Hamam

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
In een hamam

Een hamam, hammam of Turks badhuis (Turks: hamam, Arabisch: الحمام, ḥammām) is een plek waar mensen zich kunnen wassen en heeft daarmee ook een sterke sociale functie. Doorgaans is een hamam uitgerust met een stoombad. Hamams komen veel voor in het Hoogland van Iran, de Arabische wereld en Turkije. In Europa leerde men deze vorm van baden kennen via het Ottomaanse Rijk. De bekendste hamam in Europa is Rudas gyógyfürdő in Boedapest.

Openbare baden in islamitische samenhang[bewerken]

Een van de vijf zuilen van de islam is het gebed. Het is onder moslims de gewoonte om voor het bidden wassingen uit te voeren. De twee islamitische rituele wassingen zijn de ghoesl en de woedoe. De ghoesl is een volledige lichaamsreiniging en de woedoe is een wassing van het gezicht, handen en voeten met water. In extreme gevallen in het toegestaan jezelf te wassen met zuivere grond of zand. Veel hamams bevinden zich dicht bij moskeeën en andere gewijde plaatsen waar gebeden wordt. Hier komen mensen voor een grondige reiniging, voor het gebed begint.

De islamitische hamams, met name in Marokko hebben zich ontwikkeld vanuit de Romeinse badhuizen. De Romeinse badhuizen zijn aangepast aan de vereisten van de rituele reiniging volgens de islam. Zo hebben de meeste Romeinse badhuizen een koud zwembad, bedoeld voor volledige onderdompeling van het lichaam. Deze wijze van baden heeft minder de voorkeur binnen het islamitische geloof, waar men baden in stromend water meer gepast vind dan gehele onderdompeling.[1]

Architectuur[bewerken]

De hamam heeft zich ontwikkeld vanuit de badhuizen en thermen uit het Romeinse Rijk en het Byzantijnse Rijk, in combinatie met de Centraal-Aziatische en Turkse traditie van het stoombaden en de rituele reiniging. Verder is ook bekend dat de Arabieren badhuizen in Grieks-Romeinse stijl bouwden, nadat ze deze aantroffen in Alexandrië, na de verovering van deze stad in 641.

Een hamam bestaat uit drie kamers die met elkaar verbonden zijn: de hararet of sicaklik of hete ruimte, de sogukluk of warme ruimte en de camekan of koele ruimte. Verder is de camekan ook de entreeruimte. De hararet of sicaklik is te vergelijken met het Romeinse caldarium, de sogukluk met het tepidarium en de camekan met het apodyterium.[2]

Badgang[bewerken]

De meeste hamams hebben gescheiden ruimtes voor mannen en vrouwen, of hebben vaste tijdstippen waarop de mannen of de vrouwen kunnen baden. De baders komen binnen in de camekan, waar ook kleedruimtes zijn. Na het omkleden slaat men een pestemal om de middel heen, een doek van zijde of katoen. Ook trekt men nalin aan, houten badslippers. Meestal is het mogelijk om eigen zwemkleding en slippers aan te trekken.

Eerst gaat men naar de hararet, de hete ruimte gevuld met stoom. Boven deze ruimte is meestal een koepel met kleine vensters, om daglicht binnen te laten. In het midden van deze ruimte bevindt zich een verhoogd marmeren gedeelte, de göbek taşı of buiksteen genoemd. In de hoeken van deze ruimte zijn kurnas (kleine waterbassins) of douches voor het wassen en afspoelen van het lichaam.

