Groesbeek
Plaats in Nederland  | |||
|---|---|---|---|
  | |||
| Situering | |||
| Provincie |  Gelderland | ||
| Gemeente |  Berg en Dal | ||
| Coördinaten | 51° 47′ NB, 5° 56′ OL | ||
| Algemeen | |||
| Oppervlakte | 35,88[1] km² | ||
| - land | 35,88[1] km² | ||
| - water | 0[1] km² | ||
| Inwoners (2023-01-01) |
17.120[1] (477 inw./km²) | ||
| Hoogte | 16,6 - 95,10 m | ||
| Woningvoorraad | 7.572 woningen[1] | ||
| Overig | |||
| Postcode | 6560-6562 | ||
| Netnummer | 024 | ||
| Woonplaatscode | 2291 | ||
| Belangrijke verkeersaders |   | ||
| Website | Officiële website | ||
| Foto's | |||
 | |||
| Zuidmolen van Groesbeek | |||
| |||
Groesbeek (ⓘ) is een plaats en voorheen zelfstandige gemeente in het zuiden van de Nederlandse provincie Gelderland. De plaats is sinds 1 januari 2015 deel van een grotere fusiegemeente, die sinds 1 januari 2016 officieel Berg en Dal heet.
De eigenlijke plaats Groesbeek ligt ongeveer tien kilometer ten zuidoosten van Nijmegen, hoewel het grondgebied van de vroegere gemeente Groesbeek rechtstreeks grenst aan het oosten en zuidoosten van de gemeente Nijmegen. De plaats ligt midden in een heuvelachtige en bosrijke omgeving, restanten van het vroegere Nederrijkswald (dat in de 19e eeuw definitief in percelen werd opgedeeld). Voorbij de grens met Duitsland wordt dit bosgebied voortgezet als het Reichswald.
Groesbeek maakt ook deel uit van het Rijk van Nijmegen.
Naam
[bewerken | brontekst bewerken]De naam van de plaats verwijst naar alle waarschijnlijkheid naar de beek die hier ooit in oostelijke richting stroomde. Het eerste deel, groes, is een verouderd of gewestelijk woord dat zoveel betekent als "graszode" of "weiland". De naam Groesbeek als geheel betekent dus letterlijk "land aan een beek".[2][3]
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]Oudheid
[bewerken | brontekst bewerken]De heuvels en dalen van Groesbeek vormen de noordwestelijke uitlopers van de Nederrijnse Heuvelrug, die zo'n 200.000 jaar geleden is ontstaan, tijdens de voorlaatste ijstijd, het Saalien. Ter hoogte van waar nu Groesbeek ligt, kwam het gletsjerijs tot stilstand. Op het hoogste punt (op de Zevenheuvelenweg, nabij camping Nederrijkswald) meet Groesbeek 95,10 meter boven het NAP.[4][5]
Opgravingen hebben aangetoond dat het gebied van het huidige Groesbeek in ieder geval vanaf de Romeinse tijd bewoond werd. Zo werden er Romeinse potten en pannen in het nabijgelegen dorp Berg en Dal gevonden.
