Landgoed Stoutenburg

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Stoutenburg
Atlas van Nideck, naar een ouder voorbeeld
Atlas van Nideck, naar een ouder voorbeeld
Locatie Stoutenburg
Algemeen
Kasteeltype versterkt huis, grensburcht
Gebouwd in 1259
Gesloopt in 1540
Monumentale status gewaardeerd, niet beschermd
Archis:monumentnr 2235
Stoutenburg II
Kasteel Stoutenburg in 1729
Kasteel Stoutenburg in 1729
Gebouwd in na 1637
Gesloopt in voor 1862
Stoutenburg III
Ontwerptekening van H.J. van den Brink
Ontwerptekening van H.J. van den Brink
Algemeen
Stijl neogotiek
Gebouwd in 1862
Gesloopt in 1888
Stoutenburg IV
foto G.L. Hasseleij Kirchner, 1891
foto G.L. Hasseleij Kirchner, 1891
Algemeen
Stijl neogotiek
Eigenaar Stichting Het Utrechts Landschap
Huidige functie Het Franciscaans Milieuproject
Gebouwd in 1888

Het Landgoed Stoutenburg is een landgoed en (voormalig) kasteel te Stoutenburg, gemeente Leusden, in de Nederlandse provincie Utrecht.

Geschiedenis[bewerken]

In 1259 bouwde Walter van Amersfoort een kasteel, dat in de 16e eeuw gesloopt werd. In de 17e eeuw liet de familie van Beye op de plaats van het oude kasteel een nieuw landhuis bouwen.

In 1833 werd het goed eigendom van de familie Luden. Johannes Luden liet tussen 1862 en 1864 een neogotisch "paleis" bouwen, dat zijn dochter al na enkele jaren weer sloopte. Zij liet op een andere plaats op het landgoed een nieuw landhuis bouwen, dat nog steeds bestaat.

Na de oorlog werd het een ontmoetingscentrum van de Franciscanen. Tegenwoordig is in het landhuis het Franciscaans Milieuproject gevestigd.

Kasteel Stoutenburg[bewerken]

Op 12 juni 1259, de dag dat Amersfoort stadsrechten kreeg van bisschop Hendrik I van Vianden, vestigde Walter (of Wouter), de heer van Amersfoort en schout van Eemland, zich op Stoutenburg. Mogelijk uitgaand van een oudere woontoren uit de 11e eeuw bouwde Walter een versterkt huis, in welk de bisschop voortaan het recht zou hebben krijgsknechten te legeren.[1] Het huis werd aangeduid met de naam Stuthenborch of Stoutenborch, "trotse burcht".

Walters zoon Everardus erfde het familiegoed in Stoutenburg, en diens zoon, eveneens Everhard geheten, verkocht op 3 juni 1315 de helft van zijn rechten op de bisschoppelijke lenen rond Stoutenburg. Toen zijn vader een jaar later overleed zag hij, tegen betaling van een schadeloosstelling, ook van de andere helft van zijn rechten op de Stoutenburgse lenen af.

Vanaf dat moment was bisschop Gwijde van Avesnes heer van Stoutenburg. Hij liet het kasteel in 1317 verbouwen en bestemde het tot ambtswoning voor de schout van Eemland. Gedurende enige tijd fungeerde Stoutenburg als belangrijk bestuurscentrum, maar al spoedig gaven de opeenvolgende bisschoppen het kasteel vanwege geldgebrek in pand uit. In de tweede helft van de 14e eeuw nam het belang van het kasteel nog meer af.

Vanaf 1457 werd het kasteel tot pachtgoed gedegradeerd en had het zijn militaire betekenis nagenoeg verloren. Aan het eind van de 15e eeuw werd het geplunderd en in brand gestoken door Gelderse soldaten.

Na 1528, toen de bisschop de wereldlijke macht van het Sticht Utrecht overdroeg aan keizer Karel V, kwam Stoutenburg onder beheer van de rentmeester-generaal der Domeinen. In 1540 werd besloten het kasteel af te breken. In de daaropvolgende jaren werden de stenen afgevoerd naar de stad Utrecht, waar ze gebruikt werden voor de bouw van kasteel Vredenburg.

