Naar inhoud springen

Pieter Jelles Troelstra

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Pieter Jelles Troelstra
Troelstra in 1926
Troelstra in 1926
Algemeen
Volledige naam Pieter Troelstra
Geboortedatum 20 april 1860
Geboorteplaats Leeuwarden
Overlijdensdatum 12 mei 1930
Overlijdensplaats Den Haag
Land Vlag van Nederland Nederland
Partij Friesche Volkspartij (1885–1892),
SDB (1892–1894),
SDAP (1894–1930)
Titulatuur Mr.
Handtekening Handtekening
Functies
1897–1901,
1902–1925
lid Tweede Kamer (tevens fractievoorzitter SDAP)
Portaal  Portaalicoon   Politiek

Pieter Jelles Troelstra (Leeuwarden, 20 april 1860Den Haag, 12 mei 1930) was een Nederlandse dichter, advocaat, journalist en politicus.

Hij is bekend geworden als de socialistische leider die in november 1918, in navolging van de omwenteling in Duitsland, in Nederland de socialistische revolutie wilde uitroepen. Daarnaast heeft Troelstra in Friesland grote bekendheid gekregen als Fries schrijver en dichter.

Troelstra heeft, ook na zijn tijdelijke afscheid van Friesland, altijd zijn Friese patroniem Jelles gehanteerd. In zijn literair werk schreef hij zijn naam dikwijls in het Fries als Piter Jelles.

Troelstra en zijn latere vrouw Sjoukje Bokma de Boer (Nienke van Hichtum) in ca. 1880-1883

Over zijn jeugd is vrijwel uitsluitend bekend wat hij daarover zelf schreef in zijn latere memoires, de meerdelige Gedenkschriften. Troelstra groeide op in de Friese plaats Stiens. Zijn vader was een overtuigde liberaal en thuis werd Nederlands gesproken. In zijn middelbareschooltijd ontpopte Troelstra zich tot een fel strijder en organisator en tot literator die een lans brak voor het gebruik van de Friese taal. Hij kwam in contact met schrijvers als Tsjalling Halbertsma en Onno Sytstra. Met de laatste redigeerde hij in 1881 de dichtbundel It jonge Fryslân. Met Oebele Stellingwerf zette hij het toneelgezelschap Gysbert Japiks op.

Van 1882 tot 1888 studeerde Troelstra rechten in Groningen. Hier volgde hij ook colleges geschiedenis bij Petrus Johannes Blok. Zijn literaire activiteiten zette hij voort. Hij zat in de redactie van het literaire tijdschrift For hûs en hiem ('Voor huis en erf') en van het Nij Frysk lieteboek, dat in 1886 verscheen. Troelstra was als student actief lid en secretaris van de Groningse studentenalmanak van 1884 en Assessor Primus van de senaat van het Groningsch Studenten Corps Vindicat atque Polit in 1887. Later ontwikkelde Troelstra zich meer als politiek strijder, zowel in de Friese beweging als in de socialistische. Hij werd lid van de Sociaal-Democratische Bond van Domela Nieuwenhuis, waarvan hij zich later zou afsplitsen om de SDAP op te richten.

In 1888 trouwde Troelstra met Sjoukje Maria Diderika Bokma de Boer (als kinderboekenschrijfster bekend geworden onder het pseudoniem Nienke van Hichtum). Ze kregen twee kinderen, Dieuwke en Jelle Troelstra.

Na zijn studietijd vestigde Pieter Jelles Troelstra zich als advocaat in Leeuwarden. Hij werd in 1890 lid van de Friese Volkspartij, maar besloot na een lange tweestrijd zijn tijd geheel aan de socialistische beweging te wijden.

In 1892 bezochten de regentes Emma en de 12-jarige koningin Wilhelmina Leeuwarden. Toen de socialisten tegen dit bezoek demonstreerden, braken anti-socialistische rellen uit. Troelstra nam het op voor partijgenoten wier woning was geplunderd door monarchisten.

