Hypofyse
| Hersenaanhangsel | ||||
|---|---|---|---|---|
| Hypophysis | ||||
 | ||||
De hypofyse wordt door een bot beschermd, door het sella Turcica. | ||||
 | ||||
Mediale sagittale coupe door de hypofyse van een volwassen aap | ||||
| Synoniemen | ||||
| Latijn | Glandula pituitaria | |||
| Gegevens | ||||
| Orgaanstelsel | endocrien systeem | |||
| Embryologie | neuraal en oraal ectoderm, inclusief zakje van Rathke | |||
| Naslagwerken | ||||
| Gray's Anatomy | p. 1275, tekst, foto | |||
| MeSH | Pituitary+Gland | |||
| Anatomische terminologie | ||||
| ||||
Het hersenaanhangsel of de hypofyse[1] van de mens is een klier midden in het hoofd, onder de hersenen, aan de basis van de schedel, die hormonen afscheidt. De hypofyse vervult een belangrijke rol bij de regulering van een groot aantal hormonen. De klier heeft een diameter van ongeveer één centimeter en ligt in een holte in de schedelbasis,[2] achter de neusrug. De hypofyse weegt een halve gram en scheidt negen hormonen af die de homeostase reguleren.
De achterkwab van de hypofyse behoort tot het diëncephalon. Bij de aanleg in de embryonale fase wordt de voorkwab van de hypofyse uit een stukje epitheel van het monddak gevormd, uit het zakje van Rathke. De hypofyse is opgebouwd uit drie delen:
- de voorkwab, pars anterior of adenohypofyse
- de middenkwab of pars intermedia en
- de achterkwab, pars posterior of neurohypofyse.
Alle gewervelde dieren hebben een hypofyse, maar de structuur hiervan varieert tussen de verschillende groepen. De hypofyse bij zoogdieren bestaat alleen in compacte vorm, maar is bij amfibieën, reptielen en vogels beter ontwikkeld. Er komt ook een hypofyse in de kiemdrager van planten voor.
De middenkwab maakt uit de neurotransmitter corticotropine het melanocyt-stimulerende hormoon α-MSH, maar is bij mensen bijna niet aanwezig, bij de viervoeters niet goed ontwikkeld en ontbreekt bij vogels helemaal. De middenkwab is bij sommige diersoorten relatief groter en is bij vissen goed ontwikkeld.
De achterkwab van de hypofyse staat met lange axonen direct in verbinding met de hypothalamus. De voorkwab van de hypofyse is via een poortaderstelsel verbonden met de hypothalamus. Deze reageert op hormonen in het bloed en stuurt hormonen naar de hypofyse wanneer er meer of minder van een hormoon nodig is. Via de hypofysesteel komt onder andere dopamine in de hypofyse terecht dat de afgifte van prolactine remt.
Het volgende gaat over de hypofyse in het menselijk lichaam. De afkortingen in de volgende beschrijving zijn de afkorting van het hormoon dat daarvoor wordt genoemd, maar daar dus geen specifieke vorm van.
Voorkwab
[bewerken | brontekst bewerken]In de hypofysevoorkwab of adenohypofyse worden veel hormonen geproduceerd die invloed hebben op andere endocriene klieren. De hypofysevoorkwab produceert:
- Groeihormoon, somatotroop hormoon STH of humaan groei hormoon genoemd HGH
- Dit hormoon regelt de groei van lange pijpbeenderen, zolang de groeischijven nog niet zijn verbeend, en de groei van spierweefsel. De verdeling van receptoren voor groeihormonen over het lichaam varieert met de leeftijd. Bij kinderen zijn deze receptoren over een breed scala aan weefsels verspreid, wat hun uitgebreide groei ondersteunt. Deze verandering in receptorverdeling verandert dus tijdens de groei.[3] Bij volwassenen zijn deze receptoren tot specifieke gebieden beperkt, met name het hoofd, de handen en de voeten.