Het is de bedoeling dat de bader gaat liggen op het marmeren gedeelte, zodat de poriën zich kunnen openen om uit te zweten. Daarna komt iemand van het badpersoneel, de tellak genoemd, om het lichaam van de bader te overgieten met warm water. Daarna wordt het gehele lichaam ingewreven met sabon beldi, een zachte zeep, gemaakt van olijfolie. Na het inzepen wordt het lichaam gescrubt met een kese, een ruwe handschoen. Daarna wordt het lichaam eerst met warm en daarna met koud water afgespoeld. Vervolgens neemt de tellak een schuimzak, gevuld met schuim van (geparfumeerde) zeep, waarmee hij het gehele lichaam overvloedig mee bedekt. Hierna wordt het lichaam daarmee gemasseerd. Verder wordt het gehele lichaam met olie ingesmeerd en volgt een massage. Daarvoor wordt meestal (geparfumeerde) olijfolie of arganolie voor gebruikt, soms verwarmd. Ook het haar wordt gewassen. Na de behandeling gaat men naar de camekan, waar men zich afdroogt, een kopje thee kan drinken of iets eten. Vrouwen kunnen er ook hun haar en handpalmen laten verven met henna en zich inwrijven met geurige oliën, zoals amber, sandelhout, kamfer of muskus.[3]

Hamams in verschillende landen[bewerken]

Cyprus[bewerken]

In de hoofstad Nicosia bevind zich de Hamam Omerye. In de 14e eeuw werd op deze locatie een klooster gebouwd met een bijbehorende Augustijnse kerk, gewijd aan Maria. Het is een stenen gebouw met kleine koepels, daterend uit de tijd van de Franse en Venetiaanse bezetting. In 1570 werd het klooster verwoest door Ottomaanse beschietingen. In 1571 werd de kerk door de Ottomaans Turkse heerser Lala Kara Mustafa Pasja omgevormd tot een moskee, vanuit de overtuiging dat de kalief Omar op deze plaats rustte tijdens zijn bezoek aan Nicosia. In de 16e eeuw werd bij de moskee een hamam gebouwd.[4]

Het grootste deel van het oorspronkelijke gebouw werd verwoest door de Ottomanen, hoewel de deur van de hoofdingang nog steeds afkomstig is van het 14e eeuwse gebouw. Aan de noordoostelijke kant van het gebouw zijn resten van een latere fase te zien, in de stijl van de renaissance.[5]

Een andere belangrijk historisch Turks badhuis in Nicosia is de Büyük Hamam, ook daterend uit de 14e eeuw.

Egypte[bewerken]

Egypte maakte een onderdeel uit van het Ottomaanse Rijk. De hamams in Caïro en andere grote steden zoals Alexandrië zijn het bewijs van deze unieke Ottomaanse erfenis. Vroeger waren er maar liefst 300 hamams in Caïro. In 2012 bestaan er slechts zeven. Twee hamams, gelegen in de wijken El Hussien en Khan El-Khalili zijn gesloten.

Marokko[bewerken]

Openbare baden nemen in Marokko een belangrijke plaats in de sociaal-culturele geschiedenis van zowel stedelijke als landelijke Marokkaanse gebieden. Deze openbare ruimtes voor reiniging maakten een snelle groei toen de islamitische cultuur zich assimileerde met de badcultuur zoals algemeen gebruikelijk was tijdens de Romeinse en Byzantijnse periode. De opbouw van de islamitische badhuizen in de Arabische wereld verschillen van de traditionele Romeinse badhuizen. Daar Marokko (in tegenstelling tot Egypte of Syrië) nooit onder Ottomaanse heerschappij was, hebben de baden geen Turkse kenmerken, hoewel ze in gidsen als zodanig beschouwd kunnen worden. Deze verkeerde beschouwing kan deels te wijten zijn aan het Arabische gebruik van het woord hamam, wat zich vertaalt naar "badkamer" of "openbaar badhuis". Dat woord kan worden gebruikt om te verwijzen naar alle baden, zowel de Turkse als Romeinse baden.

Hamams in Marokko bevinden zich vaak dicht bij moskeeën. Dit om het verrichten van de rituele wassing te bevorderen. Vanwege hun intieme karakter (openlijke naaktheid en geslachtsscheiding) zijn de ingangen meestal onopvallend en heeft het gebouw een typische gevel zonder ramen. Een overblijfsel van de Romeinse baden kan gezien worden in de opbouw met drie ruimtes, zoals die in de Romeinse en Byzantijnse periode wijdverbreid was.

Hamams in Nederland[bewerken]

Ook in Nederland zijn enkele hamams te vinden. Sommige zijn onderdeel van het moderne saunabedrijf en de gast wordt er verzorgd door een saunameester.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties