Objectivisme (Ayn Rand)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen

Het objectivisme is een filosofie[1] ontwikkeld door Ayn Rand (1905-1982) met onder andere opvattingen over de metafysica, epistemologie, ethiek, politiek en de esthetica. Haar filosofie ziet de mens als een heroïsch wezen, met zijn eigen geluk als zijn hoogste ethische doel, met productieve prestatie als zijn nobelste activiteit en de rede als zijn enige leidraad, beschrijft in essentie het objectivisme; Ayn Rand zag het objectivisme ook wel als de enige filosofie waar je een gelukkig en succesvol leven mee kunt nastreven.[2]

Samenvatting[bewerken]

Het objectivisme van Ayn Rand stelt dat de werkelijkheid onafhankelijk bestaat van interpretaties door individuen, deze is zoals zij is. Hierbij is het mogelijk om objectieve kennis te bereiken door juist gebruik van de menselijke rede. Het individu dient zijn eigen geluk na te streven door middel van zijn rationele eigenbelang. Deze ethiek vereist individuele rechten en het enige sociale systeem consistent met deze ethiek is het laissez-faire kapitalisme. Uit deze filosofie volgt dat kunst een ode aan het leven hoort te zijn.[3]

Metafysica[bewerken]

De volgende drie basisaxioma’s zijn volgens het objectivisme van Ayn Rand de fundamenten voor alle kennis. Een axioma is volgens Rand een conceptuele identificatie van een primair realiteitsfeit dat zelf niet gereduceerd of opgebroken kan worden in componenten. Technisch gezien vormen de axioma's de basis voor het kunnen bewijzen van stellingen, en daarom zijn ze zelf niet te bewijzen.[4]

  1. Het bestaan bestaat.
  2. Bewustzijn is bewust.
  3. A = A.

Haar positie is er een van realisme (filosofie), waarin zowel de wereld als het bewustzijn bestaan, en waarin de wereld 'voorrang heeft' op het bewustzijn. Je kunt pas weten dat je bewust bent, als je eerst bewust bent geweest van iets buiten jezelf. Hiermee staat haar denken in contrast tot het idealisme, dat het bewustzijn laat voorgaan op de wereld, of zelfs het bestaan van de wereld ontkent, en het materialisme (filosofie), dat het bewustzijn ziet als een puur materieel fenomeen.

Epistemologie[bewerken]

Epistemologie staat volgens Ayn Rand centraal in haar filosofie. Ze zei eens "Primair pleit ik niet voor kapitalisme, maar voor egoïsme; en primair pleit ik niet voor egoïsme, maar voor de rede. Als (...) de rede erkend en consistent toegepast wordt volgt al het andere." Door middel van zintuiglijke waarneming en redeneren kan absolute objectieve kennis worden verkregen over het bestaan (zie ook empirisme). Vanuit dit idee komt de naam van haar filosofie. Ze schreef dan ook haar enige monograaf over dit onderwerp, 'An Introduction to Objectivist Epistemology'. Objectiviteit betekent voor Ayn Rand de erkenning van het feit dat het bewustzijn van de waarnemer alleen kennis van de realiteit kan verkrijgen door een bepaald middel (de rede) met naleving van bepaalde regels (logica). Dit betekent dat ze het niet eens is met een intrinsicistische epistemologie die stelt dat waarheid zich 'in' objecten bevindt, noch met een subjectivistische epistemologie, die stelt dat waarheid te vinden is 'in' het bewustzijn.

Ayn Rand stelt dat objectieve kennis kan worden verkregen door concepten te vormen. Een concept is een mentale integratie van twee of meer eenheden met dezelfde onderscheidende eigenschap(pen), waarbij de particuliere metingen opengelaten worden. Deze eigenschappen geven aanleiding tot een unieke definitie, en door deze definitie een naam te geven, een woord, krijgt een concept een concrete uitingsvorm. Zo kun je verschillende eetbare objecten die uit één boom vallen bijvoorbeeld conceptualiseren als ‘appel’, waarbij je de onderlinge verschillen van de appels qua kleur, grootte en smaak negeert. Vervolgens kan men abstractere concepten formuleren, zoals ‘fruit’: de verschillen tussen appels, bananen, sinaasappels etc. kun je wederom openlaten, en hun unieke overeenkomsten benoemen in een definitie, zoals: de eetbare vruchten van houtachtige planten.

Dit proces van conceptformatie is uniek aan de menselijke soort: het correct vormen van concepten vanuit eenheden, gevolgd door de principes uit de logica. Om die reden bekritiseert zij zowel het skepticisme en het mysticisme; het skepticisme omdat het stelt dat objectieve kennis onmogelijk is, het mysticisme omdat het waarheidsclaims accepteert zonder (goed) bewijs. Om deze reden is het Objectivisme dan ook een atheïstische filosofie.