- Thyreotroof of thyreoïdstimulerend hormoon TSH
- Dit hormoon zet de schildklier aan tot de productie van het schildklierhormoon thyroxine T4 en van tri-joodthyronine / triiodothyronine T3. Het zorgt er ook voor dat er in de schildklier calcitonine wordt gemaakt. Calcitonine zorgt ervoor dat het calciumgehalte in het bloed verlaagd wordt. Dit doet het door onder andere calcium in de botten op te slaan en de resorptie van calcium in de nieren en darmen te remmen.
- Adrenocorticotroof hormoon ACTH of corticotropine
- Dit hormoon zet de bijnierschors aan tot de productie van corticosteroïden.
- Gonadotrofe hormonen stimuleren de hormoonproductie van de gonaden, van de geslachtsklieren en hebben zo invloed op de ovaria en de testes.
- Het follikelstimulerende hormoon bevordert de groei en rijping van follikels in de ovaria bij de vrouw en de spermatogenese bij de man in de testes.
- Luteïniserend hormoon of interstitieel-cellenstimulerend hormoon
- Prolactine komt vooral vrij tijdens de zwangerschap en de lactatieperiode.
- Melanocyt-stimulerend hormoon MSH of melanotropine stimuleert de productie, de melanogenesis, en afgifte van melanine door melanocyten in de huid.
- Endorfinen werken in de eerste plaats pijnonderdrukkend, maar zorgen ook voor een gevoel van geluk of euforie.
Achterkwab
[bewerken | brontekst bewerken]De hypofyseachterkwab of neurohypofyse is belangrijk voor de water- en vochtregulatie in het lichaam. Er worden twee door de hypothalamus geproduceerde hormonen in vastgehouden:
- Het antidiuretische hormoon ADH of vasopressine stimuleert het vasthouden van vocht. Het zorgt voor een stijgende bloeddruk en roept mannelijke agressie op.
- Oxytocine OT bevordert contractie van epitheel- en myoepitheelklierweefsel van de borst, dat leidt tot secretie van lactine. Het zorgt het voor de contractie van gladde spiercellen in de baarmoeder.
Functies
[bewerken | brontekst bewerken]
De hormonen die door de hypofyse worden afgescheiden, helpen de controle van de volgende lichaamsprocessen:
- Groei
- Bloeddruk
- Sommige aspecten van de zwangerschap en de bevalling, zoals het stimuleren van de samentrekking van de baarmoeder tijdens de bevalling
- Productie van moedermelk
- Functies voor het geslachtsorgaan voor zowel mannen als vrouwen
- Schildklierfunctie
- Stofwisseling
- Water- en osmolariteitregeling in het lichaam
- Waterbalans via de controle van de reabsorptie van water in de nieren
- Temperatuurregeling
- Pijnbestrijding
Aandoeningen
[bewerken | brontekst bewerken]Meest voorkomend
[bewerken | brontekst bewerken]De meest voorkomende aandoening aan de hypofyse is een gezwel. Deze gezwellen zijn doorgaans goedaardig en zijn grofweg onder te verdelen naar de soort hypofysevergroting met overmatige productie:
- van prolactine met een prolactinoom als gevolg
- van groeihormoon wat leidt tot gigantisme of tot acromegalie
- van ACTH met als gevolg het syndroom van Cushing
en de
- niet-endocrine actieve gezwellen.
Overige
[bewerken | brontekst bewerken]- Acromegalie: Acromegalie wordt veroorzaakt door een hormoonproducerend gezwel aan de hypofyse, waardoor te veel groeihormoon wordt gemaakt. Deze gezwellen zijn goedaardig en verspreiden zich niet door het lichaam. Acromegalie is een hoogst zeldzame aandoening. In Nederland wordt deze diagnose jaarlijks bij vijftig tot honderd patiënten gesteld.
