Portaal:Oudheid/werkplaats/Cleopatra VII

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Cleopatra VII Philopator
69 v.Chr. - 12 augustus 30 v.Chr.
Buste van Cleopatra VII (Altes Museum, Berlijn)
Farao van Egypte (Ptolemaeïsche Dynastie)
Periode 51-30 v.Chr.
Voorganger Ptolemaeus XII Neos Dionysos
Opvolger Ptolemaeus XV Caesarion
Vader Ptolemaeus XII Neos Dionysos
Moeder Cleopatra V (vermoedelijk)
Cleopatra VII Philopator in Egyptische hiërogliefen
Serech of Horusnaam
G5
wr
r
nbnfrnfrnfrH2
x
O22
Srxtail.jpg
Nomen of geboortenaam
G39N5
 
Hiero Ca1.svg
q
rw
Wp
d
r
t
H8
nTrt
H8
R7
t
z
N36
Hiero Ca2.svg
Portaal  Portaalicoon   Egyptologie

Cleopatra VII Philopator (Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ; december 70 v.Chr./januari 69 v.Chr.[1] - Alexandrië, 12 augustus 30 v.Chr.[2]) was de laatste koningin (farao) van het Oude Egypte uit de familie van de Lagiden, die van 51 v.Chr. tot 30 v.Chr. over dit land heerste.[3] Zij staat tevens bekend om haar relaties met Julius Caesar en Marcus Antonius.

Leven[brontekst bewerken]

Afkomst[brontekst bewerken]

Cleopatra was de dochter van Ptolemaeus Auletes.[4] Ze werd vermoedelijk geboren in december 70 of begin januari 69 v.Chr.[5] Haar moeders naam wordt niet in de antieke bronnen vermeld, maar men gaat ervan uit dat zij een dochter van Cleopatra V was.[6]

Kindertijd en jeugd[brontekst bewerken]

Stèle van kalksteen van Isis en Cleopatra VII (51 v. Chr.) (Louvre; IFayoum III 205).

Plutarchus vermeldt dat Cleopatra buiten Egyptisch ook Ethiopisch, de taal van de Troglodytae, Hebreeuws, Arabisch, Syrisch, Medisch, Parthisch en andere talen beheerste.[7] Ze zou tezamen met de Egyptische sofist Philostratus filosofie hebben gestudeerd.[8] In de lente van 51 v.Chr. volgde ze samen met Ptolemaeus XIII Theos Philopator haar vader op die bij testament had bepaald dat ze samen moesten regeren.[9] Zij werd in de dynastiek cultus opgenomen als de vaderminnende godin.[10] Zij was omstreeks september 48 v.Chr. gehuwd met haar broer Ptolemaeus XIII Theos Philopator.[11]

Ze was in ieder geval zeker niet betrokken bij de afzetting van haar vader door Berenice IV en haar moeder Cleopatra VI.[12] Anders had Ptolemaeus XII, die Berenice IV nadat hij in 55 v.Chr. met Romeinse militaire hulp naar Egypte was teruggekeerd liet executeren,[13] Cleopatra niet voorbestemd om zijn opvolger te zijn.

De strijd om de troon[brontekst bewerken]

Redelijk kort daarop (48 v.Chr.) werd zij door de voogden van Ptolemaeus, Achillas en Pothinus, wegens haar eerzuchtige plannen verdreven.[14] Ze moest Egypte ontvluchten.[15]

Interne Ptolemaeïsche machtsstrijd[brontekst bewerken]

Fragment van een kolossaal standbeeld uit Alexandrië, dat vermoedelijk Cleopatra VII als Isis voorstelt (Musée Royal de Mariemont, België)[16]

Zij trachtte zich vervolgens vanuit Syria met geweld haar recht te verschaffen.[17]

Caesars aankomst en de Alexandrijnse Oorlog[brontekst bewerken]

Zie Alexandrijnse Oorlog voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Gaius Iulius Caesar kwam te Alexandrië aan en besliste in augustus 48 dat de beide echtgenoten gezamenlijk zouden regeren.[18] Wel veroorzaakte deze beslissing grote ontevredenheid en kwam Caesar zelfs in vrij groot gevaar.

