Jaap Eden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Jaap Eden
JaapEden.jpg
Persoonlijke informatie
Volledige naam Jacobus Johannes Eden
Bijnaam De locomotief
Geboortedatum 19 oktober 1873
Geboorteplaats Groningen
Overlijdensdatum 2 februari 1925
Overlijdensplaats Haarlem
Sportieve informatie
Discipline Schaatsen en wielrennen
Eerste titel 1893 – wereldkampioen allround
Portaal  Portaalicoon   Sport

Jacobus Johannes (Jaap) Eden (Groningen, 19 oktober 1873[1]Haarlem, 2 februari 1925) was een Nederlands schaatser, wielrenner en bandyspeler[2], die internationale successen vierde rond het begin van de 20e eeuw. Hoewel zijn grootste successen al meer dan 100 jaar geleden zijn, is de erkenning voor zijn uitzonderlijke prestaties nog steeds aanwezig. Zo zijn de jaarlijkse sportprijzen van Sporter van het Jaar naar hem vernoemd.

Biografie[bewerken]

Eden werd geboren in de stad Groningen als zoon van Johannes Eden en Maria Baale. Zijn moeder overleed bij zijn geboorte en zijn vader had geen tijd om alleen voor hem te zorgen. Hij groeide daarom op bij zijn grootouders die in Santpoort hotel Velserend exploiteerden. Hij bracht in zijn jeugd al veel tijd door met sporten in en rond de Kennemerduinen, waar hij de basis legde voor zijn latere sportcarrière. Korte tijd (rond 1890) speelde Jaap Eden voetbal bij HFC Haarlem.

Op 15-jarige leeftijd werd hij ontdekt door schaatser Klaas Pander, die met hem ging trainen. In december 1890 won hij zijn eerste schaatswedstrijd op de korte baan, over een afstand van 160 meter. Een jaar later debuteerde hij op internationaal niveau. In 1893 behaalde hij op 19-jarige leeftijd zijn eerste wereldtitel.

Een jaar daarop brak hij twee wereldrecords, waarvan dat op de vijf kilometer zeventien jaar zou blijven staan. Hij verpulverde een jaar later zijn eigen wereldrecord op de tien kilometer; hij bracht het van 19.12,4 op 17.56,0. In 1895 (Hamar) en 1896 (Sint-Petersburg) behaalde hij nogmaals de wereldtitel.

Jaap Eden op de fiets

Hierna stapte hij over op de wielersport, niet in de laatste plaats omdat hij hier goed geld mee kon verdienen. Ook hier haalde hij grote successen: in 1894 werd hij wereldkampioen op de 10 km en een jaar later op de sprint. In 1896 reed hij als prof een wereldrecord op de 1000 meter met staande start. Hij werd geliefd bij het publiek, zowel door zijn prestaties als door zijn manier van optreden.

Het succes steeg hem naar het hoofd en hij gaf zich steeds meer over aan de geneugten van het leven. Vooral in Parijs, in het hart van de wielersport, leidde hij een stormachtig leven. Eden verdiende zoveel – hij zou jaarlijks meer dan 40.000 gulden hebben verdiend, een fortuin in die tijd – dat hij een Amerikaans aanbod van 15.000 gulden voor een paar wedstrijdjes kon laten schieten.

In 1915 hing Eden zijn fiets aan de wilgen, nadat hij de laatste jaren steeds minder successen boekte. Hij probeerde een baantje te vinden maar was daarin niet erg doortastend. Trofeeën en medailles werden verkwanseld en hij probeerde met een paar vrienden een rijwielzaak in Rotterdam op te zetten, met weinig succes.

Jaap Eden stierf in Haarlem op 51-jarige leeftijd als een berooid en eenzaam man. Om zijn begrafenis te bekostigen moesten de nabestaanden zelfs zijn medailles en bekers verkopen. Enige jaren na zijn begrafenis werd, op initiatief van de sportjournalist Leo Lauer, een groot grafmonument voor Eden opgericht aan de centrale laan van de Algemene Begraafplaats aan de Kleverlaan in Haarlem. Eden werd in dit graf herbegraven. Hij rust er met zijn echtgenote. Op het graf staat hij afgebeeld als sportheld.

