Onze-Lieve-Vrouwetoren (Amersfoort)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Onze-Lieve-Vrouwetoren vanaf de Varkensmarkt
De Langegracht met op de achtergrond de Onze-Lieve-Vrouwetoren
De Onze Lieve Vrouwetoren gezien vanaf de Westsingel
Markering in de vloer van de Onze Lieve Vrouwetoren die oorsprong van het Nederlandse RD-coördinatenstelsel aangeeft

De Onze-Lieve-Vrouwetoren is een kerktoren in Amersfoort. Het laatgotische bouwwerk is 98,33 meter hoog (gemeten tot aan het haantje) en reikt hoog boven de binnenstad uit. Het is daarmee één van de meest in het oog springende monumenten in de stad en is op twee na de hoogste kerktoren in Nederland. De toren heeft de bijnaam "Lange Jan". Oorspronkelijk hoorde de toren bij een in de 18e eeuw verdwenen kerk.

Geschiedenis[bewerken]

De eerste kapel op deze plaats werd in de veertiende eeuw gebouwd. Deze werd in de vijftiende eeuw vervangen door een driebeukige kruiskerk. Wanneer de toren precies werd gebouwd, is niet bekend. Men neemt aan dat de bouw kort na 1444 is begonnen en omstreeks 1470 werd afgerond. De officiële gegevens van de bouw gingen verloren in 1579 toen de protestanten tijdens de reformatie en de beeldenstorm grote delen van het archiefmateriaal vernietigden. De protestanten namen de toren, die toen nog verbonden was met een kerk, over van de katholieken.

Na de overname door de protestanten werd de kerk ook voor andere doelen gebruikt. Bijvoorbeeld als opslagplaats voor buskruit en als laboratorium waar granaten werden gevuld. Door onvoorzichtigheid van een medewerker van het laboratorium ontplofte de kerk in 1787. Daarbij vielen zeventien doden. De kerk raakte bij de explosie zwaar beschadigd en in 1806 werd besloten om de ruïne af te breken. Na opgravingen en herinrichting van het Onze-Lieve-Vrouwekerkhof in 1986 is de omtrek van de kerk in het plaveisel aangegeven. In 1804 is bovendien de spits van de toren verbrand (niet voor het eerst; ook in 1651 is dat al eens gebeurd), waarna ze in gewijzigde vorm werd hersteld.

De toren is meermalen gerestaureerd, nl. in 1912–1932, 1965–1970 en 1993–1996.

Architectuur[bewerken]

Zoals veel kerktorens in de provincie Utrecht is de Onze-Lieve-Vrouwetoren geïnspireerd op de Domtoren in Utrecht. Van al deze torens benadert hij het origineel nog het meest.

De toren bestaat uit twee vierkante geledingen van baksteen en natuursteen voorzien van steunberen, een zandstenen achtkantige lantaarn en een houten bekroning. Deze bekroning kwam tot stand nadat de oorspronkelijke naaldspits in 1547 verloren ging. Het silhouet van de toren met het traptorentje tegen de lantaarn wordt wel gezien als een symbool van Maria met het kindje Jezus.

Klokken[bewerken]

Bijzonder is dat de toren twee carillons heeft. Het oudste is in de jaren 1659 tot 1664 gegoten door de gebroeders Hemony en telt 35 klokken; het nieuwe heeft 58 klokken en is in 1997 vervaardigd door de Koninklijke Klokkengieterij Eijsbouts. Nadat Amersfoort eeuwenlang een officiële stadsbeiaardier in dienst heeft gehad, laatstelijk de bekende Arie Abbenes, is deze functie in 1995 afgeschaft. De carillons op de Onze-Lieve-Vrouwetoren worden tegenwoordig bespeeld door studenten van de in Amersfoort gevestigde Nederlandse Beiaardschool.

Behalve de carillons hangen er sinds 2002 ook zeven luidklokken in de toren, gemaakt door de firma Hanns Martin Rincker in het Duitse Sinn. Zij hebben een gezamenlijk gewicht van een kleine 7000 kilo.

Landmeetkunde[bewerken]

Omdat de toren van veraf te zien is en redelijk centraal in Nederland ligt is de spits van de toren rond het jaar 1900 gekozen als oorsprong voor het Nederlandse coördinatenstelsel. Hoewel na de periode 1960-1978 om praktische redenen niet meer de waarden (0; 0) als coördinaten maar (+155 000 m +463 000 m) gebruikt worden, is dit nog altijd het middelpunt van de Nederlandse kaartprojectie van de Rijksdriehoekmeting.

Coördinaten O.L. Vrouwetoren Amersfoort, Puntnummer 329101, 01 Stang boven knop.: 154999,8437 m; 462999,8758 m[1]

Legende[bewerken]

Over de aanleiding voor de bouw van de Onze-Lieve-Vrouwetoren doet al eeuwenlang een legende de ronde. Een meisje genaamd Geertje Arends uit Nijkerk zou in het jaar 1444 een houten Mariabeeldje in de buitengracht (tegenwoordig Scheltussingel) van Amersfoort hebben gegooid, omdat ze het te lelijk vond voor het Agnietenklooster waar zij in dienst wilde treden.

Op Kerstmis kreeg een dienstmeid met de naam Margriet Alberts een visioen: Maria vertelde haar dat ze het beeldje uit het water moest halen. In het begin geloofde ze zichzelf niet en er waren nog twee visioenen nodig om haar zo ver te krijgen het beeldje op te vissen. Aangekomen op de plek die Maria haar had aangeduid, vond ze het Mariabeeldje ongeschonden, precies waar Geertje het had weggegooid. Ze nam het beeldje mee naar huis en onmiddellijk begonnen de eerste wonderen zich te openbaren: de kaarsen die Margriet bij het beeldje had neergezet brandden niet meer op. Haar biechtvader nam het beeldje mee naar zijn kapel en vanaf dat moment kwam de bedevaart in Amersfoort op gang.

Amersfoort groeide snel uit tot een van de populairste bedevaartsoorden in de Noordelijke Nederlanden. De pelgrims brachten zoveel geld in dat besloten werd een hoge toren te bouwen. Volgens de legende symboliseert de toren de Moeder Gods en het uitgebouwde traptorentje tegen de lantaarn het Christuskind.

Na de Reformatie (rond 1579) bleef de verering op beperktere schaal bestaan, tot de stadsoverheid in 1720 ingreep, waarschijnlijk omdat de Vrouwevaert betrokken was bij de kerkscheuring in de Rooms-katholieke Kerk (het Utrechts Schisma). Het beeldje en toebehoren bevinden zich sinds die tijd in de Oud-Katholieke Kerk.

In 1933 is door rooms-katholieken het Onze-Lieve-Vrouwegilde opgericht, dat sindsdien weer een jaarlijkse ommegang organiseert op de zaterdag acht dagen voor Pinksteren. Begin jaren zestig liep de belangstelling terug. Sindsdien is het aantal deelnemers weer gestegen; het is tegenwoordig vrij stabiel met enkele honderden mensen.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

  1. RDinfo Uitgave: 2012.2, afbeelding