Middeleeuwen
[bewerken | brontekst bewerken]Wanneer de huidige plek Groesbeek precies is ontstaan, is onbekend. In de 9e of 10e eeuw lijkt in ieder geval de eerste kerk te zijn gebouwd; het lijkt aannemelijk dat er in de tijd daarvoor al akkerbouw was. In het huidige Groesbeek zou in de 10e of 11e eeuw ook een rijkshof zijn gebouwd, de verblijfplaats voor de koning of keizer als hij het gebied bezocht. In de 12e eeuw was dit gebouw al weer afgebroken. Rechtstreekse sporen hiervan zijn echter tot nu toe nooit gevonden, waarmee dit een geheel onbewezen hypothese is..[6]:46
Groesbeek wordt voor het eerst onder deze naam genoemd in een oorkonde die is gedateerd in 1040 (tegenwoordig bewaard in Brussel). Op 26 mei van dat jaar werd Sindicho door koning Hendrik III beleend met een hoeve of villa genaamd Gronspech, die waarschijnlijk bestond uit een boerderij, boomgaarden, landerijen en een vijver. Dit vormde de oudst bewoningskern in het huidige Groesbeek, samen met Watermeerwijk en de huidige buurtschap Grafwegen.[7]:8 Deze Sindicho was een 'forestarius', de voorloper van de functie waldgraaf; hij beheerde de bossen en de gronden namens de koning of keizer.[8]
In het Rijkswoud, ten noorden van Groesbeek, bouwden de waldgraven in de 11e eeuw het houten kasteel Watermeerwijk. Rond 1265 verplaatsten zij hun woonplek naar Groesbeek, waar zij naast de voormalige rijkshof een nieuwe, houten woontoren bouwden. Uiteindelijk zouden deze heren van Groesbeek de toren nog twee maal vervangen; de laatste versie werd eind 14e eeuw afgebroken.
16e - 18e eeuw
[bewerken | brontekst bewerken]Rond 1555 bouwden de heren van Groesbeek een nieuw kasteel in de plaats van het voornoemde, op de locatie waar ooit de rijkshof zou hebben gestaan. Dit Huis te Groesbeek is waarschijnlijk in de 18e eeuw afgebroken.
De heren van Groesbeek bezaten tevens de heerlijkheid Groesbeek. In 1768 verkochten ze de heerlijkheid aan de Staten van Gelre.
19e eeuw
[bewerken | brontekst bewerken]Door blikseminslag ontstond op 18 juli 1828 een dorpsbrand, waarbij een aantal huizen verloren ging. Een grote lindeboom voorkwam dat ook het gebouw van de Hervormde Kerk vlam vatte. De provincie Gelderland sprong bij om de nood van de getroffenen te verzachten.[9]
Groesbeek bleef voorlopig nog arm. Er werden bepaalde primitieve beroepen uitgeoefend, zoals die van bosbesplukker en bezembinder. Enigszins paradoxaal was er in dezelfde tijd (ook) in Groesbeek sprake van een sterke bevolkingsgroei. Een mogelijke verklaring is dat veel mensen uit de verpauperde delen van Nijmegen naar Groesbeek trokken. Daarnaast profiteerde Groesbeek van de economische groei in Duitsland.[7]:11-12
In 1905 werd er een stoomzuivelfabriek gebouwd, al snel opgevolgd door meerdere, kleinere fabrieken. De werkgelegenheid nam hierdoor iets toe. Ook het toerisme droeg daaraan bij: na 1900 gingen er enkele hotels en pensions open voor vakantiegangers die dat konden betalen. Niettemin bleven de meeste inwoners aangewezen op werkgelegenheid elders in de regio.
De in 1865 geopende Spoorlijn Nijmegen - Kleef had tot en met oktober 1934 ook een station in Groesbeek. De spoorlijn zelf is in 1991 in zijn geheel gesloten.
