Partijlijstenstelsel

Deel van een serie artikelen over; Kiesstelsel & regering
	Een Nederlands stembiljet met rood stempotlood
Kiessysteem
	Evenredige vertegenwoordiging · Meerderheidsstelsel · Gemengd kiesstelsel · Positief & Negatief parlementarisme
Verkiezing
	Kiesraad · Partijlijstenstelsel · Kandidatenlijst · Stembiljet · Open lijst · Gesloten lijst · Hybride lijst · Gerangschikt stemmen · Vervroegde verkiezing
Zetelverdeling
	Evenredig aandeel · Grootste gemiddelden & overschotten · D'Hondt & Sainte-Laguë · Hare-quotum · Kies -en Fractiedrempel · Kiesdeler · Restzetel · Zetelroof
Districtenstelsel & Kieskringenstelsel
	Enkelvoudig, Meervoudig en Nationaal Kiesdistrict · Districtszetel · Overschotzetel · Vereffeningszetel · Dubbelevenredigheid
Parlement
	Lid · Onafhankelijken · Partij · Lijstverbinding · (Gemengde) Fractie · Alliantie · Coalitie · Regering · Minderheidskabinet · Oppositie
Politieke cultuur
	Centrumpolitiek · Consensusdemocratie · Cordon sanitaire · Penduledemocratie · Blokpolitiek · Waaierdemocratie · Tangdemocratie
Electorale hervorming
	Democratie-index: Economist & V-Dem · Quotumregel · Evenredigheid · Verspilde stem · Derdemachtswortel · Spoilereffect · Versplintering
Portaal	Politiek

Een partijlijstenstelsel is een systeem van evenredige vertegenwoordiging gebaseerd op vooraf geregistreerde politieke partijen of fracties, waarbij elke groepering een bepaald aantal zetels toegewezen krijgt dat ongeveer evenredig is aan hun evenredig aandeel in de stemmen.^[1]

In deze kiessystemen leveren partijen lijsten aan met kandidaten die gekozen moeten worden, of kunnen kandidaten hun lidmaatschap van een politieke partij aangeven. De zetels worden door de verkiezingsautoriteiten (zoals de Kiesraad) aan elke partij toegewezen, in verhouding tot het aantal stemmen dat de partij krijgt. Kiezers kunnen stemmen op partijen (gesloten lijsten), zoals in Spanje, Turkije en Israël (gesloten lijsten); of (middels open lijsten) op kandidaten waarvan de stemmentotalen worden samengevoegd tot partijen, zoals in Finland, Brazilië en Nederland.^[2]^[3]

Stemmen

Bij de meeste lijstensystemen steunt een kiezer slechts één kandidaat van één partij. Bij vrije lijstensystemen kunnen kiezers meer dan één kandidaat binnen een partijlijst steunen. Bij sommige open lijstenstelsels kunnen kiezers verschillende kandidaten op meerdere lijsten steunen. Dit wordt panacheren genoemd.

Selectie van partijkandidaten

De volgorde waarin de kandidaten op de lijst van een partij worden gekozen, kan vooraf worden bepaald door een methode die intern binnen de partij of de kandidaten plaatsvindt (een gesloten lijstensysteem), door de kiezers in het algemeen (een open lijstensysteem) of een combinatie van beide (een hybride lijstensysteem).

Gesloten lijst

Bij een gesloten lijstenstelsel heeft elke politieke partij vooraf besloten wie de zetels krijgt die bij de verkiezingen aan die partij worden toegewezen. Dat betekent dat de kandidaten die het hoogst op de lijst staan, altijd een zetel in het parlement krijgen, terwijl de kandidaten die heel laag op de gesloten lijst staan, dat niet krijgen. Kiezers stemmen alleen op de partij, niet op individuele kandidaten.

Open lijst

Een open personenstelsel is een variant van een partijlijst waarbij kiezers ten minste enige invloed hebben op de volgorde waarin de kandidaten van een partij worden gekozen. Open lijsten kunnen variëren van relatief gesloten, waarbij een kandidaat slechts met een bepaald aantal stemmen een vooraf bepaalde lijst kan beklimmen, tot volledig open, waarbij de volgorde van de lijst volledig afhankelijk is van het aantal stemmen dat elke individuele kandidaat krijgt.^[4]

Hybride lijst

Een hybride lijst combineert kenmerken van open en gesloten lijsten binnen een systeem van evenredige vertegenwoordiging. Kiezers kunnen voorkeurstemmen uitbrengen op individuele kandidaten (open lijst) of een partij (gesloten lijst). Zowel de partijvolgorde als de voorkeursstemmen bepalen wie wordt gekozen. Dit biedt zowel invloed aan de kiezer als regie aan de partij.

Verdeling van partijzetels

De omvang van kiesdistricten (het aantal zetels per district) is, naast de toewijzingsformule, een cruciale factor in hoe evenredig een kiesstelsel is. Grotere kiesdistricten zorgen doorgaans voor een hogere mate van (nationale) evenredigheid, omdat er meer zetels beschikbaar zijn om de stemmen evenredig te verdelen.

De maximale evenredigheid wordt bereikt wanneer de 'bovenste verdeling' wordt geprioriteerd boven de 'onderste verdeling'. Dit wordt ook wel dubbelevenredigheid genoemd. Om dit te bereiken kan de evenredige vertegenwoordiging op basis van lokale kieslijsten worden aangevuld met nationale correctiemechanismen, zoals vereffeningszetels of door een dubbelevenredige zetelverdeling te nemen. Deze methoden corrigeren eventuele afwijkingen in de verdeling van zetels, zodat de nationale stemverhouding beter wordt weerspiegeld, terwijl lokale kieslijsten de regionale binding en vertegenwoordiging versterken.

