Oorlogswinter (boek)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Oorlogswinter
Auteur(s) Jan Terlouw
Illustrator Jan Wesseling
Land Nederland
Taal Nederlands
Oorspronkelijke taal Nederlands
Onderwerp Oorlog
Genre Jeugdliteratuur, fictie, oorlogsroman
Uitgever Lemniscaat
Uitgegeven 1972
ISBN-code 9789060691182
Verfilming Oorlogswinter (televisieserie)
Oorlogswinter (film)
Portaal  Portaalicoon   Literatuur

Oorlogswinter is een in 1972 verschenen jeugdboek over de Tweede Wereldoorlog van de Nederlandse schrijver Jan Terlouw. De hoofdpersoon is de 15-jarige Michiel van Beusekom, die in het fictieve Noord-Veluwse dorp De Vlank woont en de zoon is van de burgemeester. Tijdens de hongerwinter (1944-45) raakt Michiel gaandeweg steeds verder betrokken bij illegale activiteiten en hij krijgt een enorme verantwoordelijkheid.

Het verhaal[bewerken]

Leeswaarschuwing: Onderstaande tekst bevat details over de inhoud en/of de afloop van het verhaal.

Michiel helpt zijn ouders met het onderdak bieden aan en verzorgen van de "trekkers" op doorreis die elke dag bij hen thuis komen rusten. Deze personen komen uit het hongerlijdende westen en zijn op zoek naar voedsel in het landelijke noordoosten. Naar school kan Michiel al lang niet meer, omdat die in Zwolle staat en de tocht te gevaarlijk is vanwege de geallieerde luchtaanvallen op voertuigen en treinen. Met de fiets gaan is geen optie, want zijn fiets heeft een houten band – er zijn geen luchtbanden meer te krijgen.

Michiels buurjongen, Dirk Knopper, zit bij de ondergrondse. Dirk vertrouwt Michiel op een dag toe dat hij in samenwerking met twee anderen het distributiekantoor in Lagezande gaat overvallen. Dirk geeft Michiel een brief voor het geval er iets misgaat. Michiel verbergt de brief in het kippenhok. Als Dirk 's avonds bij de overval in een hinderlaag loopt en gevangen wordt genomen, moet Michiel de volgende dag de brief naar een ander lid van de ondergrondse, Bertus van Gelder ( "Bertus Hardhorend") in Lagezande brengen, maar dan blijkt Bertus ook al te zijn gearresteerd. Michiel besluit de brief nu zelf te lezen en ontdekt dat Dirk al enkele weken een gewonde Engelse piloot verbergt in een schuilplaats midden in het bos. De brief is een verzoek aan Bertus om de piloot te verzorgen, maar aangezien Bertus nu gearresteerd is beseft Michiel dat hij deze taak nu zelf op zich moet nemen. Hij vraagt zich intussen af of het Schafter is die Bertus, Dirk en de twee andere overvallers van het distributiekantoor (van wie er een is doodgeschoten) verraden heeft. Schafter is een onbetrouwbare man die vaak bij de Duitsers rondhangt en ervan wordt verdacht lid te zijn van de NSB. In het dorp wordt Schafter door iedereen gemeden. Onderweg naar Bertus met de brief kwam Michiel Schafter toevallig tegen. Maar dat Schafter de overval aan de Duitsers heeft verraden kan eigenlijk niet, aangezien Michiel niets tegenover Schafter heeft losgelaten.

Michiel verzorgt Jack, de piloot, zo goed en zo kwaad als dat gaat. De piloot zit verborgen in een door Dirk aangelegd hol. Michiel betrekt ook zijn zus Erica bij de verzorging van Jack omdat zij een EHBO-cursus heeft gevolgd. Erica en Jack worden verliefd op elkaar. Jack leert gaandeweg, mede door toedoen van Erica, redelijk goed Nederlands te spreken. Het lukt Michiel om een brief aan Jacks moeder in Groot-Brittannië te krijgen dankzij de bemiddeling van oom Ben. Dit is geen echte oom, maar een goede vriend van Michiels ouders die naar eigen zeggen tevens in het verzet actief is waar hij zich vooral bezighoudt met het vervalsen van documenten.

