Onomatopee

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Een voorbeeld van een onomatopee
Kunstzinnige bank "Onomatopeee" van Nicolas Dings in het rosarium van park Randenbroek in Amersfoort

Een onomatopee of klanknabootsing is een woord dat fonetisch het geluid dat het beschrijft nabootst of suggereert. De term onomatopee is afkomstig van het Oud-Griekse ὄνομα (onoma, naam) en ποιέω (poiéō, ik maak). Soms wordt ook de term onomatopoësis gebruikt. Een onomatopee is ook een stijlfiguur waarmee in een of meer niet-bestaande woorden of woorden met een andere betekenis een geluid wordt nagedaan.

Zo kan iemand wel het geluid van een piepende muis nadoen, maar alleen maar beschrijven als piepen. Ook gakken, kwaken, kwekken, sissen, tjilpen, hikken, kraken, zappen, en zoemen zijn voorbeelden van dit soort onomatopeeën.

Ook in andere talen komen onomatopeeën voor. Zo is piepen in het Latijn pipiare en in het Engels to beep. Vaak ook wordt reduplicatie toegepast; een voorbeeld uit het Turks is cırt cırt voor klittenband, evenals het Nieuwgrieks κρατς κρατς (krats krats). Hoewel de nagebootste geluiden vrijwel hetzelfde klinken, zijn de woorden met de uitspraak in verschillende talen vaak niet hetzelfde. Zo is ding dong als geluid voor een deurbel in het Hongaars giling galang, in het Japans chirin chirin en in het Turks çangır çungur.

In de muziek vindt men in het arsenaal van instrumenten veel onomatopeeën zoals pauk, tomtom, kabassa, bongo, conga, maracas et cetera. Een opmerkelijk voorbeeld uit India is de tablataal, met voor elke slagwerkklank een eigen lettergreep, oftewel een bol

Vogels als de koekoek, de tjiftjaf, de kievit, de oehoe, de tureluur, de grietjebie en de grutto, maar ook de hagedissoorten de tjitjak en de tokeh heten zo, omdat ze dat geluid maken. De omschrijving van dierengeluiden zijn ook vaak onomatopeeën (bekijk de lijst van dierengeluiden). In de Indonesische volkstaal heet een paard tjeplok tjeplok en urineren is ketjing ketjing.

Er zijn ook gebruiksvoorwerpen die (gedeeltelijk) vernoemd zijn naar het geluid dat ze maken, zoals: een gong, een toeter, een koekoeksklok, een klapschaats, een poef, een bom, en een brommer.

Ouders die hun kinderen leren spreken, maken vaak gebruik van onomatopeeën voordat ze de echte woorden leren. Een toetoet is een auto, een waf of woef is een hond, een mauw is een poes. Overigens is een kat in het Chinees daadwerkelijk "māo" (貓/猫).

Ook in de literatuur komen onomatopeeën voor:

  • En dan aten we: smak, glap, slop, slok, slurp, sjiet (een kies). (Simon Vestdijk)
  • Panda krulde haar lippen en liet de lollie haar mond inglijden. Toen er weer uit. En er weer in. Slip-slup. Sliep-slap. Sliep-sloep. (Remco Campert)
  • Het galopperende paard in: "Quádrupedánte putrém sonitú quatit úngula cámpum" (Vergilius, Aeneis 8, vers 596)
  • De Lycische boeren nadat ze veranderd zijn in kwakende kikkers: "Quámvis sínt sub aquá, sub aquá maledícere témptant" (Ovidius, Metamorphoses 6, vers 376)

Een radioshow van Jeroen van Inkel heette Rinkeldekinkel – het geluid van gebroken glas. Het Britse muziektijdschrift Kerrang! dankt zijn naam aan het geluid van een powerakkoord gespeeld op een elektrische gitaar.

Er zijn ook technische termen die als onomatopee kunnen worden aangemerkt, zoals de hifi-term wow en flutter.

Stijlfiguur[bewerken]

Het gedicht Duiven van de Vlaamse dichter Guido Gezelle begint zo:

Klap-klap-klap,
m’n dertien duiven
slaan hun vlerken, de eene op de aâr;
klap-klap-klap,
en henenschuiven
doen ze, van mijn dak mij daar.

De woorden 'klap-klap-klap' worden hierin als onomatopee gebruikt om het geluid van het klapperen van de vleugels te imiteren.

Strip[bewerken]

Het geluid van een dreun: bam!

De bekendste toepassing van de onomatopee vindt men in het stripverhaal. Veel striptekenaars zoeken naar zo origineel mogelijke vormen. Natuurlijk kan dat in een vertaling problemen geven. Onomatopeeën blijken namelijk niet universeel.

Zie ook[bewerken]