Limes (Romeinse Rijk)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Grenzen van het Romeinse Rijk
Werelderfgoed cultuur
Grenzen van het Romeinse Rijk in 80 AD
Grenzen van het Romeinse Rijk in 80 AD
Land Vlag van Duitsland Duitsland
Vlag van Verenigd Koninkrijk Verenigd Koninkrijk
UNESCO-regio Europa en Noord-Amerika
Criteria ii, iii, iv
Inschrijvingsverloop
UNESCO-volgnr. 430
Inschrijving 1987 (11e sessie)
Uitbreiding 2005 en 2008
UNESCO-werelderfgoedlijst

De limes (Latijn voor 'grens') is de aanduiding van de grens van het toenmalige Romeinse Rijk. Die liep van de Noordzee langs de Rijn en Donau naar de Zwarte Zee. Meer naar het oosten volgde de limes de Eufraat (vanaf de tijd van keizer Septimius Severus de Tigris); in het zuiden vormde de Sahara een natuurlijke grens tegen invallen. De delen van de limes in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland staan op de Werelderfgoedlijst.

Woordbetekenis[bewerken]

Het Latijnse woord limes is van oorsprong een landmetersterm en betekende aanvankelijk "grenspad", bijvoorbeeld tussen twee akkers of wijngaarden. Later kwam daar de betekenis van "weg" bij. De betekenis van "grensweg" (in de zin van een geplaveide weg langs forten) werd pas in de vierde eeuw gebruikt in de specifieke, militaire betekenis van grens tussen het Romeinse Rijk en de niet-onderworpen gebieden.[1] In de negentiende eeuw werd dankzij Duitse archeologen de term limes het vaste begrip voor de versterkte grens van het Romeinse Rijk.

Limes Germanicus[bewerken]

De limes Germanicus is ontstaan toen de Romeinen in 47 na Chr. definitief van de verovering van Germania afzagen. Belangrijk daarbij was de Varusslag in 9 na Chr. in het Teutoburgerwoud waarbij drie Romeinse legioenen in een hinderlaag werden afgeslacht. Op bevel van keizer Claudius I trokken de Romeinen zich terug op de Rijn, die de grens werd. Daarbij speelde ook een rol dat bevoorrading van de legioenen via de Rijn aanzienlijk eenvoudiger was vanuit het centrum van het Rijk dan via de Elbe.

De limes was niet alleen bedoeld om het gebied aan de overzijde van de rivier te beheersen en vijandelijke invallen onmogelijk te maken of te bestrijden. De militaire voorzieningen waren ook en vooral bedoeld om controle uit te oefenen over de Rijn als belangrijkste verbinding tussen het Duitse Rijnland en Brittannië.

Bij de Bataafse Opstand van 69-70 werden veel forten in brand gestoken. Na de opstand zijn ze weer opgebouwd. Een volgende bouwfase lijkt rond 200 te hebben plaatsgevonden, toen de versterkingen werden herbouwd uit steen. Verwoestingslagen suggereren dat de limes rond 240 is bezweken, werd hersteld, en opnieuw bezweek rond 258. Dat wordt gewoonlijk geassocieerd met een ook uit geschreven bronnen bekende Frankische inval. De Bataafse keizer Postumus herstelde de grens, die definitief bezweek toen Aurelianus in 274 het Gallische keizerrijk liquideerde. De Romeinse aanwezigheid in de vierde eeuw had een totaal ander karakter.

De namen van een aantal castella (met hun afstanden) zijn overgeleverd op de Peutinger kaart en het Itinerarium Antonini.

Neder-Germaanse limes[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Neder-Germaanse limes voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In Nederland liep de limes langs wat nu de Oude Rijn, de Kromme Rijn en de Nederrijn is, van Lugdunum (Katwijk) naar Duitsland. Langs deze grens liep de limesweg, die ook wel de limes wordt genoemd. Hij verbond de vele castella die langs de grens waren opgericht met elkaar. Archeologisch onderzoek maakt duidelijk dat in de tijd van de keizers Traianus en Hadrianus fors is geïnvesteerd in de uitbouw en het onderhoud van de weg.

Opper-Germaans-Raetische limes[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Opper-Germaans-Raetische limes voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De limes werd gevormd door een gordel van verdedigingstorens, gestandaardiseerde kampen voor hulptroepen (castella) en legioenbases (castra), zoals Xanten (Castra Vetera), Neuss (Novaesium) en Nijmegen (Ulpia Noviomagus Batavorum). De versterkingslijn door het Odenwald en Zwarte Woud (de Germaans-Raetische limes) was daarentegen van hout, al werd het oostelijk deel later met steen herbouwd.

Donaulimes[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Donaulimes voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De Raetische limes vervolgde in de Donaulimes. Bij de Midden-Donau had de grens een karakter dat aan de limes in de Lage Landen doet denken. In Dacië slingerde de lijn forten zich door de Karpaten.

Britse limes[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Muur van Antoninus en Muur van Hadrianus voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.
Bu Njem in Libië

De limes had overal een ander karakter. In Engeland beschermde een stenen muur de Romeinen tegen de Picten. Deze muur bestaat deels nog en wordt Muur van Hadrianus genoemd.

Arabische limes[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Limes Arabicus en Limes Tripolitanus voor de hoofdartikelen over dit onderwerp.

De woestijngrenzen in Syrië (Limes Arabicus) en langs de Sahara (Limes Tripolitanus) hadden een meer open karakter.

De limes als monument[bewerken]

UNESCO heeft de limes in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland op de Werelderfgoedlijst geplaatst. In Nederland is van de limes niet veel meer te zien. Sommige gemeenten zijn de zichtbaarheid ervan aan het vergroten. Zo werd op 9 november 2007 in het centrum van Utrecht, vlak bij de Dom met een 80 centimeter brede strook van gekleurd licht en nevel de plaats van het oude castellum Traiectum (Utrecht) aangegeven.

Literatuur[bewerken]

  • Tilmann Bechert en Willem Willems, De Romeinse Rijksgrens tussen Moezel en Noordzeekust (1995)
  • Bernard Colebrander, MUST(redactie), Limes Atlas, (Uitgeverij 010, 2005 Rotterdam)
  • Margot Klee, Grenzen des Imperiums. Leben am römischen Limes (2006 Stuttgart)
  • Dr. Vojislav Vujovic, Marlies Vujovic Der Limes,Limes - Von der Nordsee bis zum Schwarzen Meer, Wieser Verlag, 2008 Klagenfurt, ISBN 978-3-85129-582-5

Noten[bewerken]

  1. Colenbrander e.a. (red.) Limes Atlas, p. 21.

Externe link[bewerken]

  • Vici.org Gedetailleerde kaart met Romeinse geschiedenis, waaronder de Limes