Orrorin tugenensis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Orrorin tugenensis
Fossiel voorkomen: Mioceen
Twaalf fragmenten van Orrorin tugenensis
Twaalf fragmenten van Orrorin tugenensis
Taxonomische indeling
Rijk:Animalia (Dieren)
Stam:Chordata (Chordadieren)
Klasse:Mammalia (Zoogdieren)
Orde:Primates (Primaten)
Familie:Hominidae (Mensachtigen)
Geslachtengroep:Hominini
Geslacht:Orrorin
Soort
Orrorin tugenensis
(Senut et al., 2001)
Afbeeldingen op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Orrorin tugenensis op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Zoogdieren

Orrorin tugenensis is een uitgestorven soort van de geslachtengroep Hominini (mensachtigen) gebaseerd op vondsten uit Kenia.

Vondst en naamgeving[bewerken | brontekst bewerken]

In oktober en november 2000 werden in de Tugen Hills in Kenia door de Kenya Palaeontology Expedition op vier locaties resten gevonden van mensachtigen behorende tot vijf individuen. De resten hebben een ouderdom van zes miljoen jaar. De Keniaanse wetenschapper Kiptalam Cheboi, die tot de onderzoeksgroep van de Community Museums of Kenya behoorde, vond als eerste tanden.

In 2001 benoemden en beschreven Brigitte Senut (morfologe uit Frankrijk), Martin Pickford (archeoloog), Dominique Gommery, Pierre Main, Cheboi en Yves Coppens de nieuwe soort als Orrorin tugenensis. De geslachtsnaam betekent betekent "eerste mens" in het Tugen. De soortaanduiding verwijst naar de herkomst uit Tugen.[1] Gezien de vondst in 2000, kreeg de soort de bijnaam Millennium Man.[2]

Het holotype BAR 1000a'00, BAR 1000b'00, bestaat uit twee stukken onderkaak met drie kiezen. Daarnaast zijn vijf andere tanden ontdekt, drie stukken van dijbeenderen (specimina BAR 1002′00, 1003′00 en 1215′00), een stuk rechteropperarmbeen, een bovenste vingerkootje en een tweede kootje, phalanx distalis, van de duim. De lagen uit de Lukeinoformatie waarin deze vondsten gedaan zijn, verschillen ongeveer driehonderdduizend jaar in ouderdom, tussen 6,0 en 5,7 miljoen jaar.[3] Toegewezen werd een kies, specimen KNM LU 335, die Pickford al in 1974 opgegraven had en in 1975 beschreven.[4] De vondsten vertegenwoordigen minstens vijf individuen. In 2009 werd gemeld dat de fossielen, na bewaard te zijn in een museumpje in Kipsaraman, ten gevolge van de opheffing van die instelling waren overgebracht naar een bankkluis in Nairobi.

In 2003 werd deze soort in het geslacht Praeanthropus geplaatst als een Praeanthropus tugenensis,[5] maar dat is nooit algemeen aanvaard.

Beschrijving[bewerken | brontekst bewerken]

Het postuur van Orrorin is geschat op dat van een chimpansee, maar hij had relatief langere benen. Hij had sterke bovenarmen en zijn vingerkootjes waren sterk gekromd, wellicht voor het vastgrijpen van takken.

In de derde kolom het uiterste duimkootje van Orrorin

De tanden zijn relatief klein. De kiezen leken op die van de mens, klein en plat met een matig dikke laag glazuur, terwijl de voortanden juist meer op die van de chimpansee leken. De kiezen zijn kleiner en smaller dan die van de Australopithecus-soorten. Het email is dikker dan dat van Ardipithecus. De bovenste hoektanden hebben de basale vorm van mensapen, driehoekig in dwarsdoorsnede en puntig, maar zijn relatief klein zoals bij vormen uit het Mioceen of wijfjes van chimpansees. Een honing complex, het aanscherpen van de tanden door het aanschuren tegen de premolaren, ontbreekt. Ze hebben een lengtegroeve op de, mesiale, binnenrand. Ook de meer naar buiten liggende tanden zijn microdont.

Het dijbeen lijkt aanpassingen te hebben aan een tweevoetige gang. De kop is bolvormig en naar voren gedraaid. De nek van het dijbeen is langwerpig met een ovale dwarsdoorsnede. De trochanter minor is naar binnen uitstekend.

Controverse over de evolutionaire positie[bewerken | brontekst bewerken]

Orrorin speelde een rol in de theorievorming over de menselijke evolutie. Rond 1990 werd op grond van de moleculaire klok aangenomen dat australopitheken zich niet twaalf miljoen, zoals vroeger gedacht, maar pas vier miljoen jaar geleden hadden afgesplitst van de lijn die naar de chimpansee voert. Orrorin maakte deel uit van een reeks vondsten rond de eeuwwisseling, zoals Ardipithecus en Sahelanthropus, die schenen aan te tonen dat dit toch reeds miljoenen jaren eerder plaatsvond. Belangrijke evolutionaire veranderingen bij de australopitheken waren het gaan lopen op de achterpoten en de verdikking van het tandemail. Als aangenomen werd dat de moderne mens van de australopitheken afstamt, moet het tandglazuur daarna weer dunner geworden zijn.

