Monotype Inc.

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Monotype)
Ga naar: navigatie, zoeken
Toetsenbord van Monotype, met op de achtergrond Typograph-matrijzen
Zetsel-gietmachine voor het gieten van tekst in letterverband

Monotype Imaging, Inc. is een bedrijf dat zich bezighoudt met drukken en het ontwerpen van lettertypes. Het bedrijf is verantwoordelijk voor een aantal belangrijke ontwikkelingen in de moderne druktechniek. Het bedrijf is de opvolger van Lanston Monotype in Philadelphia Amerika, en The Monotype Corporation Limited in Salfords in de United Kingdom. Deze twee bedrijven hebben in de jaren 1897 tot in de zeventiger jaren van de 20e eeuw zeer vele lettertypen ontwikkeld waaronder bijvoorbeeld de "Times New Roman" en ook veel oude lettertypen onder de aandacht gebracht, zoals belangrijke "revivals" van "Garamond", "Baskerville", "Dante", "Pastonchi" en vele anderen.

Lanstons belangrijkste bijdragen was de ontwikkeling van de Monotype zetmachine waardoor het mogelijk werd een tekst te gieten in losse loden letter compleet uitgevuld. Waarna het zeer wel mogelijk was de tekst te corrigeren en aan te passen als het nodig was, door foute letters te verwijderen en te vervangen door nieuwe losse letters. Zonder dat er een of meerdere hele regels uit het zetsel dienden te worden gehaald, zoals bij een "Linotype-zetsel nodig zou zijn.

Na de "hete-lood-tijd", toen de drukkerijen omschakelden naar offset en computers, gingen de rechten op de letterontwerpen van de Engelse ontwerpen (?) over naar Monotype Imaging, Inc.. De rechten op de ontwerpen van de Linotype-letterontwerpen werden uiteindelijk ook door deze maatschappij verworven.

Monotype zetmachine[bewerken]

De Monotype werd uitgevonden door Tolbert Lanston. De eerste bruikbare Monotype-machines kwamen in 1887 in de Verenigde Staten in productie.

Al een paar jaar later maakt Monotype de oversteek naar Engeland. Er wordt een fabriek gestart in Salfords, nabij Londen. De productie wordt daar opgezet, eerst geheel naar Amerikaans model. Later wordt deze tak geheel zelfstandig. Lanston-Monotype neemt de markt in Noord- en Zuid-Amerika voor zijn rekening. De Engelsen bedienen de "rest" van de wereld.

De Monotype is een zetmachine. De Monotype bestaat uit twee apparaten. Op het toetsenbord van het keyboard wordt de tekst ingevoerd. De lettertekens worden op een ponsband gecodeerd.

Deze machine is zeer uitgebreid: het heeft zeven maal een volledig "QWERTY"-toetsenbord en daarnaast nog extra functie-toetsen voor diverse functies, die een platte uitvulling van de regels mogelijk maken.

De zetsel-gietmachine is een automaat, die wordt bestuurd door deze ponsband. Het matrijzenraam in de zetsel-gietmachine wordt telkens in een andere stand gebracht, waarna een loden letter wordt gegoten van de matrijs, die boven de gietvorm is gebracht. De losse letters en spaties worden automatisch tot een regel samengevoegd. De dikte van de letters en spaties kunnen door een ingenieus systeem van wiggen en correctie-wiggen worden met een nauwkeurigheid van 2000 dpi worden aangepast. Daarmee was de machine in staat perfect "uitgevulde" regels te produceren.

De Monotype werd vooral gebruikt voor het zetten van tekst van boeken. Zetmachines leverden een grote tijdsbesparing op in vergelijking met het handmatige letterzetten. Bovendien werd telkens nieuwe letters gegoten, zodat geen slijtage ontstond zoals bij handletters.

Grotere corpsen, tot 36 punt, kon in letter-verband worden gegoten op speciaal daarvoor ingerichte "large-composition-machines". Daarnaast was er ook nog de "super-caster" of "Supra". Die machine kan losse letters gieten, in alle corpsen tot maximaal 72 punt Pica. Verder werd deze machine ook gebruikt om spaties, cliché-wit, letter-wit of "furniture" te gieten. Alles voor hand-zetsel.

Voor de landen op het "continent" van Europa werden afwijkende gietvormen in Didot-maten en zelfs in Fournier-maten geproduceerd, en diverse letter-hoogten, die buiten de Angelsaksische landen gebruikt worden.

De matrijzen voor de zetsel-gietmachine kunnen niet worden gegoten op de Supra met een Supra- of "display"-gietvorm, omdat het beeld in Supra-matrijzen minder diep is ingeslagen.

Weinig bekend is het feit, dat Monotype nog een aantal andere machines heeft geproduceerd, naast de "Super-Caster" was er ook de "Thompson-caster". Beide machines werden gebruikt om losse letter te gieten vooral voor de grotere corpsen.