In Amsterdam is de eerste 400 meter kunstijsbaan van Nederland naar hem vernoemd, later uitgebreid met de eerste overdekte ijshockeybaan. De Jaap Edenbaan bestond op vrijdag 9 december 2011 50 jaar. Een feit waaraan de ijsbaan, maar ook radioprogramma OVT (VPRO) aandacht besteedde (op 4 en 11 december 2011). Het beeldje dat de sportman, sportvrouw, sportploeg en 'gehandicapte' sporter van het jaar krijgen is ook naar Jaap Eden vernoemd.

Schaatsen[bewerken]

Adelskalender[bewerken]

Van 10 februari 1894 tot 10 februari 1900 was Jaap Eden aanvoerder van de Adelskalender. Daarmee heeft hij 2191 dagen aan de top van de lijst gestaan.

Hieronder staan de persoonlijke records (PR's) waarmee Jaap Eden aan de top van de Adelskalender kwam en de PR's die hij had staan toen hij van de eerste plek verdreven werd. Tevens zijn de gegevens weergegeven van de schaatsers die voor en na hem aan de top van de lijst stonden.

Datum 500 m 1500 m 5000 m 10.000 m Punten Voorganger / Opvolger
20-01-1894 49,6 2.32,6 9.13,2 20.35,6 217,566 Peder Østlund
10-02-1894 50,4 2.35,0 9.16,8 19.12,4 215,366
23-02-1895 48,2 2.25,4 8.37,6 17.56,0 202,226
10-02-1900 45,2 2.23,6 8.51,8 18.38,2 202,156 Peder Østlund

Resultaten[bewerken]

Resultaten van Jaap Eden bij internationale kampioenschappen.

jaar EK Allround WK Allround
1891 NS2 NS3
1892 -
1893 - Goud
1894 NS2 NF2
1895 - Goud
1896 - Goud
- = geen deelname
NF2 = niet gefinisht bij de 2e afstand
NS2 = niet gestart bij de 2e afstand
NS3 = niet gestart bij de 3e afstand

Medaillespiegel van Jaap Eden voor internationale kampioenschappen.

kampioenschap goud Goud zilver Zilver brons Brons
EK Allround 0 0 0
WK Allround 3 0 0

Wereldrecords[bewerken]

Nr. Afstand Tijd Datum Baan
1 1500 meter 2.35,0 11 januari 1893 Groningen
2 10000 meter 19.12,4 10 februari 1894 Stockholm
3 5000 meter 8.37,6 25 februari 1894 Hamar
4 1500 meter 2.25,4 23 februari 1895 Hamar
5 10000 meter 17.56,0 23 februari 1895 Hamar

Persoonlijke records[bewerken]

Afstand Tijd Datum Baan
500 meter 48,2 23 februari 1895 Hamar
1500 meter 2.25,4 23 februari 1895 Hamar
5000 meter 8.37,6 25 februari 1894 Hamar
10000 meter 17.56,0 23 februari 1895 Hamar

Wielrennen[bewerken]

1893: Nederlands kampioen op de weg
1894: Wereldkampioen 10 km
1894: 2e WK sprint
1894: Nederlands kampioen op de weg
1895: Wereldkampioen sprint
1896: 1e in GP Amsterdam
1896: Wereldrecord 1000 meter met staande start
1897: 1e in GP Amsterdam
1897: 1e GP Leipzig
1897: 1e GP Brussel
1898: 1e in GP Aken
1899: 2e in NK sprint
1902: 3e in NK sprint

Bronnen, noten en/of referenties
Voorganger:
Henk van de Griendt
1892
MaillotHolanda.svg Nederlands kampioen wielrennen MaillotHolanda.svg
Jaap Eden
1893, 1894
Opvolger:
Willem van der Mey
1895