De ouderdom van de verschillende vondsten

De ontdekkers van Orrorin claimden een unieke evolutionaire positie voor hun vondst. Omdat de botwanden van de nekken van de gevonden stukken dijbeen aan de onderzijde dikker waren dan aan de bovenzijde, stelden ze dat Orrorin al volledig tweevoetig was, want dat wordt bij de mens gezien als een aanpassing om rechtopstaand het gewicht te dragen. Het dijbeen zou zelfs moderner zijn dan dat van de australopitheken. Het opperarmbeen toonde aanpassingen om lasten te dragen. De duim was in staat tot een zekere precisiegreep. Dat zagen ze als bewijs dat de moderne mens van de lijn van Orrorin afstamde. De australopitheken deden dat dan ook maar zouden zich na Orrorin van de lijn van de mens hebben afgesplitst waarbij hun dijbeen weer "primitiever" werd. Tegelijkertijd werd hun tandemail dikker. De moderne mens zou met zijn dunnere tandemail dan geërfd hebben van de toestand bij Orrorin en nooit een voorouder met zeer dik glazuur hebben gehad. De australopitheken zouden dus een uitgestorven zijtak zijn.

Deze interpretatie viel niet in goede aarde bij de groep die Ardipithecus ontdekt had. Die wierp tegen dat dikke onderste dijbeennekwanden ook bij bavianen voorkwamen. De dijbeenfragmenten bewaren niet het gewrichtsvlak met het onderbeen en het is dus niet vaststelbaar of dat, net zoals bij de moderne mens, een hoek maakte met de lengteas wat duidt op een modern bekken en een rechtopgaande gang. De sterke armen en de vorm van de duimen zouden ook gediend kunnen hebben om in de bomen te klimmen. De tegenstanders suggereerden dus dat Orrorin op de lijn naar de chimpansee lag.

In 2008 concludeerde een studie dat het dijbeen wees op tweevoetigheid. Maar het zou niet werkelijk van dat van australopitheken verschild hebben, die dus toch de voorouders van de moderne mens zouden kunnen zijn geweest.[6]

In 2013 beschreef een onderzoeksteam het best bewaarde van de dijbeenderen, specimen BAR 1002′00 van een jongvolwassen dier, en concludeerde dat dit het in vorm hield tussen mensapen uit het Mioceen en Australopithecus. Deze bevindingen zijn verenigbaar met zowel een zich bevinden op de menselijke lijn van Orrorin, als het voorouderschap van de mens van de australopitheken. Ze wijzen er echter ook op dat de vroegste mensapen nog niet erg gespecialiseerd waren in hun gang. Het kan dus zijn dat Orrorin zo'n vroege tak vertegenwoordigt en weinig met de mens van doen heeft.[7]

Taxonomie[bewerken | brontekst bewerken]

  • Geslacht: Orrorin
    • Soort: Orrorin tugenensis

Levenswijze[bewerken | brontekst bewerken]

De platte kiezen wijzen erop dat Orrorin vooral planten at. Het plantenmateriaal was kennelijk wat taai gezien het dikkere tandglazuur maar niet zo extreem als bij het dieet van australopitheken. Het leefgebied bestond uit een halfopen bos. Dat zou de combinatie van een rechtopstaande gang en behoud van aanpassingen om in de bomen te klimmen kunnen verklaren. Door het ontbreken van fossiel materiaal van de bovenste schedel, kan weinig gezegd worden over de hersenontwikkeling of intelligentie. Er zijn geen werktuigen in de lagen aangetroffen maar Orrorin zou die desalniettemin kunnen hebben gemaakt want dat doen chimpansees soms ook. De reductie van de hoektanden kan wijzen op een minder agressief sociaal gedrag of een intensiever werktuiggebruik.

Voorlopers en oude verwanten van de mens
Fossiel voorkomen Geslacht Soorten
7 - 4,4 Ma Sahelanthropus Sahelanthropus tchadensis
Orrorin Orrorin tugenensis
Ardipithecus Ardipithecus ramidus · Ardipithecus kadabba
4,3 - 2 Ma Australopithecus A. anamensis · A. afarensis · A. bahrelghazali · A. africanus · A. garhi · A. sediba
3,5 Ma Kenyanthropus Kenyanthropus platyops
2,5 - 1 Ma Paranthropus P. aethiopicus · P. boisei · P. robustus
tot heden Homo H. antecessor · H. cepranensis · H. denisova · Homo erectus (Javamens · Pekingmens) · H. ergaster · H. floresiensis · H. gautengensis · H. georgicus · H. habilis · H. heidelbergensis · H. helmei · H. neanderthalensis · H. rhodesiensis · H. rudolfensis · Homo sapiens (H. s. idaltu · Cro-magnonmens · Red Deer Cave-mensen)