In 1594 kocht Johan van Oldenbarnevelt de heerlijkheid Stoutenburg. Toen hij in 1619 werd onthoofd, werd Stoutenburg verbeurd verklaard. Ter nagedachtenis van Oldenbarnevelt werden in het oostelijk deel van het landgoed twee eiken geplant, die er nog steeds staan.[2]

Stoutenburg II[bewerken]

In 1637 werd de heerlijkheid gekocht door de familie van Beye. Deze bouwde in de loop van de 17e eeuw een landhuis op de plaats van het oude kasteel. Dit huis lag op een omgrachte heuvel. Voor het huis lag een plein met aan weerszijden bijgebouwen. Het geheel werd omsloten door een ovale buitengracht. De toegang tot het kasteel was via de Stoutenburgerlaan. Er liepen nog verschillende andere lanen. Het huis werd in de loop van de tijd nog vergroot.

In 1754 werd Jan François van Lielaar ermee beleend. In 1793 werd Stoutenburg eigendom van Petrus Leonardus Heilman.

Stoutenburg III[bewerken]

In 1833 werd de Amsterdamse bankier Anthony Luden eigenaar van Stoutenburg. Zijn zoon Johannes liet tussen 1862 en 1864 naar ontwerp van architect Herman Jan van den Brink op de plaats van de voorburcht een geheel nieuw, neogotisch huis bouwen, met paleis-achtige allure.

In de tijd van Johannes Luden besloeg het landgoed 750 ha. Hij liet de tuin opnieuw inrichten in Engelse landschapsstijl. Een grote vijver met beplanting eromheen herinnert nog aan deze tijd en wordt "Het Engelse Werk" genoemd. Er staan verschillende fraaie bomen en een 20e-eeuwse villa.

In 1874 overleed Johannes Luden. Zijn echtgenote, mevrouw Luden-Doeff werd eigenaar van het landgoed, maar haar dochter Maria Suzanna regelde haar zaken. Al heel snel liet ze het pasgebouwde huis weer met de grond gelijk maken.

Stoutenburg IV[bewerken]

In 1888 bouwde Maria Suzanna Luden 1000m westelijker aan de andere kant van de Barneveldse Beek een nieuw landhuis, dat nog steeds bestaat. Maria Suzanna en haar man, professor Jean Henri Soulier, lid van de Italiaanse kamer van afgevaardigden, gebruikten het huis als zomerverblijf. 's Winters woonden ze in Italië. Toen Mevrouw Luden-Doeff in 1917 overleed liet ze haar hele bezit na aan Maria Suzanna.

In de periode daarna werd het landgoed geheel versnipperd. Grote delen van het park, zoals de gehele overtuin, werden landbouwgrond. Op het noordoostelijke, oude kasteelterrein werd een moderne villa gebouwd.

Fransiscaners[bewerken]

In 1948 kochten de franciscanen het door de oorlog ernstig beschadigde 19e-eeuwse huis. Het landgoed was toen nog maar 12 ha. groot. Het huis werd (helaas niet in de oude luister) hersteld, en kreeg een extra verdieping. Het ging dienstdoen als ontmoetingsruimte voor de orde.

In 1956 werd de Stoutenburgerlaan verlegd, zodanig dat deze thans over het oude kasteelterrein loopt.

Vanaf 1991 werkt het Franciscaans Milieuproject in en om het huis.

Vereniging Natuurmonumenten[bewerken]

In 1997 werd de Vereniging tot Behoud van Natuurmonumenten in Nederland eigenaar.

Het Utrechts Landschap[bewerken]

Sinds 2000 heeft de Stichting Het Utrechts Landschap het landgoed in eigendom. Zij is actief bezig om het landgoed te vergroten, om daarmee een waardevol natuurgebied in dit deel van de Gelderse Vallei voor toekomstige generaties te behouden.

Het Franciscaans Milieuproject blijft "bewoner" van het huis.

