Nederlandse kabinetsformatie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Kabinetsformatie)
Ga naar: navigatie, zoeken

Direct na de Nederlandse Tweede Kamerverkiezingen begint de kabinetsformatie. Tijdens de formatie wordt de basis gelegd voor een nieuw kabinet en voor het beleid dat dit kabinet zal voeren. Over de (in)formatie zelf bestaan geen wettelijke bepalingen of regels. Alleen het begin en het einde van de kabinetsformatie worden behandeld: het ontslaan van het oude kabinet en het benoemen van het nieuwe kabinet door het staatshoofd. Door de jaren heen is de procedure tot het tot stand komen van een nieuw kabinet continue gewijzigd. Wel doorloopt iedere kabinetsformatie over het algemeen de volgende stappen: verkiezingen, informatie, coalitieakkoord, formatie en beëdiging.

Kabinetsformatie door de jaren heen[bewerken]

  • Sinds 1939 (val van het kabinet Colijn V direct na zijn aantreden) kwam het niet meer voor dat een kabinet tot stand werd gebracht zonder dat tijdens de formatie zeker is gesteld dat het kabinet kan rekenen op voldoende steun uit het parlement.
  • Sinds 1946 is het gebruik dat alle fractievoorzitters uit de Tweede Kamer bij het begin van formatie een advies aan staatshoofd uitbrengen.
  • Sinds 1963 is het gebruik dat niet de formateur op eigen houtje het regeerakkoord samenstelt maar dat de vertegenwoordigers van de coalitiepartijen rond de tafel zitten om hieraan te werken.
  • In 1971 (motie – Kolfschoten) heeft de Kamer zich uitdrukkelijk uitgesproken voor de mogelijkheid om in haar eerste bijeenkomst na de verkiezingen in het openbaar te beraadslagen over de aanwijzing van een (in)formateur.
  • Sinds 1994 (motie – Jurgens – Mateman) kan de Kamer een plenaire debat voeren na afronding van de werkzaamheden van een informateur en in diens aanwezigheid. Later is deze mogelijkheid in het reglement van orde vastgelegd.
  • Sinds 2010 bestaat in het reglement van orde de mogelijkheid om in de eerste vergadering van de nieuwe Kamer te beraadslagen om de betekenis van de verkiezingsuitslag vast te stellen en zo richting te geven aan de kabinetsformatie.
  • Sinds 2012 wijzigde de Tweede Kamer haar reglement van orde, waardoor voortaan informateurs door de Kamer worden benoemd.[1]

Werd er vroeger direct door de Koning na de consultatieronde de leider van de grootste partij tot formateur benoemd, sinds 1951 wordt er eerst een informateur benoemd. De introductie van de informateur kwam voort uit het feit dat de andere partijen het de formateur lastig konden maken, waardoor de winnaar van de verkiezingen de kabinetsformatie verloor. De informateur krijgt de opdracht onderzoek te doen over welke punten door welke fracties met vrucht onderhandeld kan worden. Deze informateur is door de jaren heen steeds meer het werk gaan doen van de eigenlijke formateur. Dit heeft tot gevolg dat sinds de jaren 80 eerst een verkenner wordt benoemd die het verkennende werk van de informateur over is gaan nemen en de informateur de opdracht om het regeerakkoord samen te stellen. Als na de adviezen aan de Koning niet geheel duidelijk was welke richting het op moest is in latere jaren een tussen-informateur benoemd. Deze persoon staat net als de Koning boven de partijen, bijvoorbeeld de vicepresident van de Raad van State of een Minister van Staat. [2] [3]

Voor 2012 vroeg de Koning advies over een nieuw te vormen kabinet aan de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer, de vicepresident van de Raad van State, de fractievoorzitters in de Tweede Kamer en eventueel de Ministers van Staat. Daarna verzocht de Koning een of meerdere informateurs om de mogelijkheden te onderzoeken van een nieuw kabinet dat op voldoende steun in de Kamer kan rekenen. Hoewel het staatshoofd niet meer het initiatief neemt bij de kabinetsformatie en hiermee geen procesleider is, wordt de Koning gedurende het hele proces wel geïnformeerd door de voorzitter van de Tweede Kamer. Volgens de theorie van Walter Bagehot is dit immers één van de drie klassieke rechten van een monarch: "Het recht om te worden geïnformeerd, het recht om aan te moedigen en het recht om te waarschuwen". Naast ontvangst van de drie vaste adviseurs brengen de informateurs een beleefdheidsbezoek aan het Staatshoofd en ontvangt de Koning de nieuwe voorzitters van de fracties voor een kennismakingsgesprek. Tijdens de formatie ontvangt de Koning in het licht van de relevante bepalingen van de Grondwet de formateur. De ministers en staatssecretarissen worden nog wel bij Koninklijk Besluit benoemd.