Hollandse jaren

[bewerken | brontekst bewerken]

Troelstra verhuisde in 1893 naar Amsterdam. Het jaar daarop stond hij mee aan de wieg van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP) en in 1897 kwam hij voor het kiesdistrict Tietjerksteradeel in de Tweede Kamer. Daar toonde hij zich vooral een overtuigd anti-monarchist.[1] Hij weigerde op Prinsjesdag aanwezig te zijn bij de opening van de Staten-Generaal, en organiseerde in plaats daarvan demonstraties in Den Haag.

Niet alleen in de Kamer, maar ook als advocaat van de gebroeders Hogerhuis verwierf Troelstra na 1897 bekendheid in heel Nederland. Het politieke proces tegen de drie van roofoverval beschuldigde broers, die altijd hebben volgehouden onschuldig te zijn, kreeg in die tijd veel aandacht. In 1900 ging Troelstra vanwege smaad inzake de Hogerhuis-affaire een maand de gevangenis in.[2] Toen de partij in 1900 met financiële steun van de Duitse zusterpartij SPD het dagblad Het Volk oprichtte, werd Troelstra hoofdredacteur. Maar al in 1903 verving het partijbestuur hem door de journalist Pieter Lodewijk Tak.

Bij de verkiezingen van 1901 sprong de SDAP van twee naar zes zetels. Maar Troelstra werd in zijn eigen kiesdistrict Tietjerksteradeel verslagen door de AR dominee Talma. Bij een tussentijdse verkiezing in het district Amsterdam kwam Pieter Jelles terug in de Kamer, om er tot 1925 te blijven. Troelstra vergeleek de gang van zaken in de Tweede Kamer eens met het reeds in onbruik geraakte onderdeel van de ontgroening in Groningen, de actus. Het spreken hierover in het openbaar was echter ten strengste verboden. Dit geheim van de actus diende voor altijd tussen de patronus en de eerstejaars student en de senaat te blijven. Omdat hij dit verbod overtrad werd hij door het Groningse Studenten Corps geroyeerd als reünist.

Gedicht van Troelstra op een muur in Leiden

Troelstra hoopte dat de monarchie met Wilhelmina zou uitsterven; het zag er namelijk naar uit dat koningin Wilhelmina en prins Hendrik kinderloos zouden blijven. Toen minister-president Heemskerk op 22 december 1908 in de Kamer een medische verklaring voorlas over de te verwachten geboorte van een troonopvolger, sprak de Kamervoorzitter een gelukwens uit die werd gevolgd door een luid gejuich. Troelstra nam het woord om te verklaren, dat de gelukwens niet namens alle leden was uitgesproken. Afkeuring was zijn deel. De verwachte winst bij de verkiezingen van dat jaar bleef ook uit.

Pieter Jelles Troelstra

Troelstra begon zich weer aan de literatuur te wijden; hij publiceerde in datzelfde jaar zijn beroemd geworden dichtbundel Rispinge ('oogst'), een bundel die in een tijd van moraliserende dichtkunst opviel door de openheid en het persoonlijke karakter van de gedichten.

Het huwelijk tussen Pieter Jelles Troelstra en Sjoukje Bokma de Boer liep op de klippen en in 1907 werd het officieel ontbonden, waarna Troelstra opnieuw trouwde, met Sjoukje Oosterbaan. Ook in de partij vond een scheiding plaats. De linkervleugel, met coryfeeën als Frank van der Goes, Herman Gorter, David Wijnkoop en Henriëtte Roland Holst trad in 1909 uit de SDAP. Deze afsplitsing zou later leiden tot de oprichting van de Communistische Partij van Nederland, vanaf 1918 een geduchte concurrent van de socialisten.

Troelstra in 1912

De verkiezingen van 1913 brachten alsnog een doorbraak voor de SDAP. De partij sprong van zeven naar achttien zetels. Deze overwinning schiep een levensgroot dilemma: regeren of niet? Op 5 juli reisde Troelstra naar Apeldoorn, om op Paleis Het Loo zijn politiek advies uit te brengen aan koningin Wilhelmina.

