Queer

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
De 'Pride Progress vlag' - ontworpen door de Amerikaanse ontwerper Daniel Quasar - streeft naar meer inclusie binnen de lhbti+-beweging. De nieuwe kleuren roze, turquoise en wit staan voor de inclusie van transpersonen, waaronder non-binaire personen en wie zich als gender non-conform identificeert; de nieuwe kleuren zwart en bruin staan voor de inclusie van zwarte mensen en mensen van kleur.

Queer is een parapluterm voor onder andere homoseksualiteit en/of travestie, en ook non-binaire mensen identificeren zich vaak als queer. De term is meestal bedoeld om zich af te zetten tegen de standaard heteronorm en trekt tegelijkertijd elk mogelijk hokje in twijfel.[1] Iemand met een genderidentiteit die niet normatief is, wordt ook wel genderqueer genoemd. Een seksualiteit die afwijkt van de heteronorm valt ook onder de term 'queer'. Queer kan daarnaast verwijzen naar een politieke beweging die racisme, seksisme, heteronormativiteit en kapitalisme bestrijdt.[2]

Oorsprong[bewerken | bron bewerken]

In de zestiende eeuw werd het woord ‘queer’ in de Engelse taal gebruikt als een synoniem voor ‘vreemd’, ‘excentriek’ of ‘merkwaardig’. Het woord kan verwijzen naar iets dat verdacht is of naar een persoon die ongewenst gedrag vertoont.[3] In Britse literatuur verwees ‘queer’ naar ‘zich onwel voelen’.[4]

De eerste keer dat het woord 'queer' verwees naar homoseksualiteit was in 1894. Lord John Sholto Douglas - de 9e Markies van Queensberry - gebruikte dit woord terwijl hij een boze brief schreef over zijn oudste zoon Francis, die net was overleden. Francis werkte voor lord Rosebery, met wie hij een romantische affaire had. Douglas schreef in zijn brief dat "snob queers like Rosebery" verantwoordelijk waren voor zijn zoons dood.[5]

Gebruik[bewerken | bron bewerken]

Gedurende de jaren '80 – toen de aidsepidemie plaatsvond – werd de term ‘queer’ toegeëigend door de lhbti-gemeenschap. Dit keer had de term een activistische betekenis en kon gebruikt worden voor alle mensen die het niet eens waren met seksuele- en gendernormativiteit. Queer verzet zich niet alleen tegen heteronormativiteit, maar tegen alle manieren om iets in een hokje te plaatsen.[6]

Een van de eerste keren dat de term in deze context werd gebruikt, is te vinden in de flyer ‘Queers read this’. Deze werd in juni 1990 tijdens de New York Pride verspreid. Leden van de organisatie ‘Queer Nation’ schreven dit pamflet, waarin ze het gebruik van de term adresseerden en toelichten:

“Moeten we dit woord echt gebruiken? Het is vragen om problemen. Elk homoseksueel persoon heeft een eigen blik erop. Voor sommigen betekent het gek, excentriek en mysterieus […] Voor anderen roept ‘queer’ vreselijke herinneringen op van lijden […] Zeker, ‘gay’ is geweldig. Het is bekend geworden. Maar wanneer veel lesbiennes en homoseksuele mannen in de ochtend wakker worden, voelen we ons kwaad en vol met walging. We voelen ons niet ‘gay’. Daarom kiezen we ervoor om onszelf ‘queer’ te noemen. ‘Queer’ is voor ons een manier om ons eraan te herinneren hoe we worden waargenomen door de rest van de wereld.”[7]

In Angelsaksische landen is queer vaak een synoniem voor homoseksueel en alszodanig wordt de term bijvoorbeeld gebruikt in de titels van de televisieseries Queer as Folk en Queer Eye. Ook wordt queer wel gebruikt als verzamelterm in plaats van lgbt, bijvoorbeeld in de namen van de filmprijzen Queer Palm en Queer Lion.

Queer in Nederland[bewerken | bron bewerken]

Amsterdam tijdens de Gay Games in 1998.

Gert Hekma – voormalig docent Homostudies aan de UvA – stelt dat radicale ideeën van queerbewegingen slechts voor een korte periode in Nederland aanwezig waren. Deze bewegingen - die streden voor een meer fluïde benadering voor zowel gender als seksualiteit -waren het meest actief gedurende de jaren ’70 van de vorige eeuw.