Op verzoek van het presidium van de Tweede Kamer is de kabinetsformatie nieuwe stijl geëvalueerd door een commissie bestaande uit wetenschappers van de Universiteit van Nijmegen. De commissie concludeerde in december 2014 dat de nieuwe stijl goed werkt. De wijziging stuitte niet op constitutionele bezwaren. De commissie concludeerde wel dat de Koning, als Staatshoofd en in zijn hoedanigheid als enige constante factor in de regering, in het vervolg beter geïnformeerd dient te worden. De Koning benoemt immers de nieuwe bewindspersonen en dient als Staatshoofd betrokken te zijn bij de kabinetsformatie. [4]

Verkennende fase: optreden informateur[bewerken]

De informateur onderzoekt welke combinaties van politieke partijen mogelijk zijn om tot een nieuwe regeringscoalitie te komen. Hij voert hiervoor gesprekken met de fractievoorzitters en doet daarvan verslag. Daarna wordt een nieuwe opdracht aan dezelfde of een andere informateur gegeven. De informateur gaat onderhandelen met de fractievoorzitters van de coalitie die het meest haalbaar lijkt. Onderwerpen van de onderhandelingen zijn het regeringsprogramma en de verdeling van de posten. Het resultaat hiervan is een conceptregeerakkoord, dat de informateur opneemt in het eindverslag. De informateur beveelt hierin ook een formateur aan. Vaak is dit de toekomstige minister-president. Op grond van de grondwettelijke rol en op verzoek van de Tweede Kamer, wordt de Koning geïnformeerd over de gang van zaken.

Als de onderhandelingen geen resultaat opleveren, kan de informateur zijn opdracht teruggeven, er wordt dan op basis van adviezen een nieuwe informateur benoemd. Het is overigens ook mogelijk dat direct een formateur wordt aangewezen en de informatiefase wordt overgeslagen.

Formateur vormt kabinet[bewerken]

Zodra de beoogde coalitiepartners een concept-regeerakkoord zijn overeengekomen, wordt een formateur formateur benoemd met als opdracht een kabinet te formeren. De formateur benadert vervolgens, in overleg met onderhandelaars van de toekomstige coalitie, kandidaat-ministers en kandidaat-staatssecretarissen.

In de gesprekken wordt aan de kandidaten gevraagd of ze de afspraken in het regeerakkoord ondersteunen. Kandidaten krijgen de mogelijkheid alle niet-vertrouwelijke en niet-geheime dossier-stukken van hun beoogde portefeuille of departement indien gewenst of noodzakelijk in te zien om een goede afweging te maken voor hun eventuele toetreden tot het kabinet.

Daarnaast wordt volgens een vaste procedure nagegaan of er voor de kandidaat mogelijke bezwaren zijn om als minister of staatssecretaris tot het kabinet toe te treden. Zo moet de kandidaat alle betaalde en onbetaalde nevenfuncties neerleggen en afstand doen van (de zeggenschap in) overige zakelijke of financiële belangen. Ten slotte stelt de formateur de vraag of er nog andere feiten 'uit heden of verleden' zijn, 'die op enig moment van negatieve invloed kunnen worden op het functioneren van de kandidaat als bewindspersoon, dan wel het kabinet in een moeilijke situatie zouden kunnen brengen'. In het licht van de relevante bepalingen van de Grondwet, stelt de formateur de Koning van zijn werkwijze op de hoogte.

Als de nieuwe ministersploeg compleet is, komen zij bijeen in een constituerende vergadering (beraad). Tijdens deze vergadering onderschrijven de ministers het regeerakkoord en wordt de portefeuilleverdeling en vervangingsregeling vastgesteld. In het eindverslag vermeldt de formateur welke ministers en staatssecretarissen bereid zijn toe te treden tot het nieuwe kabinet.