Verder ontwikkelde Monotype nog vele andere machines die voor fotografisch zetsel en de offset-drukkerij gebruikt werden.

Organisatie binnen de drukkerij[bewerken]

Zetten en gieten gebeurt over het algemeen in verschillende ruimten. Daarbij moet worden aangetekend, dat het "zetten" of uittikken van de banden zeer veel meer tijd kostte dan het gieten zelf. Er waren bijna drie "keyboards" nodig, om een zetsel-gietmachine aan het werk te houden. Een gieter had daarbij de zorg voor twee of zelfs drie machines in vol bedrijf. Dat waren automaten, die door papier-banden gestuurd de uiteindelijke productie leverden.

Een zetsel-gietmachine is een lawaai-machine, waarboven de gietvorm-olie, die in het vloeibare lood druipt en daar verbrandt, nog extra bijdraagt aan een weinig arbeids-vriendelijke omgeving. Reden genoeg om te zorgen dat de gietmachines in een afgeschermde ruimte werden geplaatst. Gehoorbescherming was niet in de mode.

Bij storingen aan een van de machines, werd deze stil gezet, de machine-operator was in het algemeen niet toegestaan om serieuze storingen zelf te verhelpen. Daarvoor miste een productie-gieter ook de ervaring. Zeker in grote bedrijven was dit het geval. Reparatie van machines en het onderhoud van de gietvormen was het werk van de voorman of een andere specialist in het bedrijf.

De keyboard-operators waren bijgevolg altijd veruit in de meerderheid in een bedrijf. Dat was schoon en meer "intellectueel" getint werk, dat veel hoger gewaardeerd werd dan het "vieze" gieten.

Verschillen tussen Amerika en Engeland[bewerken]

Het beeld van de letter is in Amerikaanse matrijzen .0020 inch minder diep vergeleken met de Engelse matrijzen. Een vrij effectieve manier om de markt te verdelen: Lanston-Monotype hield de markt van Amerika en Canada, de Monotype-Corporation in de United Kingdom bediende de "rest" van de wereld. Voor de vele klanten in Azië en heeft deze firma ook zeer vele lettertypen ontworpen voor niet-Latijnse lettertypen, zoals bijvoorbeeld: Hebreeuws, Arabisch, Thais, Cyrillisch, Javaans en nog vele anderen.

Amerikaanse lettertypen hebben over het algemeen een andere ontwerper en een totaal ander voorkomen dan de lettertypen die in Engeland werden ontwikkeld.

Elektronisch[bewerken]

Er is een computer-zet-systeem ontwikkeld door Monotype, om het moeizame uittikken van de banden te automatiseren, gebaseerd op de Z80-processor. Dat systeem kwam echter te laat, was veel te duur, en bovendien stond de toenmalige leiding van het bedrijf heel ambivalent ten aanzien van computergebruik en de mogelijkheden ervan.

In de jaren '60 van de twintigste eeuw waren de machines mede geëvolueerd van hoogdruk naar vlakdruk (offset). Eerst was er de "Mono-Photo". Deze machine was volgens hetzelfde mechanische concept gebouwd als de hete-lood-machine. De matrijzen in het matrijzen-raam waren vervangen door negatieven, de gietvorm door een lenzen-systeem. Letter voor letter liet telkens een ander klein negatief een lichtbundel door en door de lenzen op een gevoelige film geprojecteerd. Deze belichtingsmachine werkte nog gedeeltelijk mechanisch en verschilde weinig met zijn voorganger. Er werden negatieven voor offset-platen mee gemaakt. Groot voordeel voor de drukkerij was dat de keyboards in functie bleven, want ook deze machine werkte met papieren ponsbanden.

Een groot voordeel voor de drukkerijen was, dat de keyboards net zo goed konden worden gebruikt voor de "hete" machines als de nieuwe "MonoPhoto". Het was niet nodig om in een keer volledig om te schakelen. Monotype ging echter veel te lang door op dit oude mechanische concept.

Latere typen werden in plaats van mechanisch, elektronisch gestuurd en de verkregen dunnere ponsband werd gelezen op een belichtingsmachine.

Met de opkomst van de offset verdwenen langzamerhand in Europa de zetmachines uit de drukkerijen.

In de jaren zeventig ontwikkelde Monotype een belichtingstechniek die nog heden ten dage gebruikt wordt. Een student met een stage opdracht bij Monotype, Dr David Hedgeland, was verantwoordelijk voor de ontwikkeling van een Lasergestuurde belichtingssysteen dat via een "computer" werd aangestuurd. Het apparaat kreeg de productnaam "LaserComp". Wat toen computer heet, heet nu RIP (Raster Image Processor). Hedendaagse belichtingssystemen, voor het belichten van b.v. drukplaten (Computer to Plate), maken nog steeds gebruik van de lasertechniek die door Monotype geïntroduceerd is. RIP systeem zijn dagelijks bij iedereen in gebruik voor het aansturen van printers en belichters.

