Lucas van Leyden

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Lucas van Leyden
Albrecht Dürer. Portret van Lucas van Leyden. Juni 1521.
Albrecht Dürer. Portret van Lucas
van Leyden
. Juni 1521.
Persoonsgegevens
Volledige naam Lucas Huygensz. van Leyden
Geboren Leiden, 1494
Overleden Leiden, 1533
Geboorteland Nederland
Beroep(en) tekenaar, schilder, prentkunstenaar
Oriënterende gegevens
Jaren actief ca. 1508-1533
Stijl(en) vroegnederlands, renaissance
RKD-profiel
Portaal  Portaalicoon   Kunst & Cultuur
Mohammed en de monnik Sergius, De monnik Sergius ligt met doorgesneden keel op de grond. Mohammed ligt tegen een boomstronk te slapen, terwijl zijn dienaar het moordwapen bij hem op schoot legt, gravure, 1508. Het betreft een legende dat Mohammed een christelijke kluizenaar als leermeester had, op wie zijn volgelingen jaloers waren.

Lucas van Leyden, ook Lucas Huygensz. van Leyden of Lucas Jacobsz. genoemd, (Leiden, mei of begin juni 1494 - aldaar, tussen mei en begin augustus 1533) was een Noord-Nederlands schilder, tekenaar, (koper)graveur, etser en maker van houtsneden. Hij wordt gerekend tot de grootste graveurs uit de kunstgeschiedenis en tot de pioniers van de renaissance in de Noordelijke Nederlanden.

Levensloop[bewerken | brontekst bewerken]

Geboorte, jeugd en opleiding[bewerken | brontekst bewerken]

Van Leyden was een zoon van de schilder Huygh Jacobsz. en zijn vrouw Marie Hendriksdr. Hij had een broer, Dirck, die ook schilder werd. Huygh Jacobsz. kocht in 1488 een huis aan de Breestraat en bleef er tot 1526 wonen. Daar moet de jonge Lucas zijn jeugd hebben doorgebracht.

Volgens de kunstenaarsbiograaf Karel van Mander werd hij geboren in mei of juni 1494. Later werd dit jaartal in twijfel getrokken, sommigen vermoeden zelfs dat Van Leyden in 1489 werd geboren, maar 1494 wordt officieel aangehouden. Hij werd eerst als schilder opgeleid door zijn vader en daarna door de Leidse schilder Cornelis Engebrechtsz. Beide leermeesters hadden artistieke banden met het augustijnenklooster van Hiëronymusdal, dat net buiten de stadsmuren lag.

Van Leyden was een vroegrijp talent. Al jong verkoos hij het gezelschap van andere jonge schilders en goudsmeden. Op negenjarige leeftijd zou hij zijn eerste gravure gemaakt hebben en zijn eerste schilderij, 'de Historie van Sint-Hubrecht', in waterverf op doek, in opdracht van de heer van Lockhorst, zou hij op twaalfjarige leeftijd verkocht hebben. De opdrachtgever was waarschijnlijk Gerrit, heer van Lockhorst en Sliedrecht, lid van het Leidse stadsbestuur. Zijn vroegst gedateerde gravure is Mohammed en de vermoorde monnik (Sergius) uit 1508, een geslaagd werk waaruit blijkt dat hij een goede opleiding heeft gehad, hoewel niet bekend is waar hij heeft leren graveren.

Van Leyden was net als zijn leermeester Cornelis Engebrechtsz. en diens drie zonen, lid van de Leidse schutters. Van 1514 tot 1519 hoorde hij bij de voetboogschutters. Tot zeker 1518 deelden Van Leyden en zijn vader Huygh Jakobsz. samen het atelier aan de Breestraat.

Van Leyden was in de eerste plaats een grafisch kunstenaar en pas na 1520 was er sprake van een omvangrijke schilderproductie: waaronder Laatste Oordeel (1526-1527) en Dans om het gouden kalf (rond 1530).

