Hongaars alfabet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De 44 grafemen ('letters') van het Hongaarse alfabet
Klinkers
A a, Á á, E e, É é, I i, Í í, O o, Ó ó, Ö ö, Ő ő, U u, Ú ú, Ü ü, Ű ű
Medeklinkers
B b, C c, Cs cs, D d, Dz dz, Dzs dzs, F f, G g, Gy gy, H h, J j, K k, L l, Ly ly, M m, N n, Ny ny, P p, R r, S s, Sz sz, T t, Ty ty, V v, Z z, Zs zs
In leenwoorden en verouderd
Q q, W w, X x, Y y

Het Hongaarse alfabet (magyar ábécé) bevat tegenwoordig 40 grafemen ('letters') plus nog 4 voor leenwoorden. Het Hongaars is altijd met het Latijnse alfabet geschreven. De oudste Hongaarse tekst, de zogenaamde Lijkrede (Halotti beszéd) dateert van het einde van de twaalfde eeuw. Het is de oudste bewaard gebleven geschreven tekst in enige Finoegrische taal. Hongaarse woorden worden vrijwel fonetisch geschreven. Om de in het Latijnse alfabet ontbrekende klanken weer te geven worden di- en trigrafen en diakritische tekens gebruikt.[Beőthy 1][Törkenczy 1] De boven de letter geplaatste streepjes geven de lengte bij klinkers aan (en zijn dus geen accenttekens).

Voorbeelden van enkele di- en trigrafen: Cs, Dzs, Gy, Ly, Sz, Ty, Zs
Voorbeelden van de grafemen met diakritische tekens: Á á, É é, Í í, Ó ó, Ö ö, Ő ő, Ú ú, Ü ü, Ű ű.

Ook medeklinkers kunnen kort of lang zijn: lange klinkers worden door een verdubbeling aangegeven.

Voorbeelden klinkers: hat=zes vs. hát=rug. Zo heeft de plaatsnaam Kővágószőlős allemaal lange klinkers, de plaatsnaam Magyarhertelend alleen maar korte klinkers en de plaatsnaam Mezőkovácsháza evenveel korte als lange klinkers.
Voorbeelden medeklinkers: megy=hij gaat vs. meggy=morel.

Alfabetische volgorde[bewerken]

In woordenboeken staan de woorden in alfabetische volgorde, maar de woorden met korte en met lange klinker staan bij elkaar.

Voorbeeld: woorden beginnend met a staan gemengd met de woorden beginnend met á, maar woorden beginnend met c staan apart van de woorden beginnend met cs.
comb
cukor
csak <cs> komt na <c>
...
folyik
folyó <ó> wordt gesorteerd als <o>
folyosó
...
en <ő> wordt gesorteerd als <ö>,
födém maar <ö> komt na <o>
...

De vereenvoudigde geminaten (dubbeluitgesproken) van multigrafen zoals <nny>, <ssz> worden samengetrokken tot <ny>+<ny>, <sz>+<sz> etc., als zijnde dubbele geminaten en geen samenstelling van een enkele letter en een geminaat.

könnyű wordt samengetrokken tot <k><ö><ny><ny><ű>. tizennyolc natuurlijk als <t><i><z><e><n><ny><o><l><c>, omdat het een samenstelling is: tizen+nyolc ('boven de tien' + 'acht' = 'achttien').

Vergelijkbare ambiguïteiten of dubbelzinnigheden, die kunnen voorkomen in samenstellingen (hetgeen heel veel voorkomt in het Hongaars), worden op het gevoel ontbonden en samengsteld.

bijvoorbeeld házszám 'huisnummer (adres)' = ház + szám en natuurlijk niet *házs + *zám.

Deze regels maken de algoritmische rangschikking van het Hongaarse alfabet moeilijk (men moet voor de juiste rangschikking de goede opdeling van een woord in lettergrepen kennen), een probleem bij de ontwikkeling van computerprogramma's.

Hoofdletters[bewerken]

Het Hongaars kent hoofd- en kleine letters (grafemen) net als het Nederlands. Bij di- en trigrafen wordt alleen het eerste letterteken groot geschreven. Zinnen beginnen net als in het Nederlands met een hoofdletter. In het Hongaars beginnen op woordniveau alleen eigennamen met een hoofdletter, maar bijvoorbeeld niet de gerelateerde bijvoeglijke naamwoorden en bijwoorden. Zo schrijft men Magyarország = Hongarije met een hoofdletter, maar gebruikt men in: a magyar város = de Hongaarse stad en: Sándor jól beszél magyarul = Alex spreekt goed Hongaars geen hoofdletters voor Hongaarse resp. Hongaars.

Bij gebruik van een uitgang blijft een hoofdletter behouden.

Voorbeeld: Most Debrecenben vagyok. = Ik ben nu in Debrecen.

Namen van maanden en weekdagen schrijft men net als het Nederlands met een kleine letter.

Voorbeeld: május = mei en csütörtök = donderdag.

Het gebruik van oude spelling in namen[bewerken]

Het gebruik van oude spelling in sommige Hongaarse namen en hun moderne versie omvat het volgende:

Letters
Oude spelling Uitgesproken in
de moderne spelling
aa «á»
«é»
«ö»
ew «ö»
«ó»
ch «cs»
cz «c»
th «t»
ts «cs»
(l)y («l»)+«i»
(n)y («ny»)+«i»
Voorbeelden
Naam Uitgesproken
zoals gespeld
Madách
Madács
Széchenyi
Szécsényi
Batthyány
Battyányi
Thököly
Tököli
Weöres
Vörös
Eötvös
Ötvös
Cházár
Császár
Czukor
Cukor
Gaál
Gál
Veér
Vér
Soós
Sós
Thewrewk
Török

Een extreem voorbeeld is de naam Dessewffy, dat uitgesproken wordt als Dezsőfi. Oorspronkelijk Duitse namen zijn vaak in min of meer in de Hongaarse spelling. Voorbeelden: Ziegler ↔ Czigler, Hüber ↔ Hűber, Schwartz ↔ Svarc

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]