Door deze revolutie in belichtingstechniek, kreeg Monotype een moeilijke periode. De nadelen van de LaserComp deden het bedrijf bijna de das om. Echter, een directeur van Monotype in Frankrijk, Pierre Bogdansky, zag de grote mogelijkheden van deze techniek voor de krantenindustrie. Men kon namelijk met de LaserComp hele krantenpagina's in één keer belichten, inclusief foto's en afbeelding. Dat was toen absoluut uniek. Monotype werd daardoor een van de groten in de krantenindustrie. Alleen al in Parijs stonden meer dan 80 LaserComps in productie bij krantenbedrijven. Later kreeg Monotype in Nederland ook een heel groot marktaandeel in de krantenindustrie, o.a. bij De Telegraaf en Wegener.

Voortbestaan van het bedrijf[bewerken]

Eind jaren '80 besloten de aandeelhouders van Monotype Corporation Holding Plc (de holding en eigenaar van "Monotype") hun aandelen aan een Amerikaanse investeringsmaatschappij en management groep te verkopen, KBA (King, Black and Associates). Kort na de overname ging KBA de eigendommen van Monotype verkopen (veel kostbare grond) en mede daardoor kwam Monotype in financiële problemen. Het gevolg van e.e.a. was een failliet van Monotype Corporation Holding Plc op 4 maart 1992.

Door de curator werd het bedrijf in twee gedeelten opgesplitst. De "machines" gingen op in Monotype Systems en de "letters", inclusief de merknaam Monotype, naar een groep investeerders onder leiding van Rene Karfante. Deze groep verkocht vervolgens de Monotype letters aan AGFA, nadat er een belangrijk contract met Microsoft was gesloten. Monotype Systems mocht de productnaam "Monotype" nog 10 jaar gebruiken en men veranderde de naam in 2002 in alfaQuest Technologies en IPA Systems. Recentelijk verkocht AGFA zijn belang in Monotype lettertypes aan de huidige eigenaar Monotype Imaging Inc, waarover in de aanhef van dit artikel wordt gesproken. Het is dan ook niet juist te veronderstellen dat het huidige Monotype Imaging Inc, zoals in de aanhef van dit artikel wordt gemeld, verantwoordelijk zou zijn voor de rijke historie van Monotype. Dit bedrijf is, na het failliet van Monotype 1992 en via een omweg, slechts eigenaar geworden van de merknaam Monotype en de Monotype bibliotheek.

Verdere evolutie van allerlei elektronische systemen op de grafische markt en de opkomst van pc, internet en e-mail heeft ervoor gezorgd dat het meeste zetwerk nu zelf wordt aangemaakt door de auteur van het werk. Daardoor is het eigenlijke beroep van letterzetter nagenoeg verdwenen.

Zetsels werden A4-printjes en belichtingsmachines maken nu de bladzijden volledig opgemaakt met tekst en illustraties direct aan op een drukplaat die dan gebruiksklaar op de pers wordt aangebracht.

Musea met hete-lood-machines[bewerken]

In Londen is er het Type-museum, waar nog altijd het productie-archief, de punches en de "patterns" waarmee de punches worden gemaakt worden bewaard. Hier worden nog altijd matrijzen gefabriceerd.

De Stichting Lettergieten te Westzaan is een Nederlands museum dat vier werkende Monotypes in stand houdt.

Daarnaast zijn er ook vele amateur-drukkers, in de USA, en de United Kingdom, Frankrijk, Duitsland en maar ook in Nederland, die Monotype-machines in bedrijf houden. Veel grafische musea herbergen nog Monotype-zetmachines, veel daarvan staan stil, aangezien het bijzonder moeilijk is, nog de oude vaklui te vinden, die er vroeger mee gewerkt hebben.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Een Zwitserse website met uitgebreide gegevens over Monotype. Al wordt deze website al bijna 5 jaar niet meer bijgehouden, het bevat bevat nog wel bruikbare info.
Hier berust de historische collectie van alle patterns, patrijzen en matrijzen, en er kunnen nog altijd matrijzen voor "composition" of zetselgieten worden gemaakt, er is ook nog een grote voorraad reserve-onderdelen.
De site van "marge-drukkend-Nederland", amateurs die met alle aspecten van boekdruk bezig zijn, ook monotype-gieten.
Het Papier-museum in Basel in Zwitserland, heeft draaiende monotypes, en veel meer.
Officin Parnassia, de gieterij en drukkerij van Hans Ulrich Frey und Stephan Burkhardt, zij hebben zeer veel matrijzen verzameld.
De Museum gieterij in Westzaan, die zeer veel monotype-materiaal herbergt. Op donderdagen wordt vaak gegoten.