Jan Koning (kunstenaar)
| Jan Koning | ||||
|---|---|---|---|---|
| Persoonsgegevens | ||||
| Volledige naam | Jan Koning | |||
| Geboren | Zaandijk, 26 december 1918 | |||
| Overleden | Zaandijk, 24 februari 1995 | |||
| Geboorteland |  Nederland | |||
| Nationaliteit | Nederlandse | |||
| Opleiding en beroep | ||||
| Opleiding gevolgd aan | etaleren/reclame | |||
| Leermeester | Gerrit de Jong, Gerrit Woudt | |||
| Beroep | kunstschilder, tekenaar, etser | |||
| Oriënterende gegevens | ||||
| Jaren actief | 1950-1995 | |||
| Werklocatie | Zaandijk[1] | |||
| RKD-profiel | ||||
| ||||
Jan Koning (Zaandijk, 26 december 1918 - aldaar, 24 februari 1995) was een winkelier, kunstschilder, tekenaar en etser uit Zaandijk (Noord-Holland).
Leven en werk
[bewerken | brontekst bewerken]Het was de uitdrukkelijke wens van zijn vader dat hij als enig kind de familiezaak in manufacturen aan de Lagedijk in Zaandijk zou overnemen. Als voorbereiding hierop volgde Koning de opleiding mode- en reclametekenen[2][3] in Amsterdam en maakte daarbij kennis met het vak tekenen. Dit had een beslissende invloed op zijn leven.
Hij nam de zaak over en vormde het om tot een zaak voor woninginrichting, terwijl hij tegelijk probeerde kunstenaar te zijn. In 1962 namen Koning en zijn vrouw Elisabeth de Jong het besluit dat hij professioneel kunstenaar werd en zij de zaak verder ging doen.[3]
Bijna 45 jaar oud kon Koning zich volledig wijden aan beeldende kunst. Hij nam les bij Gerrit de Jong[4] en Gerrit Woudt[5] om zich verder te ontwikkelen als schilder en tekenaar maar met name als etser. De ets zou zijn favoriete uitingsvorm worden.
Hij stond mede aan de wieg van het omvormen van het Weefhuis in Zaandijk tot expositieruimte.[6][3]. Het was de voorganger van de in 1974 opgerichte Zienagoog (vanaf 1991 Kunstcentrum Zaanstad en sinds 2017 Artzaanstad[7]).
In 1972 werd bij het bejaardencentrum Gortershof het dienstencentrum De Boed gebouwd, op steenworp afstand van Konings atelier aan het Gorterspad in Zaandijk. Het deed dienst als recreatieruimte en wijkgebouw. In 1973 had Koning zijn eerste tentoonstelling in De Boed.[8][9] In de jaren hierna bleef hij hier exposities organiseren en promootte zo met veel liefde zijn collega kunstenaars.[10]
In zijn jonge jaren was Koning waterpoloër bij de Nereus. Hij schreef voor De Typhoon over sportevenementen en beeldende kunst in de jaren 50.[10]
Koning werkte achtereenvolgens in figuratieve, surrealistische en kubistische stijlen. Na 1975 keerde hij terug naar een realistische stijl, maar sterk vereenvoudigt en geabstraheerd. Slechts enkele exposities van zijn werk zijn tijdens zijn leven te zien geweest. Onder andere in Weesp, Haarlem en Zaandam.
Krijgsgevangen
[bewerken | brontekst bewerken]In 1937 moest Koning opkomen om zijn militaire dienstplicht te vervullen.[11] Hij was ingedeeld bij het 5de Regiment Infanterie in een bataljon dat zich specialiseerde in het gebruik van de zware mitrailleur zoals de Browning M2.
Tijdens de Duitse inval van 10 mei 1940 werd Koning gemobiliseerd en ingezet om een linie in het noorden van Amersfoort te verdedigen tussen de spoorweg naar Zwolle en de Kamp - Laaglandscheweg rond de Eem.[12]
26.000 Nederlandse militairen werden naar de capitulatie van 14 mei 1945 krijgsgevangen gemaakt, maar worden al snel weer vrijgelaten.
