Lili Marleen

Lili Marleen (in de Engelse versie: Lili Marlene) is een lied waarvan de tekst in 1915 werd geschreven door de Duitse soldaat Hans Leip, ontleend aan het gedicht Das Lied eines jungen Soldaten auf der Wacht. Het lied in 1938 getoonzet door Norbert Schulz en in 1938 opgenomen door Lale Andersen, werd pas een grote hit toen het vanaf 1941 dagelijks op een vast tijdstip ten gehore werd gebracht door radio Belgrado voor Duitse soldaten aan het Afrikaanse front. De geallieerde troepen konden ook afstemmen op radio Belgrado en het lied ondervond in de eigen gelederen eveneens een grote populariteit. Door het grote succes nam Andersen in 1942 ook een engelstalige versie op van de hand van Norman Baillie-Stewart, een voormalige Britse legerofficier die voor de Duitse propaganda werkte. In 1944 volgde een Engelse tegenzet met een opname van Anne Shelton, welke eveneens een hit werd.

Inhoud

In Leips gedicht mijmert een soldaat over zijn liefje Lili Marleen, dat buiten de kazerne steevast bij een lantaarn op hem wachtte. Naarmate de tekst vordert blijkt dat de soldaat inmiddels van de kazerne naar het slagveld is verhuisd. Hij vraagt zich in de refreinregels af op welke soldaat Lili Marleen nu bij de lantaarn wacht. In het laatste couplet laat Lili's verliefde mond de soldaat 's avonds uit de aarde opstijgen, waarna hij ronddwaalt bij de lantaarn waar hij haar ooit ontmoette. Of met de aarde een loopgraaf wordt bedoeld waarin een soldaat aan het dromen slaat, of een soldatengraf waaruit zijn geest opstijgt, blijft onduidelijk.

Geschiedenis

Hans Leip schreef het gedicht in de nacht van 3 op 4 april in de Maikäferkaserne in Berlijn voor hij naar het Russische front vertrok. Hij schreef slechts de eerste drie strofen, waarvoor hij tevens de melodie componeerde. Deze oorspronkelijke versie werd overigens pas voor het eerst in 2014 ten gehore gebracht. De laatste twee strofen werden aan het vers toegevoegd in 1937 in zijn dichtbundel "Die kleine Hafenorgel" .Lili was de naam van zijn vriendin.Marleen was mogelijk een verpleegster van wie Leip onder de indruk was.

Norbert Schulze, een al succesvol toondichter door Goebbels geëngageerd, werd in 1938 op het gedicht geattendeerd en zette het op muziek. Met de zangeres Lale Andersen werd in de herfst van 1938 met een radio orkest een opname voor een plaat gemaakt. Ondanks het strijdvaardig openingsaccoord met een hoornsignaal ("Zapfenstreich") viel de verkoop bedroevend tegen. De inhoud van afscheid en oorlogsleed leek het afgelegd te hebben tegen heldendom en glorie waarmee een dagende oorlog omgeven behoorde te zijn. Andersen en Schulze stelden hun hoop op uiteindelijk succes door radio uitzendingen. De eerste uitzending echter vond plaats op een avond die geschiedenis zou maken, 9 november 1938, de vooravond van de Kristallnacht. Lange tijd lag er een plaat uit de bescheiden oplage van slechts 700 exemplaren in een kast in Wenen en deze kwam vervolgens met een lading tweedehands platen mee naar het bezette Belgrado, waar Radio Belgrad kampte met een tekort aan Duitse muziek. In de zomer van 1941 gebruikte een Duitse korporaal de opname in een radioprogramma voor de troepen in Afrika. Iedere avond op een vast tijdstip werd gedraaid. Dat bleek een groot succes. Zelfs Australiërs die het in het belegerde Tobroek het lied in het kamp van hun tegenstanders hoorden galmen, riepen luidkeels om de radio harder te zetten.

De BBC besloot in 1944 om een Engelse versie uit te brengen, geschreven door Tommy Connor en gezongen door Anne Shelton. Wel werd het lied gekuist. De oorspronkelijke Lili is een soldatenmeid, die onder een straatlantaarn bij de grote poort van de kazerne op haar vrijer staat te wachten. In de Engelse versie is zij een beschaafd meisje, dat haar geliefde verwacht. Ook het wat sinistere einde van het origineel is in de Engelse versie dramatisch afgevlakt.