De Duitsers vinden een dode soldaat in het bos vlak bij Jacks schuilplaats. Uit wraak gijzelen ze tien mensen uit het dorp, onder wie de burgemeester, die ze doodschieten samen met vier anderen. Dit komt de Duitsers namelijk goed uit, nu kunnen ze een NSB'er als burgemeester aanstellen.

Michiel raakt nog dieper betrokken bij de illegaliteit als hij twee vermomde joden de IJssel overzet met behulp van het paard en wagen van de barones, de douairière Weddik Wansfeld. Onderweg komt Michiel Schafter tegen die mee wil. Michiel doet alsof hij Schafter niet ziet. De Duitsers proberen later de barones te arresteren, maar deze verzet zich tot de dood. Ook de veerman wordt gearresteerd. Michiel is erg achterdochtig; hij heeft de dag ervoor nog met Schafter gesproken, die iets in de gaten leek te hebben. Michiel weet bijna zeker dat de Duitsers hem nu ook zullen komen halen, maar er gebeurt niets.

Dirk ontsnapt uiteindelijk, maar is in concentratiekamp Amersfoort gemarteld en is ernstig gewond geraakt aan zijn voeten. Desondanks is hij van Garderen, waar hij samen met acht anderen uit een trein is gesprongen, terug komen lopen naar De Vlank. Om ook hem van voedsel te kunnen voorzien, vraagt Michiel zijn buurvrouw, Dirks moeder dus, om elke week een voedselpakket klaar te maken voor haar zoon. Dirk blijft dan ondergedoken in hetzelfde hol als Jack. Hij onthult wel een vreselijk geheim: hij is het die de gevonden Duitse soldaat heeft vermoord toen die op het punt stond Jack dood te schieten. Daarmee is Dirk dus in zekere zin verantwoordelijk voor de dood van de vader van Michiel en Erica. Dirk vertelt ook dat Schafter een ander lid is van de ondergrondse en dus best geweten kan hebben van de overval. De vraag blijft echter waarom Schafter, indien hij inderdaad als mol opereerde, de hele ondergrondse niet al lang heeft opgerold.

Michiel wordt steeds radelozer. Hij overlegt met een van de weinige personen die hij echt vertrouwt: oom Ben. Op advies van oom Ben verzint Michiel een list om Schafter door de mand te laten vallen: hij doet bij Schafter een briefje in de bus met daarop zogenaamd een geheime boodschap voor de Duitsers. Later belt Schafter bij Michiel thuis aan; hij blijkt op de een of andere manier te weten dat het briefje van Michiel is. Schafter verzekert Michiel dat zijn verdenking ongegrond is. Michiel heeft nu totaal geen idee meer waar hij aan toe is.

Als Jack redelijk genezen is en het bovendien net lente wordt, wil hij graag terug naar zijn luchtmachtbasis om weer mee te vechten. Om dit voor elkaar te krijgen, verzint Michiel een plan om Jack met behulp van oom Ben weg te smokkelen. Hij neemt oom Ben apart en vertelt hem het hele verhaal. Op het moment dat oom Ben Jack met Erica's hulp ophaalt in het hol waar Jack ondergedoken heeft gezeten, realiseert Michiel zich ineens dat de verrader van Dirk, Bertus en de barones niet Schafter, maar oom Ben is. Michiel had immers aan laatstgenoemde verteld over de manier waarop de barones illegalen hielp ontsnappen over de IJssel, waarop Ben alsnog de Duitsers hierover had verwittigd (zonder Michiels naam te noemen). Ook de arrestatie van Dirk en Bertus was Bens werk: hij had het gesprek tussen Michiel en Dirk in de schuur afgeluisterd toen hij nieuwe zogenaamde 'wanhoopshoutjes' in de tuin ernaast aan het hakken was. Op een andere manier konden de Duitsers onmogelijk alle details van de overval kennen. De avond dat Dirk werd gevangen heeft Michiel oom Ben – die op zoek was naar de brief – nog op zijn kamertje betrapt, waarop oom Ben beweerde iets in Michiels Engelse woordenboek te willen opzoeken. De brief aan Jacks moeder kon zo snel worden verstuurd omdat oom Ben (die de voornoemde brief zelf blijkbaar niet heeft bekeken) met de Duitsers had afgesproken het Rode Kruis niet te hinderen.