Na de verloren slag bij Stalingrad (februari 1943), als het aantal Duitsers dat in militaire dienst moet oploopt, worden alle Nederlandse dienstplichtigen (ongeveer 300.000) opgeroepen om zich te melden voor tewerkstelling[13] in Duitsland. Velen gaven daar geen gehoor aan.[14] Koning werd op 17 juni 1943 gearresteerd in Amersfoort en komt via Stalag XI-A (Altengrabow bij Dörnitz) en Stalag IV-B (Mühlberg) op 15 september terecht in Stalag IV-G in Oschatz (Saksen). Hij wordt daar tewerkgesteld als houtwerker.
Op 5 mei 1945 keert Koning terug in Nederland in repatriëring-centrum Winterswijk.[15]
Afsluitend
[bewerken | brontekst bewerken]In twee interviews in De Typhoon met H.D.[16][3] en met Cees van den Kommer in 1973[9] praat Jan Koning kort over zijn krijgsgevangenschap en de grote invloed die dat op hem heeft gehad. Tegen H.D. zegt hij:"Ik kan jammer genoeg niet meer naar het concertgebouw, een overblijfsel uit de oorlog. [...] Ik moet het gevoel hebben dat ik ergens uit kan zodra ik dat wil."
Verder wordt Koning in interviews en recensies omschreven als "de eenzame vrijbuiter onder de Zaanse kunstenaars",[17] onafhankelijk en eigenzinnig, maar in persoonlijk contact warm, joviaal en een gezellige prater. In al zijn onafhankelijkheid een sociaal bewogen man en collega-kunstenaar.
Voetnoten
[brontekst bewerken]- ↑ RKDartists; geraadpleegd op: 21 september 2021; RKDartists-identificatiecode: 45614.
- ↑ Jan de Carpentier (1965) 26 mei
- 1 2 3 4 H.D. (1971)
- ↑ Voor werk van Gerrit de Jong zie Art Zaanstad
- ↑ Gerrit Woudt (Biografische gegevens bij het RKD-Nederlands Instituut voor Kunstgeschiedenis) was een neef van de uitgever Klaas Woudt bekend van de uitgave van het debuut van Jan Wolkers Serpentina's Petticoat. In een boek over Klaas Woudts tijdschrift Zaans Groen staan twee schilderijen van Woudt afgebeeld. Verder is zijn werk vrijwel alleen te vinden door specifiek te zoeken naar zijn werk via zoekmachines.
- ↑ Redactie De Typhoon (1962)
- ↑ Voor de geschiedenis van deze instelling zie: van Zienagoog naar Artzaanstad
- ↑ Jan de Carpentier (1973)
- 1 2 Cees van den Kommer (1973)
- 1 2 Redactie Noordhollands dagblad (1995)
- ↑ Noord-Hollands Archief te Haarlem, toegang 23 Militieregisters, inv.nr. 459 Militieregister, 1938, aktenummer 267
- ↑ Nederlands Instituut voor Militaire Historie, 409 Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940, inv. nrs. 501024 en 501025 beschrijven zeer gedetailleerd de dagen van 10 tot en met 14 mei 1940 wat betreft het 3de Bataljon, 5de Regiment Infanterie bij Amersfoort
- ↑ Vanaf maart 1942 verdween het vrijwillige karakter van de Arbeitseinsatz en werden mensen zonder werk of mensen die in hun bedrijf overbodig waren gedwongen in Duitsland te gaan werken. De groep waar Koning deel van uitmaakte, die in de loop van 1943 gesommeerd werd om zich te melden om in Duitsland tewerkgesteld te worden, was een bijzondere groep omdat ze dienstplichtigen waren waaronder de 26.000 krijgsgevangen die in juni 1940 waren vrijgelaten. Deze groep werd opgesloten in bestaande kampen voor krijgsgevangen, de Stalags.
- ↑ Zie April-meistaking
- ↑ Krijgsgevangenendossier Koning, J. bevat een formulier dat door Koning is ingevuld na terugkomst in Nederland met alle details van zijn krijgsgevangenschap. Een kaart vermoedelijk gemaakt bij aankomst in Stalag XI-A en een kaart vermoedelijk gemaakt bij zijn aankomst in Stalag IV-B.
