Panorama (schilderij)
Het panorama (Grieks: παν (pan) = alles, ὁραμα (horama) = schouwspel) in de schilderkunst is een voorstelling van een landschap, zeegezicht of historisch tafereel, aangebracht op een cirkelvormig gespannen doek van ruime afmetingen. De toeschouwer bevindt zich in het midden van de voorstelling en door middel van aangepaste belichting, geluidseffecten en decoronderdelen ondergaat hij/zij een illusie van realiteit. Panorama's waren voornamelijk populair in de negentiende eeuw. In deze perioden werden er ook specifieke gebouwen voor ontworpen. De opkomst van de cinema maakte een einde aan het succes van de panoramabedrijven
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]In het oude China werden panorama's op boekrollen geschilderd, vaak als routepanorama (bv. Langs de rivier tijdens het Qingmingfestival).
Het eerst volronde panorama is Zelandiae Descriptio van Anthonis van den Wijngaerde (1548-49). Dit 1023 cm lang en ± 42 cm hoog panorama van Walcheren wordt bewaard in het Museum Plantin-Moretus in Antwerpen.[1]
Einde 18e eeuw - het begin
[bewerken | brontekst bewerken]In 1787 vroeg Robert Barker een patent aan voor een panorama-schilderij; hij bedacht de term panorama voor zijn schilderijen van Edinburgh (1792) die hij op een cilindervormig oppervlak tentoonstelde in Londen als "The Panorama". In 1793 verhuisde Barker zijn panorama's naar het eerste speciaal hiervoor ontworpen gebouw op Leicester Square in Londen: de Rodunda.
Vanaf 1793 zou Barker er verschillende panorama's tentoonstellen. Met een lage toegangsprijs en hoge bezoekersaantallen maakte Barker hiermee een fortuin. Zijn schilderij Londen vanaf het dak van de Albion Mills was eveneens het eerste panoramaschilderij dat (in 1795) in de Verenigde Staten werd tentoongesteld.
Het schilderen van een panorama stelde de schilders voor problemen met het perspectief. Om dat op te lossen werden soms glazen cilindervormige constructies gebouwd waarin de kunstenaars de omgeving als het ware ‘overtrokken’, waarna de voorstelling op grote rollen papier kon worden overgebracht.
Successen in het begin van de 19e eeuw
[bewerken | brontekst bewerken]Het succes van Barker spoorde ook anderen aan om dergelijke panorama's te maken, hetzij rondreizend, hetzij in permanente gebouwen.
In 1826 werd een tijdelijk panorama geopend in Amsterdam. 'De slag bij Algiers' trok bijna 54 duizend bezoekers. Met toegangsprijzen tussen de 50 cent en 1 gulden was het een lucratieve onderneming.
Door hun succes trokken panoramaschilderingen in de jaren 1870 de aandacht van investeerders en speculanten. Tientallen bedrijven werden opgericht en vaak op de beurs genoteerd. De Europese markt werd voor een groot deel bediend vanuit België, door twee concurrerende groepen:
- de broers Victor en Louis Jourdain richtten in 1879 de 'Société des panoramas de Londres' op om de financiering van panorama's rond te krijgen via intekening op aandelen. Op een jaar tijd verhoogde de waarde van het aandeel van 100 naar 1300 francs belges ! De firma verandert daarop haar naam in 'Société générale des panoramas'. De gebroeders Jourdain werkten nauw samen met de panoramaschilder Charles Castellani, die al snel een belangrijke aandeelhouder werd.[2]
- de groep Duwez-Marliers richtte in 18798 de firma Société anoyme des Panoramas de Berlin' met als enige doel te speculeren op de interesse van de markt om snel geld te verdienen. Ze kozen thema's die zouden aanslaan bij het patriottische publiek, vaak veldslagen waarin het doelland de overwinning had behaald.[2] Zo was de panoramaschiler Anton von Werner zeer geliefd aan de Pruisische zijde van de Frans-Duitse Oorlog.
Terugval op het einde van de 19e eeuw
[bewerken | brontekst bewerken]In Amsterdam werd in 1880 het Panoramagebouw geopend aan de Plantage Middenlaan. In dezelfde periode kwam ook naar voren dat een deel van het publiek reeds bekend was met panorama's; het nieuwe was er af. Al tien jaar na opening kwam het Amsterdamse panoramagebouw in financiële moeilijkheden.
