Nederlands publiek omroepbestel

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Huidige logo van de NPO

Het Nederlandse publieke omroepbestel (afkorting: NPO) is het geheel van organisaties die tezamen zorg dragen voor het aanbod van en op de publiek gefinancierde Nederlandse radiozenders en televisiekanalen en de daarbij behorende websites. Het Nederlandse landelijke publieke omroepbestel bestaat uit de stichting Nederlandse Publieke Omroep (NPO) en publieke omroeporganisaties, waarvan de eersten dateren van rond de jaren 1920. De Mediawet regelt hoe de zendtijd wordt verdeeld, waarbij de leiding in handen ligt van de raad van bestuur van de NPO.[1] Naast de landelijke omroepen zijn er regionale omroepen en lokale omroepen.

Omroepmodel[bewerken]

In april 2004 werd een kritisch rapport gepresenteerd over het functioneren van de publieke omroep. "De publieke omroep maakt onvoldoende werk van een gemeenschappelijke visie en strategie voor de publieke omroep als geheel." Doordat omroepen elk hun eigen vaste 'thuisnet' hadden, ontstonden soms leegtes in de programmering. De omroepen konden of wilden een bepaald programma niet leveren. Naar aanleiding van dit rapport werd geadviseerd om netstatuten op te heffen en de NPO-netcoördinatoren meer macht te geven. [2]

Sinds het seizoen 2006-2007 werkt de Nederlandse publieke omroep op landelijk niveau met een programmeringsmodel waarbij de regie bij de NPO ligt. Omroepen hebben hierbij geen 'thuisnet' en de NPO bepaalt per programma op welke zender het uitgezonden zal worden. Organisaties die mogen uitzenden op de landelijke radio- en tv-zenders zijn de aangewezen taakomroepen, enkele (kerk)genootschappen en de zendgemachtigde omroepverenigingen.

Per 2016 werd het aantal omroepen teruggebracht van 21 naar acht. Met de erkenningsperiode vanaf 2016 zal het aantal omroepverenigingen teruggebracht worden naar zes. Daarnaast blijven twee taakomroepen bestaan. Genootschappen werden geacht zich aan te sluiten bij een omroepvereniging.[3] In oktober 2014 kondigde staatssecretaris Sander Dekker hervormingen aan die uiterlijk 1 januari 2016 ingevoerd zouden worden. De afzonderlijke omroepen zouden meer verantwoordelijkheden moeten overdragen aan de NPO. Zo zouden de programmarechten bij de NPO komen te liggen. Tevens zouden programmamakers meer mogelijkheden krijgen om hun programma's aan te bieden en zouden regionale omroepen meer zendtijd krijgen op de publieke zenders.[4]

Landelijke omroeporganisaties[bewerken]

De omroeporganisaties maken programma's waarvan de raad van bestuur van de NPO de plaatsing bepaalt. Hieronder vallen de taakomroepen en de zendgemachtigde omroepverenigingen en (kerk)genootschappen.[5]

Taakomroepen[bewerken]

De taakomroepen zijn omroeporganisaties die een in de Mediawet genoemde taakstelling hebben. Hieronder vallen de NOS, die tot taak heeft het brengen van brede, onafhankelijke nieuwsvoorziening, en de NTR,[6] die kunst en cultuur, minderheden, jeugd, educatie en achtergrondjournalistiek brengt.

Omroepverenigingen[bewerken]

De zendgemachtigde omroepverenigingen (ook wel ledenomroepen) zijn verenigingen die aanspraak maken op zendtijd bij voldoende leden. Daarnaast moeten ze volgens voorwaarden gesteld in de Mediawet een maatschappelijke, culturele, godsdienstige of geestelijke stroming vertegenwoordigen en een toegevoegde waarde leveren aan het (bestaande) Nederlandse omroepbestel. De hoeveelheid zendtijd wordt toegewezen naar omroepstatus, bepaald naar het aantal leden.