Ethiek[bewerken]

De belangrijkste waarden zijn volgens Rand de rede, doelmatigheid (purpose) en zelfwaardering, die samenhangen met de belangrijke deugden van rationaliteit, productiviteit en trots. Productief werk is het centrale doel in het leven, rationaliteit is een voorwaarde daarvoor, trots is het resultaat. Moraliteit is volgens Rand niet bedoeld om te lijden en te sterven, maar om te genieten en te leven. Door op deugdzame wijze rationele doelen na te streven kan men die doelen bereiken, en zodoende gelukkig worden - het hoogste doel in het leven.

Het eerste uitgangspunt van Ayn Rand is dat het onderwerp bij morele vraagstukken het menselijke individu is. Het individu bestaat als eenheid van lichaam en bewustzijn; een collectief mensen bestaat uit individuele mensen. Het individu denkt, het individu handelt. Kortom, filosofisch antropologisch is Ayn Rand een individualist, en niet een collectivist of een solipsist.

Het tweede uitgangspunt is dat het belangrijk is eerst te vragen: Waarom heeft de mens moraliteit nodig? Daarna pas kan men invullen wat moraliteit specifiek zou moeten inhouden. Haar antwoord is dat elk (niet-menselijk) levend wezen probeert te overleven, maar dat dit voor de mens een keuze is. Als men kiest te willen leven, dan brengt dat bepaalde noden met zich mee die objectief zijn vast te stellen. Dit zijn zowel fysieke als psychologische noden. Als rationeel wezen moet hij beslissingen maken over complexe zaken en voor een lange termijn. Dat wat voorziet in deze noden is goed, dat wat afbreuk doet aan deze noden is slecht. Waarden zijn die zaken die men nastreeft te verkrijgen of te behouden om in die noden te voorzien en deugden zijn de handelingen waarmee men waarden kan verkrijgen of behouden.

In deze theorie van waarden en deugden is haar concept van objectiviteit duidelijk terug te zien: wat goed of slecht is hangt af van de natuur van de realiteit én kan worden geëvalueerd door het menselijke bewustzijn. Dit maakt haar meta-ethiek een vorm van moreel realisme en verklaart waarom ze zich afzette tegen ethisch subjectivisme. Hierbij is het ook belangrijk om te zien dat Rand haar ethiek grondt in de menselijke natuur (zie ook ethisch naturalisme). Dat is haar basis voor de oplossing van het bekende 'is-ought' probleem zoals geformuleerd door David Hume.

Het derde uitgangspunt van Rand is dat de objectieve standaard van waarde voor ieder individu zijn eigen leven is. Deze standaard is een abstract meting om het individu te gidsen in zijn concrete keuzen. De mens moet zijn handelingen, waarden en doelen kiezen met behulp van deze standaard, niet om slechts voort te bestaan, om te floreren. Deugden zijn volgens Rand de handelingen die men verricht om waarden te verkrijgen of te behouden. De belangrijkste deugd is rationaliteit, omdat de rede het enige middel is waarmee de mens kennis kan opdoen over zijn leefomgeving en te ontdekken wat het goede inhoudt.

De ethische theorie van Ayn Rand er een van rationeel (ethisch) egoïsme. Dit in contrast met psychologisch egoïsme: egoïstisch handelen is een keuze, men kan er ook voor kiezen tegen het eigen belang in te handelen. Rand is kritisch over het hedonisme, omdat het stelt dat genot de standaard van waarde is, en derhalve dat alles wat genot oplevert het goede zou zijn, inclusief mogelijkerwijs het misbruiken van anderen voor zulk genot. Rand is daarnaast ook kritisch op het altruïsme, daar het stelt dat de ander de standaard van waarde is en dat als hoogste waarde beschouwt. Ayn Rand was dus voor rationele individuen die hun eigen doelen nastreven, zo mogelijk in vrijwillige samenwerking, en tegen zowel uitbuiting van de ander alsook het opofferen van het ego voor de ander.

Politiek & economie[bewerken]

Ayn Rand ziet de samenleving als een groep individuen, individuen die rationeel moeten denken om hun eigen geluk na te streven. Samenwerken op allerlei vlak kan dat geluk dichterbij brengen. Als alle partijen daarvan overtuigd zijn, dan zullen zij toestemmen met die samenwerking. Het alternatief voor zulke toestemming is (fysieke) dwang. De gedwongen persoon kan niet rationeel afwegen wat hem het beste lijkt, en geweldsinitiatie past dus niet binnen het rationele egoïsme dat Ayn Rand voorstaat. Zij formuleerde daarom het non-initiatie-van-geweld principe: "In een geciviliseerde samenleving, mag dwang enkel worden gebruikt als vergelding en enkel tegen zij die de dwang initieerden."[5] De betekenis van (politieke) vrijheid is de absentie van fysieke dwang.