Cleopatra wordt de onomstreden farao[brontekst bewerken]

Ptolemaeus XIII sneuvelde echter in een gevecht,[19] waardoor Cleopatra haar doel bereikte. Op bevel van Caesar, die door haar buitengewone schoonheid/charme geheel betoverd was, huwde zij omstreeks januari 47 met haar jongste broeder Ptolemaeus XIII.[20]

Geboorte van Caesarion[brontekst bewerken]

Caesar liet haar later naar Rome komen (waarschijnlijk in 45 v.Chr.), verzekerde haar het bezit van Egypte en erkende de uit haar geboren Caesarion als zijn zoon.[21] Dit zorgde voor ontevredenheid bij de Romeinen, zodat zij na Caesar's dood de vlucht moest nemen.

Cleopatra in Rome[brontekst bewerken]

Zij kwam met Caesar mee naar Rome, waar Caesar's liefde voor haar zo'n grote ontevredenheid verwekte, dat zij na zijn dood moest vluchten. Ook later ondersteunde zij de aanhangers van Caesar.[22]

Egypte tijdens de Romeinse Burgeroorlog[brontekst bewerken]

De moord op Ptolemaeus XIV en verheffing van Caesarion tot mederegent[brontekst bewerken]

Maatregelen tegen hongersnood in Egypte[brontekst bewerken]

Buitenlandse politiek[brontekst bewerken]

Eerste ontmoeting tussen Marcus Antonius en Cleopatra[brontekst bewerken]

Na de slag bij Philippi ontmoette zij Marcus Antonius te Tarsus, en nam hem door haar bekoorlijkheden zo voor zich in, dat hij haar naar Alexandrië volgde.

Regering zonder Marcus Antonius[brontekst bewerken]

Bloeitijd van het Ptolemaeïsche Rijk[brontekst bewerken]

Herordening van het Oosten van het Romeinse Rijk[brontekst bewerken]

Hij nam haar mee op zijn tochten door Azië en liet toe dat zij, na het vermoorden van haar broer en zus, alleen over Egypte heerste.[23]

Antonius bracht de winter van 41 v.Chr. bij haar door. Daarop volgde zij hem naar Syrië en verliet hem bijna niet weer (37 v.Chr.).

Nederlagen tegen de Parthen[brontekst bewerken]

Afwijzing van Octavia[brontekst bewerken]

Spanningen tussen Cleopatra en Herodes[brontekst bewerken]

De dood van Sextus Pompeius[brontekst bewerken]

De schenkingen van Alexandrië[brontekst bewerken]

Zie Donatie van Alexandrië voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
De schenkingen van Alexandrië.

Mogelijk huwelijk met Marcus Antonius, cultureel leven van Alexandrië[brontekst bewerken]

Cleopatra in de Sibyllijnse Orakels[brontekst bewerken]

Verval van het Ptolemaeïsche Rijk[brontekst bewerken]

Propagandaslag en voorbereiding op de laatste oorlog[brontekst bewerken]

Octavianus maakte propaganda richting Rome om Egypte nadelig af te schilderen. Zo werd de religie belachelijk gemaakt, de goden die half mens en half dier waren. En ook dik aangezette leugens over Marcus Antonius en Cleopatra VII. Dit met als doel om de aanhang van Marcus Antonius klein te houden.

Oorlog in Griekenland tot aan de slag bij Actium[brontekst bewerken]

Zo groot was haar invloed op hem dat, toen zij in de slag bij Actium in het heetste van het gevecht de vlucht nam, Antonius haar volgde en daardoor de oorzaak was van de nederlaag van zijn troepen.