Erkenning[bewerken]

Cees van Grimbergen interviewt de politieke partijen tijdens een demonstratie tegen bezuinigingen bij de omroepen op het Malieveld in Den Haag op 9 oktober 2013.

Voor de erkenningsperiode van 1 september 2010 tot 1 september 2015 bleken alle bestaande omroepen op de peildatum voor de ledentelling, 1 april 2009, voldoende leden te hebben om hun zendmachtiging te behouden. Ook behaalden de twee nieuwe omroepen PowNed en Wakker Nederland het vereiste aantal van 50.000 leden om te mogen toetreden tot het bestel als aspirant-omroep.[7] De aspirant-omroepen MAX en LLiNK behaalden de benodigde ondergrens van 150.000 leden. Desondanks werd de uitzendlicentie van LLiNK niet verlengd. Verder werden de licenties voor Nederlandse Islamitische Omroep en Nederlandse Moslim Omroep en later het nieuwe Stichting Moslim Omroep Nederland ingetrokken voor de nieuwe erkenningsperiode.

Aangezien de rijksmediabijdrage per 2015 met 200 miljoen euro werd verminderd,[8] wordt het aantal omroepen per 2016 teruggebracht van 21 naar acht. Een wetswijziging bepaalt dat de Minister voor de erkenningsperiode vanaf 2016 maximaal zes omroeporganisaties erkenning kan verlenen.[9] Een omroeporganisatie kan een omroepvereniging zijn of een samenwerkingsomroep bestaande uit meerdere omroepverenigingen. De stichting NPO stelde in 2011 een '3-3-2-model' voor.[3] Daarin wordt uitgegaan van drie zelfstandige omroepverenigingen (VPRO, MAX en EO), drie samenwerkingsomroepen (AVROTROS, BNN/VARA en KRO-NCRV) en twee taakomroepen (NOS en NTR). AVROTROS en KRO-NCRV geven alle programma's de titel van de fusieomroep. Bij KRO-NCRV is er één uitzondering. De programma's speciaal gericht op katholieken krijgen het logo KRO en programma's voor protestanten het logo van NCRV. BNN-VARA is gefuseerd, maar laat de meeste programma's vallen onder of BNN (jongeren) of VARA (wat ouder publiek). Andere omroepen worden geacht zich aan te sluiten bij een van de zes omroeporganisaties. Voor de erkenningsperiode vanaf 2016 geldt dat iedere omroeporganisatie ten minste 150.000 leden moet hebben. Voor de samenwerkingsomroepen geldt dat iedere afzonderlijke omroep meer dan 50.000 leden moet hebben.[9] De peildatum voor het ledenaantal is gesteld op 1 april 2014.[10]

Wel is er nog steeds plaats voor voorlopige erkenningen aan aspirant-omroepen en ook WNL en PowNed kunnen in principe een verlengde aspirantstatus aanvragen[11] in plaats van zich bij een van de zes andere ledenomroepen aan te sluiten. Vanuit de Nederlandse politiek gaan wel stemmen op voor een negende uitzendlicentie, die het voor aspirant-omroepen mogelijk houdt om toe te treden tot het bestel.

PowNed gaf in 2011 aan niet veel te zien in de nieuwe structuur en liever als productiehuis door te gaan,[12] maar onderzocht in 2014 toch opties om met andere omroepen samen te werken.[13] WNL wil samenwerken met Omroep MAX.[13]

Genootschappen[bewerken]

In Nederland waren enkele genootschappen tot 2016 zendgemachtigd. In de Mediawet 2008 worden deze aangeduid als 2.42-omroepen. Ze vertegenwoordigen kerkgenootschappen en genootschappen op geestelijke grondslag. In de Mediawet van voor 2008 heetten deze omroepen '39f-omroepen'.

In 2010 werden zeven genootschappen zendgemachtigde: IKON, RKK, HUMAN, OHM, ZvK, Joodse Omroep en BOS.