Huwelijk en kind[bewerken | brontekst bewerken]

Hij trouwde kort na 1526 met Elisabeth van Boschhuyzen, afkomstig uit een aanzienlijk geslacht in Leiden. Haar vader, Jacob van Bosschhuysen was burgemeester en schout. Dit huwelijk bleef kinderloos. Wel had Lucas al op jonge leeftijd een buitenechtelijke dochter, Marijtje (Marijtgen Lucasdr.), die rond 1512 geboren moet zijn. Zij huwde de kunstschilder Dammas Claesz de Hoij en samen werden zij de stamouders van het kunstenaarsgeslacht De Hoij. Marijtjes zoon Lucas Dammesz. Hoij werd kort voor het overlijden van Van Leyden geboren en werd ook schilder. Hij wist Van Leydens eerste biograaf Karel van Mander van informatie te voorzien.

Reizen[bewerken | brontekst bewerken]

Lucas heeft veel gereisd. Hij bezocht op zijn drieëndertigste Jan Gossaert in Middelburg en reisde met hem door Vlaanderen en Brabant. Mechelen, Antwerpen en Gent werden bezocht. Van Mander beschrijft Van Leyden tijdens deze reis als een ijdel en praalzuchtig man, die met zijn kostbare kleding zijn collega's trachtte te overtreffen. Van Leyden wantrouwde hen en meende zelfs door een van hen te zijn vergiftigd.

Onder invloed van Gossaert legde Van Leyden zich toe op de Italiaanse renaissance. Hij had belangstelling voor mythologische voorstellingen en het menselijk naakt. Van Leyden ontmoette Albrecht Dürer uit Neurenberg tussen 8 en 21 juni 1521 in Antwerpen. Ze wisselden prenten uit en Dürer tekende bij die gelegenheid het portret van Van Leyden (zie boven).

Overlijden[bewerken | brontekst bewerken]

Van Leyden overleed in de zomer van 1533 na een langdurig ziekbed aan tuberculose. Voor zover bekend maakte hij de laatste twee jaar van zijn leven geen schilderijen meer. Hij werd begraven in de Pieterskerk in Leiden.

Werk[bewerken | brontekst bewerken]

Het Laatste Oordeel (1526)

Van Lucas van Leyden zijn een twintigtal schilderijen bekend en ruim tweehonderd gravures, etsen en houtsneden. Hij maakte een spotprent van Aristoteles, die als een paardje bereden werd door de courtisane Phyllis (ca. 1515) en van Vergilius, hangend in een mand (ca. 1514) in zijn serie 'Vrouwenlisten'. Aristoteles waarschuwde Alexander de Grote voor Phyllis, maar werd daarna zelf haar slachtoffer. Vergilius werd als tovenaar gezien, die verliefd was geworden op de dochter van de Romeinse keizer. Ze zette hem voor schut door hem halverwege de muur in een mand te laten hangen in plaats van hem op te trekken naar haar kamer. Vergilius nam nog wraak, de zogenaamde 'Vuurwraak'.

Maria met kind[bewerken | brontekst bewerken]

Het schilderij Maria met kind wordt sinds eind 2015 door de eigenaar Rijksmuseum beschouwd als waarschijnlijk gemaakt door Van Leyden. Materiaal-technisch onderzoek wees dat uit. In 1913 werd het aan Van Leyden toegeschreven en in 1949 aangekocht. Naderhand ontstonden twijfels over wie het geschilderd had. Die twijfels blijken volgens het Rijksmuseum vooral een gevolg te zijn van slecht restauratiewerk. Het schilderij is gemaakt op eikenhout, afkomstig van dezelfde boom als waar de zijluiken van zijn gemaakt voor Van Leydens Dans om het gouden kalf. De jaarringen komen met elkaar overeen. Bij het onderzoek werd het restauratiewerk verwijderd, evenals de glacislaag, waardoor het doffe groene gordijn op de achtergrond lichter en fletser werd. Het Rijksmuseum houdt nog een slag om de arm over de echtheid. Pas als in oude literatuur wordt teruggevonden dat het schilderij daadwerkelijk aan Van Leyden toebehoort, is het volgens het Amsterdamse museum helemaal zeker dat hij de maker was. De kans daarop acht het museum erg klein.[1]

Schilderijen[bewerken | brontekst bewerken]

Deze lijst bevat de schilderijen die aan Lucas van Leyden worden toegeschreven.