Dat advies luidde: er moet een kabinet worden gevormd uit de burgerlijke partijen. Daarmee doorbrak Troelstra de "antithese" van Abraham Kuyper, volgens welke al tientallen jaren de linkerzijde (liberalen) dan wel de rechterzijde (christelijke partijen) regeerden.

Troelstra's advies viel bij de koningin in goede aarde. Maar de "burgerlijke partijen" wilden er niet van horen. De Vrijzinnig Democraat Dirk Bos kreeg opdracht een kabinet uit de linkerzijde te vormen waarvoor de medewerking van de socialisten onmisbaar was: samen met de partijen van de Liberale Concentratie hadden ze 52 van de 100 zetels.

Binnen de partij waren Jan Schaper en Willem Vliegen voor deelname aan een regering Bos; Troelstra was tegen. Op 19 juli won hij het pleit in een gezamenlijke vergadering van fractie en partijbestuur met dertien tegen acht stemmen. Regeringsdeelname van de SDAP zou moeten wachten tot 1939.

Troelstra (links) samen met de Zweedse sociaaldemocraat Hjalmar Branting op de vredesconferentie te Stockholm in 1917

Na het uitbreken van de Russische revolutie meende Troelstra zijn kans schoon te zien en riep de Nederlandse bevolking in 1918 op tot een socialistische revolutie. Dit mislukte en zijn oproep ging de geschiedenis in als de Vergissing van Troelstra; het was een grote teleurstelling voor hem. Troelstra begon zich langzamerhand uit de politiek terug te trekken. In de laatste jaren van zijn leven schreef hij onder de titel Gedenkschriften in het Nederlands zijn memoires.

Het NVV en de SDAP organiseerden op 19 september 1925 een "Demonstratief Congres" om afscheid te nemen van hun voorman. Het bij die gelegenheid uitgegeven gedenkbord is hieronder afgebeeld.

Het Troelstra-oord
Propagandafilm uit 1941 van de Filmdienst der NSB. De door de NSB geannexeerde NVV heeft in verschillende plaatsen arbeidersvakantieoorden, de zogenaamde Troelstra-oorden. Beelden van arbeidersfamilies in deze vakantieoorden o.a. in Beekbergen

In 1925 besloot het NVV bij Beekbergen op de Veluwe het Troelstra-oord te bouwen, een vakantie- en studieoord voor arbeiders, dat tevens als monument voor Troelstra gold. Het gebouw werd in 1927 geopend. In 1955 brandde het hoofdgebouw af. Later werd het herbouwd en kreeg het complex de functie van commercieel hotel. De delen van het oorspronkelijke complex die bewaard zijn gebleven gelden als gemeentelijk monument.

Pieter Jelles Troelstra overleed op 70-jarige leeftijd. Zijn begrafenis op 16 mei 1930 trok tussen de 35.000 en 40.000 bezoekers.

Troelstra's vergissing

[bewerken | brontekst bewerken]
Zie Vergissing van Troelstra voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

De meest gangbare lezing van de geschiedenis van Troelstra's mislukte revolutie is dat Nederland niet klaar zou zijn geweest voor een socialistische revolutie. Het VPRO-geschiedenisprogramma Andere Tijden zond echter op 20 september 2005 een reconstructie uit, waaruit zou blijken dat Troelstra's eigen weifelachtigheid en niet de onwil van het volk, de revolutie heeft verhinderd.