Benoeming en beëdiging[bewerken]

De Koning tekent de Koninklijke Besluiten waarin de ontslagaanvraag van vertrekkende bewindspersonen wordt geaccepteerd en nieuwe bewindspersonen worden benoemd. De nieuwe Minister-President contrasigneert zijn eigen benoeming en de benoemingen en ontslagen van de andere ministers en staatssecretarissen en neemt daarmee de verantwoordelijkheid voor deze besluiten op zich (artikel 48 van de Grondwet). Immers, de Koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk (artikel 42, tweede lid, van de Grondwet).

De Koning neemt de ministers en staatssecretarissen de zuiveringseed af. In 2012 is er sprake van het eventueel voor het eerst in het openbaar laten plaatsvinden van de beëdiging.

Presentatie kabinet[bewerken]

Het is gebruik sinds 1971 dat de nieuwe ministersploeg officieel samen met het staatshoofd met wie zij de regering vormen aan 'den volke' gepresenteerd wordt (met de traditionele 'bordesscène') door het gezamenlijk staan op de trappen van Paleis Huis ten Bosch en het laten maken van een groepsfoto door fotografen en beelden door visuele media.

Overdracht portefeuilles en departementen[bewerken]

De niet-terugkerende of uittredend ministers dragen hun departementen c.q. portefeuilles officieel over aan de nieuwe ministers en staatssecretarissen. Hierbij wordt ook een overdrachtsdossier ter hand gesteld en volgt de ondertekening dat alle verplichtingen en verantwoordelijkheden van hun ambtsvoorgangers worden doorgegeven c.q overgenomen.

Regeringsverklaring[bewerken]

Een aantal dagen na installatie, beëdiging en overdracht legt de minister-president namens de regering in de Tweede Kamer verantwoording af over de formatie en volgt het debat over de regeringsverklaring.

Plaats van handeling[bewerken]

Kabinetsformaties plegen plaats te vinden in het gebouw van de Eerste Kamer der Staten-Generaal, gelegen aan Binnenhof 22 in Den Haag. Daartoe stelt de Eerste Kamer de Ministerskamer en aanpalende ruimtes gelegen naast de vergaderzaal van de Eerste Kamer aan de informateurs en formateurs ter beschikking. De onderhandelingen over een te vormen kabinet en de gesprekken van de formateur met kandidaat-bewindslieden vinden in deze Ministerskamer plaats. Alleen informateur Wijffels verplaatste de onderhandelingen voorafgaand aan de vorming van het Kabinet-Balkenende IV in 2006 naar een hotel in Beetsterzwaag. Informateurs en formateurs worden ambtelijk ondersteund door enkele medewerkers van het ministerie van Algemene Zaken.

Beknopt overzicht van de kabinetsformatie[bewerken]

  1. Tweede Kamerverkiezingen
  2. de benoeming een of meerdere informateur(s) zo vaak als nodig
  3. de informateur doet zijn onderzoek en/of stelt een regeerakkoord op met de coalitiepartners en brengt vervolgens verslag uit. Op grond van de grondwettelijke rol en op verzoek van de Tweede Kamer, wordt de Koning geïnformeerd over de gang van zaken.
  4. de benoeming formateur, die, in het licht van de relevante bepalingen van de Grondwet, de Koning van zijn werkwijze op de hoogte zal stellen
  5. de formateur stelt een kabinet samen
  6. de ministerschappen en staatssecretariaten worden verdeeld
  7. het kabinet houdt een constituerend beraad
  8. de niet-terugkerende ministers wordt ontslag verleend door de Koning
  9. de nieuwe ministers en staatssecretarissen worden benoemd en beëdigd door de Koning
  10. de niet-terugkerende of uittredend ministers dragen hun departementen c.q. portefeuilles over aan de nieuwe ministers en staatssecretarissen
  11. Regeringsverklaring en debat in de Tweede Kamer
  12. Regeerperiode (maximaal 4 jaar)
  13. de (grondwettelijke) zittingstermijn van de Tweede Kamer der Staten-Generaal is ten einde of het kabinet komt ten val
  14. als het kabinet gevallen is volgt eventueel een lijmpoging. Als die slaagt gaat de regeerperiode verder.
  15. het kabinet biedt ontslag aan en wordt demissionair.
  16. nieuwe verkiezingen voor de Tweede Kamer

Nederlandse kabinetsformaties sinds 1948[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ook: Historisch overzicht van kabinetsformaties (Nederland).