De 2.42-omroepen zijn per 2016 verdwenen.[14] IKON, ZvK en de Joodse Omroep zijn gaan samenwerken met de Evangelische Omroep.[15] RKK en BOS sloten zich aan bij KRO-NCRV.[16] OHM en SZM zijn gaan vallen onder taakomroep NTR. HUMAN wil als aspirant-omroep wel met bepaalde programma's met de VPRO samenwerken. Voor een status als aspirant-omroep behaalde ze in maart 2014 de benodigde 50.000 leden.[17]

Overige omroeporganisaties[bewerken]

  • De Stichting Etherreclame (STER) verzorgt de uitzendingen van reclame op de televisiezenders, radiostations en websites van de Stichting NPO. De inkomsten vloeien naar de mediabegroting van het ministerie van OCW waarmee de publieke omroepen, het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid, koren en orkesten worden gefinancierd.[18] Twee leden van de raad van bestuur van de NOS zetelen in het bestuur van de Stichting Etherreclame.
  • Sinds 1947 kent Nederland Zendtijd voor Politieke Partijen,[19] met in 1959 de eerste uitzending op televisie,[20] waarin politieke partijen de ruimte krijgen om hun standpunten te communiceren.[21] Dit programma (te herkennen aan de afkorting PP) bestaat uit promotiefilmpjes van Nederlandse politieke partijen op kanalen van de landelijke publieke omroep. Voorwaarde is dat een politieke partij tijdens de Tweede Kamerverkiezingen vertegenwoordigd is in alle Nederlandse kieskringen. Het Commissariaat voor de Media wijst de zendtijd toe op advies van een Kiesraad.[22]
  • Socutera is een omroeporganisatie die zorg draagt voor het aanbod van beeldmateriaal over goede doelen met een CBF-keurmerk. De organisatie produceert niet zelf. Goedgekeurde spotjes worden uitgezonden in de zendtijd van de NOS (6,5 uur per jaar). Sinds 2008 is Socutera ondergebracht bij het VFI, de branchevereniging voor goede doelen.[23]
  • De regionale omroep Omrop Fryslân heeft zendtijd op de landelijke zenders voortvloeiend uit het uitvoeringsconvenant Friese taal en cultuur 2009.[24]
  • De Radio Nederland Wereldomroep maakt geen deel uit van het Nederlandse Publieke Omroepbestel. Zij is een Nederlandse internationale publieke omroep voor uitzendingen gericht op het buitenland en staat buiten het landelijke stelsel.

Omrop Fryslân,[25] PP en Socutera[26] vallen onder de zendtijd van de NOS.

Huidige situatie[bewerken]

Omroep Status Doelgroep of onderwerp
AVROTROS A Liberaal
BNNVARA A Sociaaldemocratisch (BNN: Jongeren, links)
KRO-NCRV (+ RKK en BOS) A Christelijk (RKK: Rooms-katholicisme, BOS: Boeddhisme)
EO (+ IKON, ZvK en JO) A Orthodox-protestants (JO: Jodendom)
VPRO A Links-progressief
MAX A Senioren
HUMAN Aspirant-omroep Humanistisch
WNL Aspirant-omroep Rechts-conservatief
PowNed Aspirant-omroep Jongeren, rechts
NOS (+ Omrop Fryslân, PP en Socutera) Taakomroep Actualiteit, nieuws, sport (Omrop Fryslân: Friese taal en cultuur)
NTR (+ OHM en SZM) Taakomroep Cultuur, onderwijs, samenleving (OHM: Hindoeïsme, SZM: Islam)
Ster Overig Reclame

Ondersteunende organisaties[bewerken]

Financiering[bewerken]

De Nederlandse publieke omroep wordt gefinancierd door het Ministerie van OCW. De totale OCW-bijdrage bedroeg in 2018 794 miljoen euro. [27]De NPO genereert daarnaast ook zelf inkomsten, zoals distributie-inkomsten, rechtenvergoedingen en inkomsten uit programmagegevens. Reclame-inkomsten worden gegenereerd door de STER. De STER draagt deze inkomsten niet af aan de NPO, maar aan het ministerie van OCW. Gemiddeld leveren reclame-inkomsten € 200 miljoen per jaar op voor de OCW mediabegroting.