  • 1881: Fryske Brilloftswille. Sangen en rimen fen jonge Fryske skriuwers (Friese huwelijkswensen. Liedjes en rijmpjes van jonge Friese schrijvers) (Digitale versie)
  • 1881: Oan de sédyk. Toanielspil mei sang yn ien útkomst (Op de sédyk. Spel met zang in één akte) (Digitale versie)
  • 1881: It jonge Fryslân. Sangen en rimen fen jonge Fryske skriuwers, byenoar brocht troch P.J. Troelstra en O.H. Sytstra (Jong Friesland. Liedjes en rijmpjes van jonge Friese schrijvers, bijeengebracht door P.J. Troelstra en O.H. Sytstra) (Digitale versie)
  • 1881: Wiersizzery fen Alde Foekje fen Heech. Spjeldeboekje de Fryske fammen oanbean (Waarzeggerij door Oud Foekje van Heech. Kaartenboek aangeboden aan de Friese maagden) (Digitale versie)
  • 1884-1886: Nij Frysk lieteboek (Nieuw Fries liedboek), fen P.J. Troelstra en P.H. de Groot; mei sangen fen: G. Andriesse ... et al. (Digitale versie)
  • 1885: Fy, Lútsen! Iepen brief oan Dr. L.H. Wagenaar, alear arbeidsjend lid fen it Selskip for Fryske tael en skriftenkennisse; mar nou domeny to Heech (Hé, Lütsen! Open brief aan Dr. L.H. Wagenaar, voorheen werkend lid van de Vereniging voor Friese taal- en schriftkennis; nu lid van de Hoge Raad) (Digitale versie)
  • 1886: De Hege Brêge (De Hoge Brug) (Digitale versie)
  • 1886: Nei de stoarm. Rym en unrym (Na de storm. Rijm en ontrijm) (Digitale versie)
  • 1888: Art. 165 van het wetboek van strafvordering. Proefschrift Groningen (Digitale versie)
  • 1894: Het kiesrecht en de sociaaldemokratie (Digitale versie)
  • 1895: Wat willen de sociaaldemokraten? Antwoord op vijf vragen van pater Arriëns (Digitale versie)
  • 1896: De S.D.A.P. (Sociaaldemokratische Arbeiderspartij in Nederland). Haar ontstaan, doel en streven; (met een aanhangsel, bevattende het program, de statuten en op de partijkongressen aangenomen resolutiën) (Digitale versie)
  • 1896: Het standpunt der arbeiderskiesvereeniging (Digitale versie)
  • 1898: Van leed en strijd. Verspreide stukken (1892-1898) (Digitale versie)
  • 1898: De arbeidersvereeniging volgens de encykliek. Antwoord op de protest-motie van St. Joseph (Digitale versie)
  • 1898: Woorden van vrouwen. Bijdragen tot den strijd over feminisme en socialisme (Digitale versie)
  • 1901: Het legerwetschandaal. Een kijkje op het militairisme in Nederland (Digitale versie)
  • 1902 Theorie en beweging. Een sociaal-demokratische studie. Redevoering, in eenigzins verkorten vorm gehouden in het Socialistisch Leesgezelschap te Amsterdam
  • 1902: Sociaal christendom. Bijdrage tot den strijd over de verhouding van christendom en socialisme (Digitale versie)
  • 1902: Sociaaldemokratische liederenbundel (Digitale versie)
  • 1903: De ware schuldigen. Debat tusschen P.J. Troelstra en Abr. Kuyper over de oorzaken en gevolgen der Aprilstaking, gehouden in de Tweede Kamer op 30 Juni en 1 Juli 1903 (Digitale versie)
  • 1904: Nederland in het koalitie-moeras. Rede gehouden in de Tweede Kamer bij de begrootingsdebatten op 7 december 1904
  • 1905: Voorwaarts, marsch! Ons standpunt bij de verkiezingen. Rede, gehouden op het kongres der S.D.A.P. op den eersten Paaschdag 1905 (Digitale versie)