Gemengde stelsels

In sommige landen werkt het kiesstelsel op twee niveaus: via een nationale kieslijst voor partijen, terwijl de kandidaten via kiesdistricten verkozen worden. Dit wordt een gemengd kiesstelsel genoemd. In de 'gemengd evenredige' variant worden de lokale partijlijsten gezien als onderdeel van de overkoepelende nationale lijsten. In dit geval is de evenredigheid doorgaans groot, aangezien de zetelverdeling op nationaal niveau wordt berekend. Aan de andere kant bestaan er ook 'gemengd majoritaire' stelsels die een nationale kieslijst combineren ook combineren met een regionale kieslijsten. Echter deze stelsel kennen een zwakke evenredigheid aangezien de stelsels parallel naast elkaar bestaan. Dit geeft de winnaar doorgaans een fikse zetelbonus.

Verdelingsmethoden

Er bestaan veel variaties in de zetelverdeling binnen de evenredige vertegenwoordiging per partijlijst. Verschillende verdelingsmethoden ronden op verschillende wijzen af en kunnen zo soms grotere partijen bevoordelen:^[5] Wanneer een partij 2 of meer restzetels ontvangt, wordt de quotumregel geschonden. Dit heeft een negatieve invloed op de evenredigheid omdat deze restzetels niet meer verdiend kunnen worden door kleinere partijen.

D'Hondt-methode (bevooroordeeld ten gunste van grote partijen) ^[6]
Sainte-Laguë-methode (ongeveer onbevooroordeeld)
Grootste-overschottenmethode (ongeveer onbevooroordeeld, maar met kans op toewijzingsparadoxen)

De verdelingsmethoden kunnen in twee categorieën worden ingedeeld:

De methode van de hoogste gemiddelden (of delermethode), inclusief de D'Hondt-methode, wordt gebruikt in Armenië, Oostenrijk, Brazilië, Bulgarije, Cambodja, Kroatië, Estland, Finland, Polen en Spanje; en de Sainte-Laguë-methode wordt gebruikt in Indonesië, Nieuw-Zeeland, Noorwegen en Zweden.
De grootste-overschottenmethode, waaronder het Hare-quotum wordt gebruikt in Denemarken bij het verdelen van vereffeningszetels.

Voorbeeld

Hieronder zie je hoe verschillende verdelingsmethoden verschillende resultaten opleveren bij de verdeling van 100 zetels. De methode van Sainte Laguë levert hier hetzelfde resultaat op (hoewel dit niet altijd het geval is) als de methode van grootste overschotten. Merk op hoe de D'Hondt-methode de grootste partij bevoordeelt door een evenredige verdeling van 35,90 (van partij A) af te ronden naar 37 zetels terwijl het 11,58 (van partij D) naar beneden afrondt naar 11 zetels.


Partij	Stemmen	Evenredig aandeel & volle zetels	Grootste overschotten				Grootste gemiddelden
			Hare-quotum				Sainte-Laguë		D'Hondt
			Volle zetels & restzetels: ${\frac {\text{stemmen}}{\text{kiesdeler}}}$				Standaardafronding: $\lfloor {\frac {\text{stemmen}}{\text{kiesdeler}}}\rceil$		Volle zetel-afronding: $\lfloor {\frac {\text{stemmen}}{\text{kiesdeler}}}\rfloor$
			Breuk	Restant	Restzetels	Totaal	Restzetels	Totaal	Restzetels	Totaal
A	1017	35,90	0,90	25	1	36	1	36	2	37
B	1000	35,30	0,30	8		35		35	1	36
C	383	13,52	0,52	15	1	14	1	14		13
D	328	11,58	0,58	16	1	12	1	12		11
E	63	2,22	0,22	6		2		2		2
F	42	1,48	0,48	14		1		1		1
Totaal	2833	100	Zetels		3	100	3	100	3	100

Externe links

Referenties

↑ Proportional Representation Systems. mtholyoke.edu. Gearchiveerd op 24 januari 2001. Geraadpleegd op 8 december 2024.
↑ Proportional Representation Open List Electoral Systems in Europe. International Foundation for Electoral Systems. Gearchiveerd op 24 december 2014.
↑ Système électoral du Grand-Duché de Luxembourg(fr). elections.public.lu.
↑ Smrek, Michal. Mavericks or Loyalists? Popular Ballot Jumpers and Party Discipline in the Flexible-List PR Context. Political Research Quarterly 76 (1): 323-336. DOI: 10.1177/10659129221087961.
↑ Benoit, Kenneth, Which Electoral Formula Is the Most Proportional? A New Look with New Evidence. Gearchiveerd op 24 juni 2010.
↑ Wilson, Helen J., The D'Hondt Method Explained.

[1] Proportional Representation Systems. mtholyoke.edu. Gearchiveerd op 24 januari 2001. Geraadpleegd op 8 december 2024.

[2] Proportional Representation Open List Electoral Systems in Europe. International Foundation for Electoral Systems. Gearchiveerd op 24 december 2014.

[3] Système électoral du Grand-Duché de Luxembourg(fr). elections.public.lu.

[4] Smrek, Michal. Mavericks or Loyalists? Popular Ballot Jumpers and Party Discipline in the Flexible-List PR Context. Political Research Quarterly 76 (1): 323-336. DOI: 10.1177/10659129221087961.

[5] Benoit, Kenneth, Which Electoral Formula Is the Most Proportional? A New Look with New Evidence. Gearchiveerd op 24 juni 2010.

[6] Wilson, Helen J., The D'Hondt Method Explained.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]