Sinds 1948 zijn onderstaande personen aangezocht als (in)formateur in Nederland:

Kabinet Datum verkiezingen Datum beëdiging kabinet Informateur(s) Formateur
Kabinet-Rutte II 12-09-2012 05-11-2012 1. Henk Kamp (VVD) en Wouter Bos (PvdA), 49 dagen Mark Rutte (VVD) , 5 dagen
Kabinet-Rutte I 09-06-2010 14-10-2010 1. Uri Rosenthal (VVD), 16 dagen
2. Herman Tjeenk Willink (PvdA), 10 dagen
3. Uri Rosenthal (VVD) en Jacques Wallage (PvdA), 16 dagen
4. Ruud Lubbers (CDA), 13 dagen
5. Ivo Opstelten (VVD), 31 dagen
6. Herman Tjeenk Willink, 7 dagen
7. Ivo Opstelten (VVD), 25 dagen
Mark Rutte (VVD), 7 dagen
Kabinet-Balkenende IV 22-11-2006 22-02-2007 1. Rein Jan Hoekstra (CDA), 26 dagen
2. Herman Wijffels (CDA), 50 dagen
Jan Peter Balkenende (CDA), 12 dagen
Kabinet-Balkenende III 30-06-2006
(val Balkenende II)
07-07-2006 Ruud Lubbers (CDA), 5 dagen Jan Peter Balkenende (CDA), 3 dagen
Kabinet-Balkenende II 22-01-2003 27-05-2003 1. Piet Hein Donner (CDA), 11 dagen
2. Piet Hein Donner (CDA) en Frans Leijnse (PvdA), 77 dagen
3. Rein Jan Hoekstra (CDA) en Frits Korthals Altes (VVD), 36 dagen
Jan Peter Balkenende (CDA), 8 dagen
Kabinet-Balkenende I 15-05-2002 22-07-2002 Piet Hein Donner (CDA), 49 dagen Jan Peter Balkenende (CDA), 19 dagen
Kabinet-Kok II 06-05-1998



19-05-1999
(ontslagaanvraag)
03-08-1998



08-06-1999
(ontslagaanvraag ingetrokken)
1. Klaas de Vries (PvdA), 6 dagen
2. Wim Kok (PvdA), Gerrit Zalm (VVD) en Els Borst (D66), 68 dagen

Herman Tjeenk Willink (PvdA), 16 dagen
Wim Kok (PvdA), 15 dagen
Kabinet-Kok I 03-05-1994 22-08-1994 1. Herman Tjeenk Willink (PvdA), 8 dagen
2. Klaas de Vries (PvdA), Gijs van Aardenne (VVD) en Jan Vis (D66), 45 dagen
3. Herman Tjeenk Willink (PvdA), 9 dagen
4. Wim Kok (PvdA), 24 dagen
Wim Kok (PvdA), 25 dagen
Kabinet-Lubbers III 06-09-1989 07-11-1989 1. Jan de Koning (CDA), 6 dagen
2. Ruud Lubbers (CDA), 45 dagen
Ruud Lubbers (CDA), 12 dagen
Kabinet-Lubbers II 21-05-1986 14-07-1986 Jan de Koning (CDA), 50 dagen Ruud Lubbers (CDA), 4 dagen
Kabinet-Lubbers I 08-09-1982 04-11-1982 1. Jos van Kemenade (PvdA), 21 dagen
2. Willem Scholten (CDA), 30 dagen
Ruud Lubbers (CDA), 6 dagen
Kabinet-Van Agt III 13-05-1982
(val Van Agt II)
29-05-1982 Piet Steenkamp (CDA), 12 dagen Dries van Agt (CDA), 5 dagen
Kabinet-Van Agt II 26-05-1981 11-09-1981 1. Ruud Lubbers (CDA) en Jan de Koning (CDA), 42 dagen
2. Ruud Lubbers (CDA), Jan de Koning (CDA) en Ed van Thijn (PvdA), 25 dagen

formatie 1

3. Wilhelm Friedrich de Gaay Fortman (CDA), 13 dagen
1. Sjeng Kremers (CDA) en Ed van Thijn (PvdA), 16 dagen

informatie 3

2. Dries van Agt (CDA), 10 dagen
Kabinet-Van Agt I 25-05-1977 19-12-1977 1. Joop den Uyl (PvdA), 45 dagen
2. Wil Albeda (ARP/CDA), 7 dagen
3. Joop den Uyl(PvdA), 30 dagen
4. Gerard Veringa (KVP/CDA), 7 dagen
5. Joop den Uyl (PvdA) en Gerard Veringa (KVP/CDA), 35 dagen
6. Koos Verdam ( ARP/CDA) en Maarten Vrolijk (PvdA), 15 dagen