- ↑ naam onbekend
- ↑ W.P. Groot (1975) 10 januari
Bronnen
[brontekst bewerken]- Redactie De Typhoon (1962): 'Tien Zaanse kunstenaars gaan exposeren in Zaandijk' in Dagblad voor de Zaanstreek "De Typhoon" van 27 april 1962, p.9. Ingezien archief Zaanstad.
- Jan de Carpentier (1965): 'Jan Koning ingenomen met expositie in Haarlem' in De Typhoon van 26 mei 1965, p.11, met portret bij ezel met werk. Ingezien archief Zaanstad.
- Jan de Carpentier (1965): 'Interessant werk van Jan Koning in Haarlem' in De Typhoon van 1 juni 1965, p.9, met afbeelding van "Kermistafreel". Ingezien archief Zaanstad.
- Redactie De Typhoon (1967): 'Werkstuk van Jan Koning, Metaalplastiek in tuin aan Langedijk' in De Typhoon van 18 juli 1967, p.5, met foto. Ingezien archief Zaanstad.
- Jan de Carpentier (1971): 'DAM 8: architectonische ontwikkeling in de schilderkunst' in De Typhoon van 9 januari 1971, p.6. Ingezien archief Zaanstad.
- H.D. (1971): 'Jan Koning, eerst in zaken, nu full-time-kunstschilder' in De Typhoon van 8 januari 1971, p.7, met foto in atelier voor werk. Ingezien archief Zaanstad.
- Cees van den Kommer (1973): 'Expositie Jan Koning: moderne kunst en tekeningen uit vroeger jaren' in De Typhoon van 4 augustus 1973, p.15, met portretfoto een foto van De Boed en twee tekeningen.
- Jan de Carpentier (1973): 'Jan Koning: werk om steed weer te bekijken' in De Typhoon van 9 augustus 1973 p.9. (Eerste tentoonstelling in de Boed, Dienstencentrum). Ingezien archief Zaanstad.
- W.P. Groot (1975): 'Verrassend werk van Jan Koning, Vrijbuiter onder de Zaanse kunstenaars' in De Zaanlander van 10 januari 1975, met afbeelding van Ets. Ingezien archief Zaanstad.
- W.P. Groot (1975): De Zaanlander van 11 juni 1975 W.P. Groot. Zaanse kunstenaars op weg naar Bond?
- Redactie De Zaanlander (1975): De Zaanlander van 24 juli 1975 W.P. Groot. Werkgroep zet door. Nog geen bond van Zaanse kunstenaars. Ingezien archief Zaanstad.
- Redactie De Typhoon (1975): 'Boeiende landschappen van Jan de koning in de "Boed"' in De Typhoon van 24 december 1975, met afbeelding van ets landschap Denemarken. Ingezien archief Zaanstad.
- Redactie Noordhollands dagblad (1995): 'Beeldend kunstenaar Jan Koning (76) begraven' in Noordhollands dagblad van 28 februari 1995, Stad&streek 2, met foto op latere leeftijd. Ingezien archief Zaanstad.
- Nederlands Instituut voor Militaire Historie: Verslagen, Nederland capituleert. Ongedateerd.
- April-meistaking verzetsmuseum: Dossier Verzet tegen de Duitse bezetting. Ongedateerd
- Nederlands Instituut voor Militaire Historie: De repatriëring van Nederlandse krijgsgevangenen uit Duitsland. Ongedateerd.
- Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Den Haag, toegang 409 Gevechtsverslagen en -rapporten mei 1940, inv.nr. 501024 Commandant van het IIIe bataljon van het 5e regiment infanterie majoor E. Wolthuis
- Idem inv.nr. 501025 Gegevens van de commandant van de mitrailleurcompagnie van het IIIe bataljon van het 5e regiment infanterie kapitein P.J. de Boer
- Krijgsgevangenendossier Koning, J., Nederlands Instituut voor Militaire Historie, Den Haag, toegang 1001 Krijgsgevangenendossiers inv.nr. 68 f. 191-195