- De symptomen zijn verandering van uiterlijk, vergroting van de handen en de voeten, hoofdpijn, vermoeidheid, overmatig transpireren en in sommige gevallen afname van geslachtsfuncties. Zij kunnen door behandeling beter worden. Vermoeidheid en slaapstoornissen behoren soms tot de eerste verschijnselen. De oorzaak van de vergroting van handen en voeten is een teveel aan het groeihormoon. Doordat de hypofyse vergroot, kan men last van hoofdpijn krijgen. De hypofyse kan druk op de oogzenuw uitoefenen, wat kan leiden tot stoornissen bij het zien en in het gezichtsveld.
- Craniofaryngeoom: Dit is een zeldzame, goedaardige tumor aan de hypofyse. Deze tumor manifesteert zich zo ongeveer tussen het 5e en 10e jaar en in de vroege puberteit tussen het 15e en 18e jaar. Een tweede piek manifesteert zich bij mensen rondom het 55e levensjaar.
- Symptomen: De eerste symptomen zijn vaak hoofdpijn en problemen met zien. Wanneer de tumor groter wordt, ontstaat er druk op de hypothalamus en de hypofyse. Die kan daardoor minder goed werken. Dit kan een scala van klachten en verschijnselen geven.
- Diabetes insipidus: Diabetes insipidus wordt veroorzaakt door een gebrek aan of onvoldoende gevoeligheid voor antidiuretisch hormoon ADH, vroeger vasopressine genoemd.
- Symptomen: Veel dorst en veel plassen van zeer waterige urine. De aandoening is goed met geneesmiddel te behandelen, in de vorm van tabletten, een neusspray of injecties. De diagnose wordt gesteld door bloed- en urineonderzoek en eventueel een dorstproef.
- Syndroom van Kallmann: Het syndroom van Kallmann is een aangeboren aandoening met als belangrijkste kenmerken het uitblijven van de puberteit, onderontwikkeling van de geslachtsorganen en niet of nauwelijks kunnen ruiken. Het syndroom van Kallmann wordt vastgesteld als de puberteit uitblijft en het vermogen tot ruiken ontbreekt. Bij het syndroom van Kallmann zijn er geen verbindingen ontstaan tussen de hypofyse en de hypothalamus. Daardoor kan de hypothalamus de hypofyse niet stimuleren om hormonen af te geven wanneer de puberteit zou moeten beginnen.
- Overige kenmerken zijn:
- Bij willekeurige bewegingen beweegt een ander lichaamsdeel onwillekeurig mee
- Afwezigheid van een nier
- Schisis, een hazenlip
- Ontbreken van tanden
- Klompvoeten
- Gehoorbeperking
- De aanwezigheid van deze kenmerken zullen per persoon verschillen.
- Het reukvermogen kan niet worden hersteld. De geslachtsontwikkeling kan met behulp van hormoonbehandelingen worden begeleid.
- Prolactinoom: Een prolactinoom is een goedaardig gezwel aan de hypofyse. Het veroorzaakt een te grote productie van het hormoon prolactine, het hormoon dat normale omstandigheden de melkproductie in gang zet na de bevalling.
- Bij vrouwen kunnen klachten als tepeluitvloed, gespannen borsten, minder zin in seks, een verminderde vruchtbaarheid en uitblijven van de menstruatie optreden. Bij mannen treden er bijna geen merkbare klachten op; alleen gestoorde potentie en minder zin in seks komen regelmatig voor.
- Syndroom van Sheehan: Dit is een zeer zeldzame aandoening. Hij ontstaat wanneer de moeder bij de bevalling zoveel bloed verliest dat de hypofyse in de problemen komt en (gedeeltelijk) afsterft. Hierdoor ontstaan problemen met de aansturing van de schildklier, de bijnieren, de geslachtsklieren en de aanmaak van groeihormoon. De behandeling hiervoor bestaat uit hormoonsubstitutietherapie.
- De hypofyse kan ook te weinig hormoon maken; dit heet hypopituïtarisme. Het tekort aan hormonen kan worden aangevuld met medicamenten. In uitzonderingsgevallen kan men besluiten om het orgaan te verwijderen (hypofysectomie).
