Pesthuis (Leiden)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Pesthuis
Binnenplaats van het Pesthuis
Binnenplaats van het Pesthuis
Locatie Leiden
Oorspr. functie Pesthuis
Huidig gebruik Onderdeel Naturalis Biodiversity Center
Start bouw 1657
Bouw gereed 1661
Monumentstatus Rijksmonument
Monumentnummer 25439
Gevelreliëf van het Pesthuis door Rombout Verhulst uit 1660 (foto 1943)
Gevelreliëf van het Pesthuis door Rombout Verhulst uit 1660 (foto 1943)
Portaal  Portaalicoon   Civiele techniek en bouwkunde

Het Pesthuis is een rijksmonument uit 1661, net buiten de historische binnenstad van de Nederlandse stad Leiden.

Het werd gebouwd als pesthuis om zieken uit de stad onder te brengen, maar heeft deze functie nooit gehad. Sinds 1998 maakt het onderdeel uit van het museum Naturalis Biodiversity Center.

Geschiedenis[bewerken]

In 1635 kocht de stad Leiden een terrein buiten de stadsvest, toen behorend tot Oegstgeest. Aanleiding was een pestepidemie die in dat jaar de stad teisterde. Op dat terrein werd een houten noodpesthuis gesticht en een bakstenen huis voor de binnenvader, waarachter later een aantal zalen voor weeskinderen werden opgetrokken.

Toen in 1655 opnieuw een pestepidemie uitbrak was van het definitieve pesthuis nog geen steen gemetseld. Het omgrachte terrein waarop het moest verrijzen werd gebruikt als moestuin en boomgaard. Pas in 1657 besloot het stadsbestuur toestemming te geven voor de bouw. Het bouwplan werd gemaakt door stadstimmerman Huybert Cornelisz. van Duyvenvlucht, waarschijnlijk naar het voorbeeld van het Amsterdamse pesthuis (later het Buitengasthuis) aan de Overtoom.[1]. Het werd een carrévormig gebouw, bestaande uit een achttal grote zalen rond een binnenplaats. Die binnenplaats werd door een gracht in tweeën gedeeld, zodat de mannenafdeling en de vrouwenafdeling van elkaar gescheiden waren. In 1661 kwam het gebouw gereed.

Het gevelreliëf boven de toegangspoort is gesigneerd R. Verhulst. 1660. Het is vervaardigd door de beeldhouwer Rombout Verhulst en stelt voor de pest in de gedaante van een furie (oorspronkelijk voorzien van een gesel, zoals nog te zien is op de foto uit 1943) met een wolf. Naast haar een uitgeteerde moeder die haar stervend kind vasthoudt en een kind dat zich aan de furie vastklemt. In het fries boven de deur zijn de wapens van de vijf regenten van het Pesthuis afgebeeld: I.I. Vesanevelt, S.D. Block, P.V. Assendelft, C.A.V. Achthoven en M.V. Strigtenhuise. Vlak onder de daklijst, die hier naar voren uitsteekt, bevindt zich een afbeelding van het stadswapen: de Leidse sleutels.

Bestemmingen[bewerken]

Het Pesthuis heeft nooit voor zijn oorspronkelijke bestemming gediend. Tijdens zijn bestaan heeft het Pesthuis onder andere dienstgedaan als militair hospitaal, gevangenis en rijksopvoedingsgesticht voor jongens. De meeste gebouwen die in verband met deze bestemmingen zijn opgetrokken zijn inmiddels gesloopt. Daaronder ook het gebouw voor nachtelijke afzondering uit 1861-1863. Dit gebouw bevatte acht zalen met in totaal 384 alkoven. De laatste gebruiker van dit gebouw (tussen 1976 en 1992) was de Reinwardt Academie.

In 1941 werd het Koninklijk Nederlands Leger- en Wapenmuseum "Generaal Hoefer" in het Pesthuis ondergebracht. In 1989 kwam daaraan een einde door de verhuizing naar het Legermuseum in Delft. De Rijksgebouwendienst kocht het Pesthuis met bijbehorend terrein en bijgebouwen van de gemeente Leiden.

In 1990 koos Rijksbouwmeester Kees Rijnboutt de Leidse architect Fons Verheijen als ontwerper voor het nieuwe museum Naturalis, waar het Pesthuis onderdeel van uit zou moeten gaan maken. Voor de restauratie van het Pesthuis liet Verheijen zich bijstaan door architect Flip Robers. Sinds de opening op 7 april 1998 fungeert het Pesthuis als de entree van Naturalis. Behalve de kassa en de museumwinkel biedt het Pesthuis ook onderdak aan het auditorium en het museumcafé. Ook biedt het plaats aan kleine tijdelijke tentoonstellingen.

Toekomst[bewerken]

Na 2017, als de verbouwing en uitbreiding van Naturalis gereed is, zal het Pesthuis niet meer worden gebruikt. Men vindt dat de entree in het gebouw te ver weg ligt. Door de hoge kosten kunnen er geen delen van de collectie worden ondergebracht. De verbindende loopbrug zal verdwijnen.[2] Welke nieuwe bestemming het Pesthuis zal krijgen, was eind 2015 nog niet bekend. In afwachting daarvan heeft de gemeente besloten geen nieuwbouw in de directe omgeving van het Pesthuis toe te staan "om de mogelijkheden voor een nieuwe invulling van dit Rijksmonument niet te beperken".[3]

Pesthuis door de jaren[bewerken]