Afbeelding Titel Datering Techniek Afmetingen Collectie Inv. nummer Cat.[2]
Lucas van Leyden - The Game of Chess - WGA12919.jpg
De schaakspelers ca. 1508 olieverf op paneel (eiken) 28,1 x 36 Berlijn, Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie 574 A 195
Lucas van Leyden - Kartenlegerin - 1200 dpi.jpg
De kaartenlegster ca. 1509 olieverf op paneel 24 x 30,5 Parijs, Louvre RF 1962-17 196
Lucas van Leyden - Potiphar's Wife Displays Joseph's Garment - Google Art Project.jpg
De vrouw van Potifar toont haar man de rok van Jozef ca. 1512 olieverf op paneel 26,2 x 36 Rotterdam, Museum Boijmans Van Beuningen 2455 (OK) 197
Suzanna voor de rechter ca. 1512 olieverf op paneel 34 x 46 voorheen Kunsthalle Bremen (verloren gegaan in de Tweede Wereldoorlog) 198
Lucas van Leyden - Card Players - WGA12923.jpg
De kaartspelers ca. 1515 olieverf op paneel 30 x 39 Madrid, Museo Thyssen-Bornemisza 221 (1971.9) 199
Leyden Card players.jpg
De kaartspelers ca. 1517 olieverf op paneel 35 x 46 collectie Earl of Pembroke, Wilton House (Wilton bij Salisbury) 200
Lucas van Leyden 025.jpg
De heilige Andreas ca. 1518 olieverf op paneel 22 x 17 Karlsruhe, Staatliche Kunsthalle Karlsruhe 201
Lucas van Leyden - Virgin and Child with Angels - Gemäldegalerie.jpg
Maria met kind en engelen ca. 1520 olieverf op paneel 77,5 x 46,4 Berlijn, Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie 584B 202
Lucas van Leyden 010.jpg
Maria met kind, een stichter en Maria Magdalena 1522 olieverf op paneel 50,5 x 67,8 München, Alte Pinakothek 742 203a
Lucas van Leyden 008.jpg
De verkondiging 1522 olieverf op paneel 42,2 x 29,2 München, Alte Pinakothek 7713 203b
Lucas van Leyden - Portret van een 38-jarige man - NG3604 - National Gallery.jpg
Portret van een 38-jarige man ca. 1521 olieverf op paneel 47,6 x 40,6 Londen, National Gallery NG3604 204
Self-portrait, by Lucas van Leyden.jpg
Portret van een man, zogenaamd zelfportret ca. 1525-1530 olieverf op paneel 29 x 21,5 Braunschweig, Herzog Anton Ulrich-Museum 160 205
Last Judgement, by Lucas van Leyden.jpg
Het laatste oordeel 1526-1527 olieverf op paneel 300,5 x 434,5 (inclusief lijst) Leiden, Museum De Lakenhal S 244 206
Lucas van Leyden 032 exterior 01.jpg
Het laatste oordeel
buitenluiken: De heiligen Petrus en Paulus
1526-1527 294 x 217 Leiden, Museum De Lakenhal S 244
Lucas van Leyden - Moses and the Israelites after the Miracle of Water from the Rock - 54.1432 - Museum of Fine Arts.jpg
De Israëlieten lessen hun dorst nadat Mozes water uit de rots heeft geslagen 1527 olieverf op doek 181,9 x 237,5 Boston, Museum of Fine Arts 54.1432 207
Maria met kind ca. 1527 olieverf op paneel 24,5 x 21,5 Oslo, Nasjonalgallerjet NG.M.01390 208
Fiancees mg 0008.jpg
De verloving ca. 1527 olieverf op paneel 28 x 33,5 Straatsburg, Musée des Beaux-Arts de Strasbourg MNR 445 209
De dans om het gouden kalf Rijksmuseum SK-A-3841.jpeg
De dans om het gouden kalf ca. 1530 olieverf op paneel (eiken) 92,5 x 127 Amsterdam, Rijksmuseum SK-A-3841 210
Maria met kind Rijksmuseum SK-A-3739.jpeg
Maria met kind (atelier Lucas van Leyden) ca. 1530 olieverf op paneel 34,5 x 27,5 Amsterdam, Rijksmuseum SK-A-3739
Lucas van Leyden 009.jpg
De genezing van de blinde van Jericho (voormalige binnenzijde van een drieluik) 1531 olieverf op doek (overgebracht van paneel) 115,7 x 150,3 Sint-Petersburg, Hermitage ГЭ-407 211a
Twee wapendragers (voormalige buitenzijde van het vorige drieluik) 1531 olieverf op doek (overgebracht van paneel) elk luik: 89 x 33,5 Sint-Petersburg, Hermitage ГЭ-407 211b
Lucas van Leyden - Saint Paul - 1961.52 - Yale University Art Gallery.jpg
De heilige Paulus (Lucas van Leyden ?) ca. 1520 olieverf op paneel 33 x 24.1 New Haven, Yale Art Gallery (Yale University) 1961.52
Christus met doornenkroon Rijksmuseum SK-A-1483.jpeg
Tweeluik: Christus met doornenkroon (kopie naar Lucas van Leyden) na 1557 olieverf op paneel 26,5 x 21,3 Amsterdam, Rijksmuseum SK-A-1483
After Lucas van Leyden 002.jpg
Tweeluik: De maagd Maria (kopie naar Lucas van Leyden) na 1557 olieverf op paneel 26,6 x 21,5 Amsterdam, Rijksmuseum SK-A-1484