  • 1905: Nij Frysk lieteboek (Nieuw Fries liedboek), P.J. Troelstra en P.H. de Groot. Bevat o.a.: Flaggelied; De Fryske Tael; Jongfolk, ha wille!; It blomke: Tink oan my; It Heitelan; Eala fria Fresena!; Myn Heitelan; It Swealtsje; De Seman; It famke fan Birgumerdaem (Digitale versie)
  • 1906: In zake partijleiding. Toelichting en gegevens (Digitale versie)
  • 1906: Revolutiebouw. Rede gehouden bij de algemeene beraadslaging over de staatsbegrooting voor 1906 in de Tweede Kamer (Digitale versie)
  • 1906: Inzake partijleiding. Toelichtingen en gegevens (Digitale versie)
  • 1909: Krystsangen. Âld-kristelike tsjerkesangen (Kerstliederen. Vroegchristelijke kerkliederen), oerbrocht út it Latyn fen Pieter Jelles; en for de Fryske sjongselskippen set fen T.E. Halbertsma
  • 1909: Rispinge : âlde en nije fersen fen Pieter Jelles (Oogst: oude en nieuwe verzen van Pieter Jelles) (Digitale versie)
  • 1910: Fen liet en libben. Lêzing (mei oanteikeningen) fen Pieter Jelles hâlden de 30ste fen foarmoanne 1910, for it selskip " Rjucht en sljucht" yn Den Haech (Over lied en leven: voordracht (met aantekeningen) door Pieter Jelles gehouden op 30 februari 1910 voor het Genootschap "Rjucht en sljucht" te Den Haag) (Digitale versie)
  • 1910 De overstrooming in Friesland
  • 1912: Kielstra contra van Kol (Digitale versie)
  • 1912: De S.D.A.P. Wat zij is en wat zij wil (Digitale versie)
  • 1913: De S. D. A. P. en de verkiezingen. De kongres-resolutie van 1913 toegelicht (Digitale versie)
  • 1915: De wereldoorlog en de sociaaldemokratie (Digitale versie)
  • 1917: De Stockholmsche conferentie. Haar werk en beteekenis. Rede gehouden voor de Federatie Amsterdam der S.D.A.P. op vrijdag 26 october 1917 in het Concertgebouw; met als bijlage Het manifest der neutrale delegaties aan de socialisten der oorlogvoerende landen (Digitale versie)
  • 1919: De revolutie en de S.D.A.P. (Digitale versie)
  • 1919: De politieke taak der socialistische internationale. Rede gehouden op Zondag 2 Maart 1919 te Luzern (Digitale versie)
  • 1921: De soc.-demokratie na den oorlog (Digitale versie)
  • 1924: Garantieverdragen (Digitale versie)
  • 1924: Een politiek testament. Stenografisch verslag der redevoeringen gehouden door P.J. Troelstra in de vergaderingen der Tweede Kamer op 18 en 26 november 1924 (Digitale versie)
  • 1925: Mijn afscheid. Rede gehouden op 19 september 1925 op de huldigings-bijeenkomst der moderne arbeidersbeweging in den dierentuin te 's-Gravenhage (Digitale versie)
  • 1926: Waar gaan wij heen? (Digitale versie)
  • 1927-1931: Gedenkschriften, verschenen na de dood van Troelstra bewerkt door H.B. Wiardi Beckman
  • 1966: Wylde hierren en oar proaza (Wild haar en ander proza)
  • 1908 - H. Gorter. Klassemoraal. Een antwoord aan Jhr. De Savornin Lohman en Mr. P.J. Troelstra (Digitale versie)
  • 1920: Albert Hahn Jr. Troelstra in de karikatuur (Digitale versie)
  • 1925: J.B. Schepers. Troelstra als Fries dichter. Verzen en liederen (Digitale versie)
  • 1935: H.B. Wiardi-Beckman. Troelstra, de ziener. Keur uit het journalistieke werk (Digitale versie)
  • 1981 Ernst Hueting, Frits de Jong Edz. en Rob Ney. Ik moet, het is mijn roeping - een politieke biografie van Pieter Jelles Troelstra ISBN 90-6019-835-2

In 1973 eerde de gemeente Leeuwarden Troelstra door een nieuwe literatuurprijs, de Piter Jellespriis, naar hem te noemen.

Op andere Wikimedia-projecten