20e eeuw
[bewerken | brontekst bewerken]
Eerste gemeentelijke herindelingen
[bewerken | brontekst bewerken]Door gemeentelijke herindelingen in het gebied rond het dorp Berg en Dal, Groesbeek en Nijmegen is de gemeentegrens met Nijmegen vanaf 1 januari 1915 iets zuidelijker komen te liggen. Plannen van het Nijmeegse gemeentebestuur om grondgebied van de aangrenzende gemeente Groesbeek over te nemen bestonden sinds eind 19e eeuw, hoewel hier vanuit Groesbeek zelf veel verzet tegen kwam. Vanaf 1905 werden er nieuwe ontwerpen ingediend, die uiteindelijk de goedkeuring van de Nederlandse regering kregen. Op 1 januari 1915 werd het grootste deel van wat nu de wijk Kwakkenberg is aan het grondgebied van Nijmegen toegevoegd. De grens tussen het grondgebied van de gemeentes Nijmegen en Groesbeek verschoof hiermee van de Postweg naar de tot dan toe Groesbeekse Sophiaweg. Groesbeek raakte als gevolg van deze gemeentegrenswijziging uiteindelijk ca. 158 hectare aan grondgebied kwijt.[10]
In de oorspronkelijke plannen was zelfs voorzien dat er nog meer Groesbeeks grondgebied door Nijmegen zou worden geannexeerd. Deze waren wat aangepast, waardoor de buurtschap Meerwijk, het dorp Berg en Dal en het (destijds nieuwe) kerkdorp Heilig Landstichting nu alsnog bij Groesbeek bleven horen.[11]:65-67
In het aan Nijmegen toegekomen deel van Groesbeek ligt onder meer Rustoord, een protestantse begraafplaats die zijn bestaan dankt aan de toestemming in 1895 van de gemeente Groesbeek aan de Nederlands Hervormde gemeente Nijmegen om deze aan te leggen.
Uitbreidingen
[bewerken | brontekst bewerken]In 1936 kwam er een voor het eerst een vergaand uitbreidingsplan voor Groesbeek, waarbij Heilig Hartstichting als eerste plaats binnen de gemeente werd ontwikkeld. Begin jaren 50 van de 20e eeuw is het uitbreidingsplan voor Heilig Hartstichting weer herzien, met onder meer ruimte voor benzinestations en goedkope woningen. Begin jaren 60 werd de Nijmeegsebaan verbreed.[11]:73-80
Tweede Wereldoorlog
[bewerken | brontekst bewerken]
Op 17 september 1944 landden duizenden parachutisten in Groesbeek in het kader van Operatie Market Garden. Deze operatie had de doelstelling om de bruggen bij Eindhoven, Grave, Nijmegen en Arnhem te veroveren op de Duitsers om vervolgens via het IJsselmeer de Noord-Duitse Laagvlakte en het industriële Duitse hart te veroveren. In dat geval zou de Tweede Wereldoorlog vóór Kerstmis 1944 beëindigd zijn. Dit mislukte. Groesbeek lag tot 8 februari 1945 in de frontlinie, waardoor het dorp ernstige verwoestingen moest incasseren.
21e eeuw
[bewerken | brontekst bewerken]Opheffing zelfstandige gemeente (2015)
[bewerken | brontekst bewerken]Op 1 januari 2015 is de oude gemeente Groesbeek uiteindelijk samengevoegd met de gemeenten Millingen aan de Rijn en Ubbergen. Zodoende ontstond de nieuwe fusiegemeente Berg en Dal, die gedurende 2015 zelf ook nog Groesbeek heette. Op 1 januari 2016 is dit gewijzigd in Berg en Dal, nadat bij een referendum een nipte meerderheid hiervoor koos.[12]
Bezienswaardigheden
[bewerken | brontekst bewerken]- Vrijheidsmuseum
- Hervormde kerk
- Cosmas en Damianuskerk
- Voedselbos Ketelbroek
- de Zuidmolen, de maalvaardige korenmolen van Groesbeek.