Namen
[bewerken | brontekst bewerken]Glandula pituitaria
[bewerken | brontekst bewerken]De Griekse arts Galenus duidde de hypofyse alleen maar aan met de naam klier, Oudgrieks: ἀδήν, adén.[4] Hij beschreef de hypofyse als onderdeel van een reeks organen voor de afscheiding van snot, of neusslijm.[4] De anatoom Andreas Vesalius vertaalde het begrip ἀδήν met glans, in quam pituita destillat oftewel 'klier waarbij slijm', pituita,[5] 'druppelt',[6][4] maar hij gebruikte ook de naam glandula pituitaria.[4] In het Nederlands werd vroeger ook het overeenkomstige begrip slijmklier[6] gebruikt.
Het begrip glandula pituitaria is naast hypophysis nog steeds een officieel synoniem in de recentste uitgave van de officiële Latijnse nomenclatuur.[7] Al in de 17e eeuw werd weerlegd dat de hypofyse neusslijm zou produceren.[4] De naam glandula pituitaria is dus alleen vanuit historisch oogpunt, maar niet vanuit huidig oogpunt te rechtvaardigen.[8]
Hypofyse
[bewerken | brontekst bewerken]De anatoom Von Sömmering voerde de naam hypophysis in.[4] De naam bestaat[4][8] uit de Oudgriekse delen ὑπό, hupó, onder[9] en φύειν, phúein, groeien.[9] Bij latere Griekse artsen werd ὑπόφυσις, hupóphusis in een andere betekenis gebruikt, als uitwas.[4] Sömmering gebruikte ook het equivalente appendix cerebri,[6][4] waarbij appendix aanhangsel[10] betekent. Het Nederlandse begrip hersenaanhangsel[11] komt dan ook overeen met het laatste Latijnse begrip.
- ↑ Everdingen, J.J.E. van, Eerenbeemt, A.M.M. van den (2012). Pinkhof Geneeskundig woordenboek (12de druk). Houten: Bohn Stafleu Van Loghum.
- ↑ Latijn: Turkse zadel of sella Turcica
- ↑ Wat is de functie van de hypofyse? (Uitleg en oefeningen). jojoschool.nl (27 juli 2023). Geraadpleegd op 8 december 2023.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Hyrtl, J. (1880). Onomatologia Anatomica. Geschichte und Kritik der anatomischen Sprache der Gegenwart. Wien: Wilhelm Braumüller. K.K. Hof- und Unversitätsbuchhändler.
- ↑ Lewis, C.T. & Short, C. (1879). A Latin dictionary founded on Andrews' edition of Freund's Latin dictionary. Oxford: Clarendon Press.
- 1 2 3 Schreger, C.H.Th.(1805). Synonymia anatomica. Synonymik der anatomischen Nomenclatur. Fürth: im Bureau für Literatur.
- ↑ Federative Committee on Anatomical Terminology (FCAT) (1998). Terminologia Anatomica. Stuttgart: Thieme
- 1 2 Triepel, H. (1927). Die anatomischen Namen. Ihre Ableitung und Aussprache. Anhang: Biographische Notizen.(Elfte Auflage). München: Verlag J.F. Bergmann.
- 1 2 Liddell, H.G. & Scott, R. (1940). A Greek-English Lexicon: revised and augmented throughout by Sir Henry Stuart Jones: with the assistance of Roderick McKenzie. Oxford: Clarendon Press.
- ↑ Wageningen, J. van & Muller, F. (1921). Latijnsch woordenboek. (3de druk). Groningen/Den Haag: J.B. Wolters’ Uitgevers-Maatschappij
- ↑ Pinkhof, H. (1923). Vertalend en verklarend woordenboek van uitheemsche geneeskundige termen. Haarlem: De Erven F. Bohn.
· 
· 
· · · ·