Bezuinigingen[bewerken]

Het kabinet Balkenende I bezuinigde in 2004 op de publieke omroep: 64 miljoen euro. In 2006 volgde een additionele bezuiniging van 11 miljoen euro.[28]

In 2010 kwam de financiering van de publieke omroep ter discussie vanwege vijf salarissen die boven de Balkenendenorm liggen. Minister Van Bijsterveldt heeft aangegeven dat omroepen het verschil tussen de Balkenendenorm en het salaris zelf zullen moeten bijleggen: enkele omroepen doen dit, enkele nog niet.[29] Begin 2012 bleken 30 salarissen boven de Balkenendenorm te liggen,[30] waarvan zo'n tien presentatoren.[31]

In 2012 moest de NPO fors inkrimpen. Er werd 127 miljoen euro bezuinigd. Dit leidde tot de verschillende omroepfusies.

In 2016 leidden salarissen van [3FM]]-dj Giel Beelen Beelen en andere omroepmedewerkers tot maatschappelijke ophef en afkeuring. Ook staatssecretaris Dekker en een groot deel van de Tweede Kamer reageert. Beelden verdiende in 2015 565.000 euro aan jaarsalaris en factureerde tevens voor promotie- en advieswerk[32]. Dit terwijl de DJ geen radioprogramma meer maakte. Dekker reageerde door te stellen dat 'het ons belastinggeld [is, en] dit soort exorbitante salarissen daar niet bij passen'[33]. Als reactie op de regelmatige ontstaande commotie over salarissen bij de NPO werd een nieuwe Mediawet opgezet door staatssecretaris Dekker, teneinde om meer inzicht te verkrijgen in de uitgaven.

In 2017 heeft de NPO een kanaal geïntroduceerd waarvoor kijkers afzonderlijk moeten betalen: NPO Plus. Hiervoor is toestemming gekregen van het kabinet. Daar wordt een deel van het programma-aanbod ondergebracht dat voorheen gratis via uitzending gemist kon worden bekeken door kijkers die niet in de gelegenheid waren de uitzending op het moment van uitzenden te volgen. Het kanaal beoogt voor de NPO, naast de financiering uit de belastingen, een belangrijke extra inkomstenbron te creëren.

In 2018 bleken de reclame-inkomsten van de STER uit traditionele televisie en radio onverwacht sterk te dalen. Adverteerders bewegen mee met hun doelgroepen en steken hun advertentiebudget steeds meer in online reclame. De publieke omroep lijkt daarom opnieuw af te stevenen op bezuinigingen.

Websites[bewerken]

Naast de televisie- en radiozenders heeft de publieke omroep een groot aantal websites waarop afgestemd kan worden. Via het internet wordt informatie in de vorm van tekst, geluid en beeld verspreid. Verschillende omroepen onderhouden eigen websites. Gezamenlijke websites zijn NPO.nl (voorheen UitzendingGemist.nl) voor het terugkijken van tv-programma's met de tv-gids en de radio- en tv-uitzendingen (live en achteraf). Hier zijn ook het vroegere Radiocast en Nederland 24 in ondergebracht. In 2005 werden (naar schatting) 350 websites verzorgd. Dit is een kleine daling ten opzichte van de 500 in 2004. De NPO maakte in juni 2013 bekend de websites van de afzonderlijke omroepen te willen onderbrengen bij NPO.nl. Daarnaast is er NPO Plus waar men tevens via NLziet programma's van commerciële omroepen kan (terug)zien. Bij NPO PLus heeft de NPO gemiste uitzendingen ondergebracht die voorheen gratis gezien konden worden, maar waarvoor sinds 2017 betaald moet worden.