Fotogalerij
[bewerken | brontekst bewerken]
Dorpsstraat en Bellevue
Centrum
Boerderij Zevenheuvelenweg
Dorpsstraat
Monumenten
[bewerken | brontekst bewerken]In de gemeente is een aantal rijksmonumenten, gemeentelijke monumenten, en oorlogsmonumenten, zie:
Musea
[bewerken | brontekst bewerken]- Vrijheidsmuseum
- Museumpark Orientalis Heilig Land Stichting (voormalig Bijbels openluchtmuseum)
- Wereldmuseum Berg en Dal
- Nederlands Wijnbouwcentrum
Begraafplaats
[bewerken | brontekst bewerken]Evenementen
[bewerken | brontekst bewerken]- Carnavalsoptocht
- Zevenheuvelenloop
- Nijmeegse Vierdaagse (meerdaagse langeafstandsmars in derde week van juli met ook veel deelnemers uit het buitenland)
- De Nederlandse Wijnfeesten (jaarlijks in september)
- De Groesbeekse Bierfeesten
- Zevenheuvelenfeesten Groesbeek (jaarlijks in juli)
- Zwitserloot Dak Run
- De Groesbeekse Muziekzondag (jaarlijks op de derde zondag van oktober)
- Smartlappenfestival Tranendal tussen de Heuvels (jaarlijks op Hemelvaartsdag)
- De Groesbeekse Barre Barrentocht (jaarlijks in de winter)
- Verlichte Halfvasten Optocht Groesbeek
- Gitaarbeurs Groesbeek
- Derde etappe van de Ronde van Spanje 2009 (van Zutphen naar Venlo)
- Tweede etappe van de Ronde van Italië 2016 (van Arnhem naar Nijmegen)
Carnaval in Groesbeek
[bewerken | brontekst bewerken]Binnen de gemeente zijn drie coördinerende carnavalsverenigingen actief, genaamd De Feestneus, Net Aecht en de Berggeiten in Berg en Dal. Samen vormen zij, onder leiding van het Sok, de organisatie achter het gehele carnaval in Groesbeek.[bron?] In totaal zijn er meer dan 180 carnavalsverenigingen actief in Groesbeek.
De Feestneus, Net Aecht en de Berggeiten leveren ieder jaar een eigen prins. De Feestneus en Net Aecht leveren om en om de prins 'Ummenie' van dat jaar. De prins 'Ummenie' kan gezien worden als de hoofdprins binnen Groesbeek tijdens het carnaval.
Bullensound
[bewerken | brontekst bewerken]Groesbeek kent sinds de jaren 60 een eigen muziektraditie van vooral Nederlandstalige muziekgroepen met deels Duitse invloeden.[bron?] Bekende vertegenwoordigers waren The Sunstreams (rond Wim Liebers, bijgenaamd de 'opperbul'). The Moonlights, The Belcanto's, Maple Leaf, The Sunshines, Sympathie, Kameleon en Gebroeders Wijnhoven. Er zijn drie verzamel-cd's uitgegeven met Groesbeekse muziek: De muzikale groeten uit Groesbeek (1984), Groesbeek dorp vol muziek (1989) en Groesbeek Daar zit muziek in (2018).[13]
Politiek
[bewerken | brontekst bewerken]Gemeenteraad
[bewerken | brontekst bewerken]De gemeenteraad van Groesbeek telde 17 zetels. Hieronder staat de samenstelling van de gemeenteraad van de oude gemeente Groesbeek van 1998 tot en met 2014:
| Partij | 1998 | 2002 | 2006 | 2010 |
|---|---|---|---|---|
| PvdA | 4 | 3 | 4 | 3 |
| Groesbeekse Volkspartij | 3 | 3 | 4 | 3 |
| VOLG | 2 | 4 | 3 | 3 |
| CDA | 4 | 4 | 3 | 4 |
| VVD | 2 | 1 | 1 | 2 |
| GroenLinks | 1 | 2 | 1 | 1 |
| Sociaal Groesbeek | - | - | 1 | 1 |
| DPG | 1 | - | - | - |
| Totaal | 17 | 17 | 17 | 17 |
In verband met de gemeentelijke herindeling per 1 januari 2015 werden in 2014 gemeenteraadsverkiezingen gehouden op 19 november.
Verenigingen
[bewerken | brontekst bewerken]In Groesbeek heeft een aantal (amateur)voetbalclubs zijn thuisbasis; Achilles '29, VV Germania, De Treffers, DVSG, Groesbeekse Boys en VV Rood Wit.