Het laatste jaar van Marcus Antonius en Cleopatra[brontekst bewerken]

Toen hij zich daarna gedood had en Cleopatra zag, dat Octavianus ongevoelig was voor haar charme, en vreesde, dat hij haar in triomftocht naar Rome wilde voeren, doodde zij zich, naar men beweerde door de beet van een gifslang (30).[24]

Het raadsel omtrent Cleopatra's dood[brontekst bewerken]

Verdere ontwikkeling van Egypte en de Ptolemaeën[brontekst bewerken]

Haar werken[brontekst bewerken]

Titulatuur[brontekst bewerken]

Alle namen van haar titulatuur zijn afkomstig van de voorstelling van de geboorte van Ptolemaeus XV Caesarion op de tempel van Hermonthis ten zuiden van Thebe. De Horusnamen worden gevolgd door cartouches die haar bestempelen als "Cleopatra Philopator".

Horusnaam[brontekst bewerken]

Cleopatra's Horusnamen zijn:

1. wr(t) nb(t)-nfrw Ax(t)-zH20[25]
"De grote Dame van perfectie, uitmuntend in raad(geven)"[26]
G5
wr
r
nbnfrnfrnfrH2
x
O22
Srxtail.jpg
2. wrt twt-n-jt.s21[27]
"De Grote, geheiligd (even)beeld van haar vader"[28]
G5
wr t
r
t
W
t
A53n
X2 t
z
Srxtail.jpg

Nomen (Sa-Re-naam)[brontekst bewerken]

Lezing van haar naam in hiërogliefen.
<
q
rw
iwApAd
r
At
H8
>


Qlwpdrt

  1. qlwpdrt (nTrt mr(t)-it.s)
    Cleopatra, neczeret meret ites (Cleopatra, godin, geliefde van haar vader)
G39N5
 
<
q
rw
Wp
d
r
t
H8
nTrt
H8
R7
t
z
N36
>

De figuur van Cleopatra[brontekst bewerken]

Schilderkunst[brontekst bewerken]

Gerard Lairesse zijn schilderij Het banket met de parel (eind 17e eeuw) toont een oude hofdignitaris die Cleopatra ervan weerhoudt haar tweede parel te doen oplossen.

Literatuur en strips[brontekst bewerken]

Horatius noemt haar in Ode I 37: fatale monstrum ... non humilis mulier ("een fataal monster ... geen nederige dame").

In de literatuur van de middeleeuwen werd zij vaak vermeld, meestal in negatieve zin, zoals bij Dante Alighieri die haar als wellustig en boosaardig afschildert. Het beruchte anti-feministische traktaat Malleus maleficarum uit het einde van de 15e eeuw voert haar op als de ergste van de vrouwen en in een verhandeling van Sarah Fielding uit 1757 wordt zij als een valse intrigante tegenover een rechtschapen Octavia geplaatst.

Haar verhouding met Marcus Antonius werd door onder meer Giovanni Boccaccio verwerkt in De mulieribus claris (ca. 1370) en Geoffrey Chaucer in zijn The Legend of Good Women (ca. 1386), waarin hij haar opvoert als nobel slachtoffer van haar liefde.

In stripboekenreeks "De avonturen van Asterix" wordt bij het boek Asterix en Cleopatra een bezoek gebracht aan historisch Egypte en dus ook aan Cleopatra VII. Cleopatra heeft een aparte neus, Panoramix vindt deze geweldig. Hij verspreekt zich bij het benoemen van Belenos en noemt het "Beleneus". Cleopatra wordt afgebeeld als de bazige vriendin van Julius Caeasar. Ze laat zich vervoeren met een gigantische sfinx met slaven ervoor en schermt met mensen voor de krokodillen gooien. Ze krijgt nog een cameo in De zoon van Asterix

Theater[brontekst bewerken]

De tragedie Cleopatra (1540) van Alessandro Spinello was het eerste toneelstuk met haar naam als titel.

De eerste humanistische tragedie Cléopâtre captive (1552) van Étienne Jodelle maakt van haar een nobele dame tegenover de brute Octavianus.

Antonius en Cleopatra (1606/1607) van William Shakespeare

All for Love or The World well lost (1678) van John Dryden

Muziek[brontekst bewerken]

De opera Die betrogene Staats-Liebe: oder, Die unglückselige Cleopatra, Königin von Egypten (1704) van Friedrich Christian Feustking was gebaseerd op Shakespeare's toneelstuk.[29]

In de opera Giulio Cesare in Egitto (1724) van Georg Friedrich Händel heeft Cleopatra ook een rol.