Het Franciscaans Milieuproject[bewerken]

Sinds 1 januari 1991 is op Stoutenburg het Franciscaans Milieuproject actief. Doel van het project is het verbeteren van de relatie tussen mens en natuur. Het uitgangspunt daarbij is religieus, vanuit het ervaren van de wezenlijke verbondenheid van al het geschapene. De spiritualiteit van Franciscus en Clara van Assisi vormen een belangrijke bron van inspiratie.

Het nieuwe huis Stoutenburg wordt bewoond door een communiteit, een oecumenisch samengestelde woonwerkgemeenschap. De communiteit leeft in een religieus dagritme, waarin naast tijd voor werk, ook tijd is voor rust en inkeer en voor gemeenschappelijke activiteiten. De kern van de groep bestaat uit vijf volwassenen, maar er wonen ook vluchtelingen, sabbatsgasten en andere huisgenoten. De communiteit bestaat uit mannen en vrouwen, jongeren en ouderen.
Per jaar leven zo'n honderd vrijwilligers voor korte of langere tijd mee met de gemeenschap.

De communiteit voert een milieuvriendelijk huishouden, kweekt groente en fruit in een ecologische moestuin en beheert het bos rondom het huis op ecologische wijze.

Het project heeft bestuurlijk de vorm van een stichting. Voor haar werkzaamheden is deze stichting afhankelijk van giften en donaties. Daarnaast wordt een deel van het huis geëxploiteerd als kleinschalig en milieuvriendelijk conferentiecentrum.

Venster op de Vallei[bewerken]

In hetzelfde jaar dat het landgoed eigendom van Het Utrechts Landschap werd, in 2000, presenteerde Het Utrechts Landschap tijdens de "Week van het Landschap" het project "Venster op de Vallei". Daarin wordt de ontwikkeling van natuur in de directe omgeving van de stadsrand van Amersfoort bepleit, waarbij de blik gericht is op het oosten, naar de Gelderse Vallei.

Negatieve kenmerken van dit gebied zijn:

  • veel intensieve veehouderij
  • (te) veel koeien per hectare
  • mestoverschotten
  • gekanaliseerde beken zonder natuurlijke oevers
  • rommelige dorpsranden
  • maïs tot aan de beek

Als positieve kenmerken vanuit het oogpunt van natuur- en landschapsbehoud worden genoemd:

  • prachtige natte heidegebieden
  • rustige landwegen
  • het voorkomen van natuurlijke beeklopen
  • boerderijen verscholen in het groen
  • fraaie kasten
  • opengestelde landgoederen

Vanuit dit gegeven wordt het gesprek gezocht met overheidsinstanties op provinciaal en gemeentelijk niveau, grondeigenaren, boeren, natuurbeschermers, het waterschap Vallei en Eem etc.. Doel van dit gesprek is te komen tot een integrale visie op de toekomst van het gebied.

Uit de samenwerking die hieruit is voortgekomen zijn inmiddels belangrijke projecten ontstaan: de aanwijzing van De Schammer en Bloeidaal als natuur- en recreatiegebieden en als "overloopgebieden" voor water uit de Vallei is daarvan één. Een ander is de ontwikkeling van Landgoed Stoutenburg tot een nieuw centrum in dit deel van de Vallei. Een centrum voor natuurontwikkeling, versterking van natuurwaarden en herstel van cultuurhistorische kwaliteit.

Landgoed Stoutenburg nu[bewerken]

Het bos rond het nieuwe huis Stoutenburg is grotendeels loofbos, met een ondergroei van stinsenplanten en een rijke vogelbevolking. In 2000 heeft Het Utrechts Landschap "Stoutenburg" kunnen uitbreiden met de Juliusput. Dit is een plas die enkele kilometers noordoostelijk van Stoutenburg ligt die is ontstaan ten gevolge van de zandwinning voor de aanleg van de A1.
In 2005 heeft Het Utrechts Landschap de hoeve "Groot Stoutenburg" gekocht, die grenst aan het terrein van het oude kasteel.
In 2006 vond de opening plaats van een bezoekerscentrum in het koetshuis bij het nieuwe huis Stoutenburg.