In 1944 startte de Morale Operations Branch van het Amerikaanse Office of Strategic Services (OSS) het Muzak-project, muzikale propaganda-uitzendingen die bedoeld waren om vijandelijke soldaten te demoraliseren. Marlene Dietrich, de enige artiest aan wie verteld werd dat haar opnames voor OSS-gebruik bestemd waren, nam verschillende liedjes in het Duits op voor het project, waaronder ook "Lili Marleen". Dietrich bracht het met andere Duitstalige liedjes in het Engels vertaald live in Europa voor geallieerde troepen, vaak op gammele, geïmproviseerde podia. In 1945 volgde een plaatopname. Zowel haar Engelstalige versie als het oorspronkelijke Duitse lied bleef nog diep na de oorlog tot zelfs in de jaren zeventig op haar repertoire staan. Voor haar tekst zie: https://genius.com/Marlene-dietrich-lili-marlene-lyrics

Gedurende de hele oorlog bleef het lied zeer geliefd bij soldaten aan beide zijden van het front. Het is bekend dat Joseph Goebbels Lili Marleen 'onpatriottisch' vond. Goebbels had een hekel aan het lied, omdat het morbide, neerslachtige karakter van de laatste twee strofen zich slecht verhield tot het nationaalsocialistiesche beeld van de heldhaftige Duitse soldaat. Goebbels zou het "een lijk van een smartlap" hebben genoemd. Voor de Duitse soldaten was het een pakkend liefdeslied. Wel valt morbide te noemen dat het lied ook wel afgespeeld werd tijdens massale executies van burgers in de oostelijke gebieden.

Er bestaan veel parodieën van het lied van veelal satirische aard vanwege de beroerde omstandigheden van het soldatenleven tijdens de oorlog: Zie: volksliederarchiv.de/liedergeschichten/lili-marleen/. Het lied is behalve in het Engels ook in vele andere talen gezongen. Voor de originele tekst met een Nederlandse berijmde en metrische vertaling zie https://lyricstranslate.com/en/marlene-dietrich-lili-marleen-dutch

In de jaren '50 en '60 ontstond er een opleving van nostalgische aard van war songs. Zo voegde ook Vera Lynn, tijdens de oorlog "the forces sweetheart", het lied dat ook zij in 1944 opgenomen had, maar in concurrentie met Dietrich slechts beperkt liet horen om de eigenheid van haar repertoire niet te laten verwateren, Lili Marlene met een nieuwe opname in 1962 aan haar repertoire toe.

In populaire cultuur

In de eerste druk van het Suske en Wiskealbum De ringelingschat (1952) zong Tante Sidonia oorspronkelijk Lili Marleen om een woedend publiek te ontroeren. In de herdrukken veranderde men haar lied naar haar signatuurlied Het hutje aan de Zee.
In 1976 zong Pierre Kartner als 'Vader Abraham' met Mieke het carnavalslied Het leger van werkelozen. De melodie had Kartner grotendeels ontleend aan Lili Marleen. Toen Schulze en Leip hier in 1977 kennis van namen vonden ze dat Kartner hun lied omlaag had gehaald en eisten ze in kort geding een verbod op verdere openbaarmaking.^[1] Ook eisten ze alle inkomsten op.^[2]
In 1981 verscheen onder de gelijknamige titel een West-Duitse film, geregisseerd door Rainer Werner Fassbinder. Al in 1951 en 1953 verschenen er twee Engelse films losjes geïnspireerd op het beroemd geworden lied.
Het lied inspireerde ook de titel van de Vlaamse sitcom Lili en Marleen, waarvan de eerste afleveringen zich in de Tweede Wereldoorlog afspeelden.
Uitvoering in 2014 van de oorspronkelijke compositie van Hans Leip door Die Grenzgänger in hun bekroonde album "Maikäfer Flieg": volksliederarchiv.de/liedergeschichten/lili-marleen/

NPO Radio 2 Top 2000

Nummer met noteringen in de NPO Radio 2 Top 2000^{[T 1]}	'99	'00	'01	'02	'03	'04	'05	'06-'07	'08^{[T 2]}
Lili Marleen (Marlene Dietrich)	984	1111	1480	1362	861	1671	1310	-	1964

↑ Een '-' betekent dat het nummer niet was genoteerd en een vetgedrukt getal geeft de hoogste notering aan.
↑ Deze tabel is bijgewerkt tot en met de meest recente editie (2025).

Externe link

(en) The Official Lili Marleen Page

Zie ook

Erika (lied)

Bronnen, noten en/of referenties

Leibovitz, Liel; Miller, Matthew I.; Stensen, Daniëlle (2008) Lili Marlene : de geschiedenis van het beroemde lied. Amsterdam : Mistral, cop. ISBN 978-90-499-5098-9
Van Waveren, Guus; Van Gelder,Henk (2003) Lili Marleen: een lied van verlangen. AVRO

↑ Kort geding tegen lied van Kartner, Het Parool, 15 juli 1977
↑ Duitsers eisen geld van vader Abraham, De Telegraaf, 5 oktober 1977

[T2000-3] Een '-' betekent dat het nummer niet was genoteerd en een vetgedrukt getal geeft de hoogste notering aan.

[4] Deze tabel is bijgewerkt tot en met de meest recente editie (2025).

[1] Kort geding tegen lied van Kartner, Het Parool, 15 juli 1977

[2] Duitsers eisen geld van vader Abraham, De Telegraaf, 5 oktober 1977

[1]

[2]

[T 1]

[T 2]