspeeld op romantiek - al dan niet in een rollenspel.

Vanuit de gothic-metalscene bestaat het beeld dat goths open-minded zijn, en veel respect hebben voor anderen. Hoewel gothic metal weinig met gothic van doen heeft - de nadruk ligt op de muziek. Goths zijn niet per se aristocratisch en elitair, maar die houding is onderdeel van zelfspot en deels veroorzaakt door representaties van goths in populaire cultuur (bijvoorbeeld de vampier Lestat in Interview with a Vampire) en de Victoriaans-geïnspireerde mode. De subcultuur kent vele muziekstijlen: van electronische cybergoth tot new wave tot gothic rock. Binnen de scene worden buitenbeentjes verwelkomd die worden afgewezen door de populaire cultuur, zoals mensen die zich niet kunnen vinden in heersende conventies over gender, klasse en seksualiteit. Het artikel 'From Alice Cooper to Marilyn Manson: The Significance of Adolescent Antiheroes' van Jeff Q. Bostic et al uit het tijdschrift Academic Psychiatry bespreekt deze ontwikkelingen uitgebreider.[4]

Binnen de subcultuur[bewerken | brontekst bewerken]

Een goth zal zichzelf niet zo snel 'goth' noemen. Wel weet de goth heel goed aan te geven of zijn mede-goths gothic zijn, en in welke hoedanigheid. Goths die algemeen als grote voorbeelden binnen de groep gelden worden aangeduid als Ubergoths. Deze term wordt quasi-serieus en met de nodige ironie gebruikt. Zeer belangrijk binnen de subcultuur is zelfspot en zwarte humor. Iemand die zijn best doet 'zo gothic mogelijk te zijn' wordt niet serieus genomen. Juist het zeer los omgaan met de subcultuur is erg belangrijk, terwijl men tegelijkertijd wordt geacht te weten wat de sociale conventies zijn. Het is voor mensen die geïnteresseerd zijn in de gothic-subcultuur en zich ermee willen gaan associëren vaak lastig om dit te doorgronden en ermee om te gaan.

Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Gothic people op Wikimedia Commons.
Zie de categorie Gothic subculture van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.