In 1881 opende aan het Haagse Bezuidenhout het Panorama Wouters met het schilderij Panorama van Caïro als eerste in Den Haag. Het was niet nieuw en had eerder dienst gedaan in Parijs en Brussel. Het Panorama Mesdag diende volgens sommigen[3] als speculatieobject en dat in een periode dat het hoogtepunt van panorama's reeds bereikt werd. Hoewel de bezoekersaantallen tamelijk behoudend werden ingezet (30.000) ging de eerste onderneming zoals hieronder staat, reeds spoedig failliet.[4]
Situatie in de 21e eeuw
[bewerken | brontekst bewerken]Van de panorama’s die ooit vele kijkers trokken, zijn er slechts enkele bewaard gebleven, waaronder:
- Het Panorama Mesdag (1881), dat nog altijd te zien is in Den Haag op dezelfde plek waar het voor het eerst werd tentoongesteld .
- Het Panorama van de Slag bij Waterloo, nabij het voormalig slagveld.
- Het Panorama van de Slag bij Murten werd in 2002 getoond. Anno 2026 bestaat het nog in opgerolde vorm en kan via een projectie bekeken worden.[5][6]
- Het Jeruzalem Panorama in Altötting (1902-1903) werd gecreërd door een team rond Gebhard Fugel. Het doek 12 meter hoog en 95 meter in omtrek. Het bestaat uit 27 individuele doeken. Ook dit panorama is nog te bekijken op dezelfde plek waar het voor het eerst werd tentoongesteld.[7]
- Het Panorama Einsiedeln in het Zwitserse stadje Einsiedeln. Het werd in 1893 geopend. In 1960 werd het door brand verwoest maar kort daarna in een vrijere stijl opnieuw geschilderd.
- Het Cyclorama van Jeruzalem in het Canadese bedevaartsoord Sainte-Anne-de-Beaupré ten noordoosten van de stad Québec. Daarvoor, van 1889 tot 1895, werd het in Montreal (Canada) getoond.
- Andere panorama’s bevinden zich in Luzern en Moskou (verbeelding van de Slag bij Borodino in 1812).
Met de komst van fotografie, film en televisie verdween het panoramaschilderij uit de belangstelling. De techniek kreeg echter nieuwe impulsen met het ontstaan van technische hulpmiddelen die het vervaardigen van panoramabeelden via panoramafotografie binnen ieders bereik brengen.
Lijst van panorama's
[bewerken | brontekst bewerken]Onder meer:
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]Literatuur
[bewerken | brontekst bewerken]- Stephan Öttermann, Das Panorama, Die Geschichte eines Massenmediums, Frankfurt, 1980
- Emmanuelle Michaux, Du panorama pictural au cinéma circulaire. Origines et histoire d'un autre cinéma, 1785-1998, Parijs, 1999
- Bernard Comment, The Panorama, 2002, ISBN 9781861891235
- Jacky Marchal, Les Panoramas, Namen, Les Amis de la Citadelle de Namur, 2005
- ↑ Gregg, Ryan E. (2022). Anton van den Wyngaerde's threefold project of the Panorama of Walcheren (c. 1547-1570). Oud Holland 135 (4): 172–187. ISSN:0030-672X
- 1 2 Grau, Oliver (2004). Virtual art: from illusion to immersion. The MIT Press, Cambridge, Massachusetts London, England, p. 103-104. ISBN 978-0-262-57223-1.
- ↑ Rotterdamsch Nieuwsblad, 1 januari 1881
- ↑ Woud, Auke van der (2015). De nieuwe mens, de culture revolutie van Nederland rond 1900.
- ↑ Home | Das Murtenpanorama. www.murtenpanorama.ch. Geraadpleegd op 2 maart 2026.
- ↑ The Terapixel Panorama - of the Battle of Murten. terapixelpanorama.ch. Geraadpleegd op 2 maart 2026.
- ↑ Jerusalem Panorama - Tourismus Altötting. www.altoetting.de. Geraadpleegd op 7 maart 2026.
- ↑ DBNL, Schilderkunstige beschouwing van het panorama der stad Amsterdam, gemaald door prevost. Medegedeeld door A. Fokke Simonsz., Vaderlandsche letteroefeningen. Jaargang 1806. DBNL. Geraadpleegd op 2 maart 2026.
- ↑ Schetsen op de Haringpakkerstoren. Ons Amsterdam. Geraadpleegd op 2 maart 2026.