Hector Berlioz wist met zijn cantate Cléopâtre (1829), op tekst van Pierre-Ange Vieillard, de Prix de Rome in de wacht te slepen.[30] Victor Massé componeerde La nuit de Cléopâtre (1885) gebaseerde op een libretto van Jules Barbier die zich hiervoor baseerde op de novelle Une nuit de Cléopâtre (1845) van Théophile Gautier.[30] Jules Massenet voerde haar als verleidster op in zijn opera Cléopâtre (1914), net zoals Gian Francesco Malipiero in zijn Antonio e Cleopatra (1938).[30]

De Turkse componist Fazıl Say schreef in dit 2010 zijn Cleopatra, Op. 34 voor viool solo.

De Nederlandse symfonische (Prog) Rockband Kayak schreef en publiceerde in 2014 de rockopera Cleopatra, The Crown of Isis van de hand van componist Ton Scherpenzeel.

Cinema[brontekst bewerken]

Muzikale komedie[brontekst bewerken]

In 2009 verscheen de muzikale komedie Cléopâtre, La dernière reine d'Égypte van Kamel Ouali waarin het leven van Cleopatra (vertolkt door Sofia Essaïdi) wordt verhaald vanaf haar ontmoeting met Caesar tot haar zelfmoord.

Noten[brontekst bewerken]