Tentoonstellingen[bewerken | brontekst bewerken]

De tekening Staande jongeman van Lucas van Leyden die in dec. 2018 bij Christie's werd geveild voor £11.483.750

In Museum De Lakenhal in Leiden was in 2011 een grote tentoonstelling te zien over Lucas van Leyden en zijn tijdgenoten. Voor het eerst werd zijn werk getoond in de context van kunstenaars als onder anderen Albrecht Dürer uit Duitsland, Joachim Patinir uit Vlaanderen, de Italiaanse graficus Marcantonio Raimondi en de Leidse schilders Aertgen van Leyden en Cornelis Engebrechtsz. In de tentoonstelling waren voor het eerst de drieluiken Het Laatste Oordeel (De Lakenhal), de Dans om het gouden kalf (Rijksmuseum) en Christus geneest de blinde van Jericho (Hermitage, Sint-Petersburg) samen te zien.[3]

Parallel organiseerde de Universiteitsbibliotheek Leiden de tentoonstelling Boek en Plaat. Europese boekillustratie ten tijde van Lucas van Leyden. Aan de hand van een vijftigtal bijzondere drukken vervaardigd in de Nederlanden, Duitsland, Zwitserland, Frankrijk en Italië ging deze tentoonstelling in op de ontwikkelingen van het geïllustreerde boek tijdens de jaren 1490-1540.

Vernoemingen[bewerken | brontekst bewerken]

In Leiden is een straat en een basisschool met twee vestigingen in de binnenstad naar hem vernoemd.
In 's-Hertogenbosch is een straat naar hem vernoemd.

Mediabestanden die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina Lucas van Leyden op Wikimedia Commons.