Michiel fietst als een bezetene naar het bos, waar Jack en Ben net komen aanwandelen. Hij rukt Jack het pistool uit de handen en houdt oom Ben vervolgens onder schot. Met zijn drieën gaan ze terug naar het hol, waar Dirk nog is. Oom Ben wordt vastgebonden en ondervraagd. Zijn motief was niet geld, maar overtuiging: hij blijkt een fanatiek nationaal-socialist te zijn en had zelfs afgesproken Jack persoonlijk naar de Duitse commandant te brengen, zoals blijkt uit een uitnodiging die ze in zijn broekzak vinden. Zijn volledige naam is Ben van Hierden; Michiel noemt hem nu natuurlijk geen oom meer. Ben van Hierden wordt de volgende dag overgeleverd aan de leider van de ondergrondse van De Vlank, Michiels vroegere leraar meester Postma. Van Hierden ontsnapt, maar sterft vervolgens door een gigantische ontploffing veroorzaakt door een Britse Spitfire die een munitiewagen onder vuur neemt. Michiel en meester Postma weten de ramp te overleven dankzij eenmansgaten.

Nadat het dorp is bevrijd, komt Michiel erachter dat nota bene Schafter een verzetsheld was: hij verborg drie joodse onderduikers. Zijn pro-Duitse houding had hij aangenomen toen hij merkte dat de Duitsers hem begonnen te verdenken. Die was dan ook geheel gespeeld. Het waren tevens Schafters onderduikers die Michiel bij het huis van Schafter zagen.

Als Dirk en Michiel na de oorlog samen een wandeling maken komen ze de derde man van de overval tegen, Gert. Het blijkt dat Gert de parachute van Jack waarin Dirk de dode Duitse soldaat had gewikkeld om het op een oorlogshandeling te laten lijken al eerder had gevonden en meegenomen. Natuurlijk was dit zeer onverantwoordelijk gedrag, maar Dirk en Michiel besluiten het er niet meer over te hebben omdat alles nu eenmaal is gegaan zoals het is.

Bekroningen[bewerken]

Het boek kreeg in 1973 de Gouden Griffel en verscheen in 1974 in de Honour List van de Hans Christian Andersen Award.[1] Oorlogswinter werd onder de gelijknamige titel verfilmd door Martin Koolhoven.

Achtergronden[bewerken]

Het verschil tussen 'goed' en 'fout' blijkt een stuk vager te zijn dan gedacht. De verzetshelden Dries Grotendorst en Michiels eigen 'oom' Ben blijken respectievelijk een zwarthandelaar en een verrader. De ware verzetshelden zijn een vermeende NSB'er, een bescheiden schoolmeester (de leider van het verzet), en niet te vergeten hijzelf en zijn zus. Dirk is enerzijds een verzetsheld, maar anderzijds ook iemand die indirect verantwoordelijk is voor de dood van de burgemeester. Het verhaal is grotendeels autobiografisch.[2]

Televisie en film[bewerken]

De VARA begon in september 1975 met de vertoning van de televisieserie Oorlogswinter, gebaseerd op het gelijknamige boek van Terlouw. Aart Staartjes regisseerde deze serie en het werd niet alleen een succes bij de jeugd, maar ook bij volwassenen. De acteurs waren onder meer: Paul Röttger, Leontien Ceulemans, Lies Franken, Ton Lensink en Sacco van der Made. In 2006 verscheen de televisieserie op dvd.

De verfilming Oorlogswinter door Martin Koolhoven ging in première op 27 november 2008. De film was succesvol in Nederland en België. In Nederland bekeken meer dan 750.000 mensen de film in de bioscoop. [3] In 2011 ging een gelijknamige musical in premiere.