Zie ook[bewerken]

Portal.svg Portaal Nederlandse Publieke Omroep

Externe links[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. Welke rol speelt de NPO als organisatie binnen het Nederlandse omroepbestel?, PubliekeOmroep.nl (bezocht op: 5 april 2013)
  2. Visitatie Landelijke Publieke Omroep Visitatie Landelijke Publieke Omroep
  3. a b NPO legt voorstel herziening bestel voor aan omroepen. Publiekeomroep.nl, 3 november 2011
  4. De nieuwe publieke omroep: onderscheidender en creatiever Rijksoverheid, nieuwsbericht 13 oktober 2014
  5. Omroepen, PubliekeOmroep.nl (bezocht op: 5 april 2013)
  6. Fusie van NPS, Teleac en RVU.
  7. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2008), Brief aan de Tweede Kamer over Jaarverslag 2008, Bijlage b.
  8. Joost de Vries, Publieke omroep komt met acties tegen bezuinigingen 8 juli 2013
  9. a b Wet van 6 november 2013 tot wijziging van de Mediawet 2008 teneinde het stelsel van de landelijke publieke omroep te moderniseren (454/2013). Officielebekendmakingen.nl, 15 november 2013.
  10. Besluit vaststelling peildatum ledentelling erkenningsperiode 2016-2020 (20623/2013). Officielebekendmakingen.nl, 23 juli 2013
  11. Mediawet 2008, Artikel 9.8a
  12. Peter Zantingh, PowNed wil zo snel mogelijk uit publieke bestel. NRC.nl, 25 juni 2011
  13. a b Wilfred Takken, PowNed wil bij VPRO, maar VPRO wil niet bij PowNed. NRC.nl, 5 maart 2014
  14. 2.42-omroepen verdwijnen definitief. Villamedia.nl, 13 februari 2013
  15. IKON, ZVK en EO gaan samen verder
  16. http://boeddhistischdagblad.nl/nieuws/61179-boeddhistische-omroep-gaat-op-in-kro-ncrv/
  17. HUMAN haalt 50.000 leden. Villamedia.nl, 11 maart 2014
  18. Organisatie Ster.nl (bezocht op 8 april 2013)
  19. Zendtijd voor Politieke Partijen, Geschiedenis24.nl (5 september 2012)
  20. Zendtijd voor politieke partijen, BeeldEnGeluidWiki.nl (bezocht op 8 april 2013)
  21. Organisatie en taken publieke omroep, Rijksoverheid.nl (bezocht op 8 april 2013)
  22. Commissariaat wijst verkiezingszendtijd toe aan politieke partijen[dode link], Commissariaat van de Media (7 augustus 2012)
  23. Socutera VFI (bezocht op 8 april 2013)
  24. Uitvoeringsconvenant Friese taal en cultuur 2009 - 5.4 Televisieprogramma’s Friese taal via het landelijk net, Staatscourant (112), 22 juni 2009
  25. Zie Uitvoeringsconvenant Friese taal en cultuur 2009, Hoofdstuk 5.4
  26. de website van Socutera
  27. Kamerbrief met Mediabegroting 2018
  28. begrotingsstaten OC&W 2005
  29. 'Kort omroep bij extreem salaris', De Telegraaf, 5 november 2010.
  30. 30 Topverdieners bij de publieke omroep, mediajournaal.nl (8 januari 2012)
  31. Nog altijd 10 presentatoren bij Publieke Omroep met Inkomen boven de norm, Volkskrant.nl (30 april 2012)
  32. http://www.metronieuws.nl/nieuws/binnenland/2016/11/bnn-vara-verlaagt-toch-topsalaris-giel-beelen
  33. http://www.volkskrant.nl/media/dekker-wil-dat-npo-salarissen-presentatoren-bekendmaakt~a4440223/