Bekende personen uit Groesbeek
[bewerken | brontekst bewerken]Geboren in Groesbeek
[bewerken | brontekst bewerken]- Rini van den Bergh (1948), voetballer
- Paul Wilbers (1948), politicus
- Jan Peters (1954), voetballer
- Frans Janssen (1955), voetballer
- Henk Grim (1962), voetballer
- Arno Arts (1969), voetballer
- Bas Eickhout (1976), politicus
- Marc Peters (1978), voetballer
- Tim Bakens (1982), voetballer
Overleden in Groesbeek
[bewerken | brontekst bewerken]- Adrianus van Oosterhoudt (1751-1823), zilversmid
- Lodewijk Rogier (1894-1974), historicus
- Charles Nypels (1895-1952), typograaf en auteur
- Jac Maris (1900-1996), beeldhouwer
- Wim Liebers (1946-2016), zanger
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]Topografie
[bewerken | brontekst bewerken]
Topografisch 3-D beeld van Groesbeek, met daarin duidelijk het dal dat door Groesbeek loopt.
Bronnen, noten en referenties
[brontekst bewerken]- 1 2 3 4 5 Tabel: Bevolking; maandcijfers per gemeente en overige regionale indelingen, 1 januari 2023, Centraal Bureau voor de Statistiek, Voorburg/Heerlen
- ↑ Schutjes, L.H.C. (1872). Geschiedenis van het bisdom 's Hertogenbosch, Volume 3. Boekdrukkerij van het bisdom van 's Hertogenbosch in het Instituut voor doofstommen, p. 812.
- ↑ Buiks, Chr. (2021). Boeren, beemden, bossen en beesten in de Baronie van Breda. Eburon, p. 535. ISBN 9789463011396.
- ↑ Structuurvisie Groesbeek 2025. Gemeente Groesbeek (27 juni 2013). Gearchiveerd op 1 november 2021. Geraadpleegd op 28 april 2021.
- ↑ Op topografische kaarten staat vermeld dat de Vlierenberg met 99,8 meter het hoogste punt is, deze meting bleek echter foutief te zijn.
- ↑ Bosch, A, S. Schmiermann, B. Thissen, J.H.C.M. Biemans. Van Gronspech tot Groesbeek Fragmenten uit een lokaal verleden 1040-1940. Vereniging Heemkundekring Groesbeek, "Van villa naar dorpsgemeenschap". ISBN 9090047263.
- 1 2 Bosch, A, S. Schmiermann, B. Thissen, J.H.C.M. Biemans. Van Gronspech tot Groesbeek Fragmenten uit een lokaal verleden 1040-1940. Vereniging Heemkundekring Groesbeek, "Inleiding". ISBN 9090047263.
- ↑ Gronspech, Canon van Nederland
- ↑ 'De grote dorpsbrand van 1828', in: G.G. Driessen, Rampspoed te Groesbeek. Fragmenten dorpsgeschiedenis uit de periode 1800–1950 (Groesbeek 2000), p. 19–30.
- ↑ Groesbeek een kopje kleiner, Canon van Nederland
- 1 2 Janssen, D., Bouwer, K. (2000). Van Heilig Woud tot Heilig Land. De geschiedenis van Heilig Landstichting en omgeving. Matrijs, Utrecht, "Van 'De Ploeg' tot Heilig Landstichting". ISBN 9789053451700.
- ↑ MUG-verkiezingen: de cijfers, DeGroesbeek.nl, 28 november 2014
- ↑ Groesbeek trots op de eigen Bullensound, omroepgelderland.nl, 21 oktober 2018. Gearchiveerd op 12 mei 2021.
Bibliografie
[brontekst bewerken]- Mooren, J.R., Groesbeek Hoflaan. BAAC pp. 6-10. DANS Archeology (mei 2006).
Externe link
[bewerken | brontekst bewerken]
· 
· 
· · 