  1. Gebaseerd op: Plutarchus, Marcus Antonius 73.3 (maand), 86.4 (jaar). Zie ook: C.J. Bennett, art. Cleopatra VII, in Egyptian Royal Genealogy, 2002-2010 (noot 4).
  2. Clemens van Alexandrië, Stromateis 21.129. Zie ook: C.J. Bennett, art. Cleopatra VII, in Egyptian Royal Genealogy, 2002-2010 (noot 17).
  3. Ze moest de eerste jaren echter wel haar broers - en tevens echtgenoten - Ptolemaeus XIII Theos Philopator en Ptolemaeus XIV Theos Philopator II naast zich dulden.
  4. Porphyrius, in Eusebius van Caesarea, Chronicorum I (ed. Schoene, p. 167) (= FGrH 260 F 2.14), Strabo, Geographika XVII 1.11, Cassius Dio, XXXIX 13.1, pseudo-Caesar, Commentarii de bello Alexandrino 33.
  5. Plutarchus, Marcus Antonius 86.4 (zegt dat ze op 39-jarige leeftijd in 30 v.Chr.) en de maand is gebaseerd op de vermelding van de laatste vieringen van haar verjaardag die kort daarop werd gevolgd door die van Marcus Antonius (Plutarchus, Marcus Antonius 73.3). Zie: A.H. Heinen, Rom und Ägypten von 51 bis 47 v. Chr: Untersuchungen zur Regierungszeit der 7. Kleopatra und des 13. Ptolemäers, Tübingen, 1966, p. 190.
  6. W. Huß, Die Herkunft der Kleopatra Philopator, in Aegyptus 70 (1990), pp. 191-203; M. Clauss, Kleopatra, München, 2000, pp. 15-16.
  7. Plutarchus, Marcus Antonius 27.4–5.
  8. Flavius Philostratus, Vitae Sophistarum I 5 (486). Vgl. Plutarchus, Marcus Antonius 80.2-3.
  9. Porphyrius, in Eusebius van Caesarea, Chronicorum I (ed. Schoene) p. 167 (= FGrH 260 F 2.14), Pompeius Trogus, Prol. 40, Strabo, Geographika XVII 1.11.
  10. R. Mond - O.H. Myers, The Bucheum, II, Londen, 1934, pp. 11-13, 32, nr. 13.
  11. Cassius Dio, XLII 35.4. Vgl. Lucanus, Pharsalia X 92-99, 356-367.
  12. Strabo, Geographika XVII 1.11, Porphyrius, in Eusebius van Caesarea, Chronicorum I (ed. Schoene) p. 167 (= FGrH 260 F 2.14), Cassius Dio, XXXIX 13.1.
  13. Strabo, Geographika XVII 1.11, Porphyrius, in Eusebius van Caesarea, Chronicorum I (ed. Schoene) p. 167 (= FGrH 260 F 2.14), Cassius Dio, XXXIX 58.3.
  14. Het jaar kan worden afgeleid uit de vermelding dat dit enkele maanden na de moord op Pompeius (28 september 48 v.Chr.) gebeurde: Caesar, Commentarii de bello civili III 103.2.
  15. Plutarchus, Caesar 48.5.
  16. M.-C. Bruwier, Deux fragments d'une statue colossale de reine ptolémaique à Mariemont, in Chronique d'Egypte 64 (1989), pp. 25-43 (non vidi), S.-A. Ashton, Cleopatra and Egypt, Malden - Oxford - Carlton, 2009, pp. 139-140.
  17. Appianus, Bellum Civile II 84; Strabo, Geographika XVII 1.11.
  18. Caesar, Commentarii de bello civili III 108.
  19. Pseudo-Caesar, Commentarii de bello Alexandrino 31 (verdronken op zijn schip); Strabo, Geographika XVII 1.11 (Caesar liet hem executeren). Sterfdatum: a.d. VI Kal. Apr. (= 13 januari 47) (Fasti Caeretani, Fasti Maffeiani).
  20. Cassius Dio, XLII 44.
  21. Plutarchus, Caesar 49.10, Marcus Antonius 71.2.
  22. Cicero, Epistulae ad Atticum XIV 20.2.
  23. Plutarchus, Marcus Antonius 26.
  24. Suetonius, Augustus 17, Plutarchus, Marcus Antonius 78-86, Velleius Paterculus, Historia Romana II 87.
  25. C.R. Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien IV 65a = H. Gauthier, Livre des rois d'Égypte IV 417 (XVIIID).
  26. R.J. Leprohon - ed. D.M. Doxey, The Great Name: Ancient Egyptian Royal Titulary, Atlanta, 2013, p. 187.
  27. C.R. Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien IV 4(a) = H. Gauthier, Livre des rois d'Égypte IV 417 (XVIIIH).
  28. R.J. Leprohon - ed. D.M. Doxey, The Great Name: Ancient Egyptian Royal Titulary, Atlanta, 2013, p. 188.
  29. M.R. Griffel, Operas in German: A Dictionary, I, Lanham - Boulder - New York - Londen, 20182, pp. 86-87.
  30. a b c Kleopatra VII (69-31 v.C.) & Marcus Antonius (83-31), in E.M. Moormann - W. Uitterhoeve, Van Alexandros tot Zenobia. Thema's uit de klassieke geschiedenis in literatuur, muziek, beeldende kunst en theater, Nijmegen, 19983, pp. 140.

Referenties[brontekst bewerken]

  • M.R. Griffel, Operas in German: A Dictionary, I, Lanham - Boulder - New York - Londen, 20182.
  • R.J. Leprohon - ed. D.M. Doxey, The Great Name: Ancient Egyptian Royal Titulary, Atlanta, 2013.
  • F. Lübker - trad. ed. J.D. Van Hoëvell, art. Cleopatra (7), in F. Lübker - trad. ed. J.D. Van Hoëvell, Classisch Woordenboek van Kunsten en Wetenschappen, Rotterdam, 1857, pp. 220.
  • Kleopatra VII (69-31 v.C.) & Marcus Antonius (83-31), in E.M. Moormann - W. Uitterhoeve, Van Alexandros tot Zenobia. Thema's uit de klassieke geschiedenis in literatuur, muziek, beeldende kunst en theater, Nijmegen, 19983, pp. 136-142.
  • S. Schiff - tradd. C. van den Berg - C. Kloos, Cleopatra, Amsterdam, 2010. ISBN 9789026324666
  • H. Volkmann - trad. J.F. Nijkerk, Cleopatra. Politiek en propaganda in de oudheid, Bussum, 1973. ISBN 9022845079

Externe links[brontekst bewerken]