Dit principe ligt aan de basis van de politieke filosofie van Ayn Rand, het idee van individuele vrijheid. De betekenis van deze (politieke) vrijheid is de absentie van fysieke dwang. Ook hier is haar concept van objectiviteit duidelijk terug te zien. Zo formuleert ze op basis van haar epistemologische en ethische theorie individuele rechten: het recht op leven en haar afgeleiden (zoals eigendom en vrijheid van meningsuiting). Als gevolg hiervan was Rand tegen dierenrechten en collectieve rechten.

De overheid, als instantie met het machtsmonopolie, moet deze rechten beschermen, en dus ook zelf voldoen aan het non-agressie principe. De enige overheidstaken die hiervoor nodig zijn, de enige taken die dus legitiem zijn, betreffen rechtspraak, politie en defensie. Politiek gezien is Ayn Rand dus een verdediger van een type politiek individualisme en een soort nachtwakersstaat, en toont in die zin overeenkomsten met sommige (klassiek)liberalen en sommige libertariërs. Ayn Rand pleitte voor een constitutionele republiek en prees de Amerikaanse Founding Fathers om hun fundamentele idee van individuele rechten. Zij is kritisch op anarchisten om hun verwerping van de overheid als institutie die objectieve wetgeving toepast, en verwierp specifiek het libertarische idee van een 'vrije markt voor overheden', daar de vrije markt zelf berust op een overheid (die individuele rechten beschermt). De verdediging van vrije interactie van individuen en recht op hun eigendom leiden tot de conclusie van Ayn Rand dat privaat eigendom en de vrije markt morele instituties zijn. Zolang er geen fysieke dwang in het spel is, heeft de overheid geen recht om te interveniëren, te reguleren of te belasten. Als gevolg hiervan was Ayn Rand tegen herverdeling, nivellering en ‘positieve’ discriminatie (door de overheid).

Ayn Rand is vanuit rationeel egoïstische redenen een verdediger van het laissez-faire kapitalisme. Ze pleit voor een scheiding tussen economie en staat, om dezelfde redenen als dat zij voor de scheiding van kerk en staat pleit. Ayn Rand looft het kapitalisme dan ook als het enige praktische systeem: "Het kapitalisme heeft de hoogste levensstandaard gecreëerd die ooit op de aarde is gekend." Zij noemde kapitalisme het onbekende ideaal.[6]

Het objectivisme is kritisch op collectivistische systemen zoals het communisme, het socialisme, het nazisme en het fascisme. Zulke systemen schenden de rechten van individuen ten behoeve van het collectief en dwingen het individu zo tot slavernij. Haar filosofie is ook kritisch op de welvaartsstaat en de sociaaldemocratie, om dezelfde reden. Meerderheidsstemmingen zijn volgens deze politieke theorie geen legitimatie voor het schenden van de (eigendoms)rechten van een minderheid.

Esthetica[bewerken]

Kunst heeft, naar haar boek the Romantic Manifesto, de rol een ode aan het leven te zijn.

Referenties[bewerken]

  1. Zo gedefinieerd in onder andere de volgende bronnen:
    Internet Encyclopedia of Philosophy (2006), s.v. "Ayn Rand" Retrieved June 22, 2006.
    Smith, Tara. Review of "On Ayn Rand." The Review of Metaphysics 54, no. 3 (2001): 654–655. Retrieved from ProQuest Research Library.
    Encyclopædia Britannica (2006), s.v. "Rand, Ayn." Retrieved June 22, 2006, from Encyclopædia Britannica Online.
    Bergman, Gregory. "Filosofie voor in bed, op het toilet of in bad", zesde druk augustus 2007.
  2. Rand, Ayn, Atlas Shrugged (Centennial Edition) p. 1074, Signet, 1996. ISBN 0-451-19114-5.
  3. Peikoff, Leonard, Objectivism: The Philosophy of Ayn Rand, Meridian, 1993. ISBN 978-0452011014.
  4. Rand, Ayn, Introduction to Objectivist Epistemology, Meridian, 1990. ISBN 0-452-01030-6.
  5. (en) Rand, Ayn, "The Nature of Government (December 1963, from The Virtue of Selfishness, 1961, 1964)"
  6. (en) Rand, Ayn, “Theory and Practice,” Capitalism: The Unknown Ideal, 1986

Externe links[bewerken]