formatie 1

7. Wim van der Grinten (KVP/CDA), 29 dagen
1. Joop den Uyl (PvdA), 10 dagen

informatie 7

2. Dries van Agt ( KVP/CDA), 12 dagen
Kabinet-Den Uyl 29-11-1972 11-05-1973 1. Marinus Ruppert (ARP), 59 dagen

formatie 1

2. Dries van Agt (KVP) en Wil Albeda (ARP), 14 dagen
1. Jaap Burger (PvdA), 64 dagen

informatie 2

2. Jaap Burger (PvdA) en Marinus Ruppert (ARP), 19 dagen
Kabinet-Biesheuvel II 20-07-1972
(val Biesheuvel I)
09-08-1972 Barend Biesheuvel (ARP), 19 dagen
Ynso Scholten (CHU), 8 dagen (als adviseur)
Kabinet-Biesheuvel I 28-04-1971 06-07-1971 Piet Steenkamp (KVP), 39 dagen Barend Biesheuvel (ARP), 15 dagen
Kabinet-De Jong 15-02-1967 15-04-1967 1. Jelle Zijlstra (ARP), 17 dagen
2. Louis Beel (KVP), 4 dagen
1. Barend Biesheuvel (ARP), 12 dagen
2. Piet de Jong (KVP), 16 dagen
Kabinet-Zijlstra 14-10-1966
(val Cals)
22-11-1966 formatie 1

Louis Beel (KVP), 13 dagen
1. Norbert Schmelzer (KVP), 17 dagen

Informatie

2. Jelle Zijlstra (ARP), 7 dagen
Kabinet-Cals 27-04-1965
(val Marijnen)
08-06-1965 Norbert Schmelzer (KVP), 11 dagen Jo Cals (KVP, 31 dagen
Kabinet-Marijnen 15-05-1963 24-07-1963 1. Carl Romme (KVP), 16 dagen

Formatie 1

2. Louis Beel (KVP), 8 dagen
1. Wim de Kort (KVP), 21 dagen

Informatie 2

2. Jan de Quay (KVP), 11 dagen

3. Victor Marijnen (KVP), 9 dagen

Kabinet-De Quay 12-03-1959 19-05-1959 1. Louis Beel (KVP), 13 dagen

formatie 1

2. Louis Beel (KVP), 13 dagen
1. Jan de Quay (KVP), 31 dagen

informatie 2

2. Jan de Quay (KVP), 6 dagen
Kabinet-Beel II 12-12-1958
(val Drees III)
22-12-1958 Louis Beel (KVP), 6 dagen Louis Beel (KVP), 3 dagen
Kabinet-Drees III 13-06-1956 13-10-1956 formatie 1 en 2

1. Piet Lieftinck (PvdA), 9 dagen
2. Piet Lieftinck (PvdA), 7 dagen
3. Wilhelm Friedrich de Gaay Fortman (ARP), 16 dagen
4. Wilhelm Friedrich de Gaay Fortman ( ARP), 8 dagen
5. Jaap Burger (PvdA), 20 dagen
1. Willem Drees (PvdA), 39 dagen
2. Carl Romme (KVP), 9 dagen

informatie 1 t/m 5

3. Willem Drees (PvdA) 5 dagen
Kabinet-Drees II 25-07-1952 02-09-1952 formatie 1 t/m 3

Cornelis Staf (CHU), 8 dagen
1. Willem Drees (PvdA), 27 dagen
2. Louis Beel (KVP), 13 dagen
3. Leendert Antonie Donker (PvdA), 17 dagen

informatie

4. Willem Drees (PvdA), 4 dagen
Kabinet-Drees I 25-01-1951
(val Drees-Van Schaik
15-03-1951 1. Dirk Stikker (VVD), 5 dagen

formatie 1 en 2

2. Carl Romme (KVP), 15 dagen
1. Willem Drees (PvdA) en Josef van Schaik (KVP), 15 dagen
2. Max Steenberghe (KVP), 7 dagen

informatie 2

3. Carl Romme (KVP), 3 dagen
Kabinet-Drees-Van Schaik 07-07-1948 07-08-1948 geen 1. Louis Beel (KVP), 10 dagen
2. Louis Beel (KVP), 9 dagen
3. Josef van Schaik (KVP), 8 dagen

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]