Vanuit organisaties als de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH) en het COC ontstonden radicale groepen die pleitten voor afschaffing van seksualiteit- en genderverschillen. Voorbeelden van deze groepen zijn de Rooie Flikkers, Lesbian Nation en Paarse September. De stijl van de Rooie Flikkers kenmerkte zich door onderuithalen van zekerheden en het assertief optreden als openlijke homo. Daarnaast spraken sommigen hun steun uit voor onder meer pedofilie en sadomasochisme. Heteroseksuele relaties werden als onderdrukkend gezien, met name jegens vrouwen.[8]

Leden van Lesbian Nation bekritiseerden seksisme binnen de homobeweging evenals homofobie binnen het feminisme. Ook bestreden ze racisme. In jaren zeventig - de periode waarin deze groepen bestonden - waren Nederlandse woorden als 'flikker' en 'pot' gangbaar. De doelstellingen van deze groepen waren queer in die zin dat gender en seksualiteit als onafscheidelijk van elkaar werden beschouwd.[9]

Na de jaren ’80 werd queergeluid steeds marginaler. Termen als ‘flikker’ en ‘pot’ werden weer ingewisseld voor meer neutrale termen als 'homoseksuele mannen' en 'lesbische vrouwen'. Andere doelen kwamen op de agenda, zoals de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor twee personen van hetzelfde geslacht (vaak kortweg aangeduid met homohuwelijk). Hoewel Nederlandse radicale bewegingen steeds meer verdwenen, werd het woord 'queer' steeds vaker gebruikt in het Nederlandse taalgebruik. Een voorbeeld hiervan waren de Gay Games, die in 1998 in Nederland werden gehouden. In gebarentaal werd dit evenement ook wel de Queer Games genoemd. De reden hiervoor was dat gebarentaalgebruikers het gebaar voor ‘gay’ zagen als een vooral op mannen gericht gebaar, waardoor niet iedereen het gebaar op prijs stelde.[10]

Daarnaast organiseerden mensen tijdens de Gay Games een ‘Queer Do It Yourself Games’, als alternatief op het hoofdprogramma. De organisatoren omschreven dit als 'een middelvinger naar de Gay Games, want die zijn suf, truttig en veel te commercieel.'[11] Hekma gaf dat jaar zijn eigen symposium bij de Gay Games, van 29 tot 31 juli in Amsterdam, met als titel Queer Games? Hekma vertelde daarover in het Parool: 'De gay was langzamerhand een eenvormige kloon geworden. De queer is dwars, verzet zich tegen de kleurloosheid, bijvoorbeeld door extravagantie'.[12]

In de jaren tien identificeren met name jongere mensen zich steeds vaker als queer omdat ze de termen homo, lesbisch of biseksueel als te beperkend ervaren, danwel zich niet kunnen verenigen met de culturele achtergrond daarvan. Om die reden besloot de gemeente Den Haag in 2020 om de afkorting LHBTI in te wisselen voor het woord Queer in haar beleidsdocumenten.[13] Iedereen die niet cishet (cisgender, heteroseksueel) is, kan deze term gebruiken om zichzelf te beschrijven. De Amerikaanse belangenorganisatie GLAAD adviseerde daarom in 2016 om de afkorting LGBT aan te vullen met de Q van queer en dus voortaan de term LGBTQ te gebruiken.[14]

Gebruik in de academische wereld[bewerken | bron bewerken]

Een foto van Judith Butler
Judith Butler (2018)

Sinds de jaren negentig van de twintigste eeuw is queer een vaak gebruikt begrip in de genderstudies van bijvoorbeeld Judith Butler. Butler stelt dat het lichaam zonder gender geboren wordt. In plaats daarvan bestaat gender uit een reeks opvoeringen. Hierbij valt te denken aan eigenschappen (stoer/lief), kleding (broek/jurk) of handelingen (jongens huilen niet). Herhaling is hierbij cruciaal.[15] Door een handeling keer op keer uit te voeren, komt het over als natuurlijk. Daarmee is gender een proces dat constant opnieuw wordt geproduceerd.[16] Butler wordt hiermee door sommigen ook wel als de grondlegster van de queer theory beschouwd en 'Queen of Queer' genoemd.[17]

Kritiek[bewerken | bron bewerken]

Niet iedereen is even blij met de term 'queer'. Sommigen vrezen dat dit 'anti-label' een nieuw, vast omschreven hokje wordt, of te veel bepaald wordt door de kraakbeweging en/of definiëren zich liever helemaal niet. Anderen verkiezen juist vaste categorieën en voelen zich bedreigd in hun eigen seksuele of genderidentiteit. Zelfdefinitie is echter een queer basisprincipe. Iedereen is dan ook vrij om zijn, haar of per eigen etiket en aanspreekvorm te kiezen - of niet te kiezen.[bron?]

Vooral in Engelstalige gebieden wijzen mensen de term soms nog af, omdat 'queer' oorspronkelijk 'vreemd' of 'eigenaardig' betekent, maar ook 'flikker'. Het is in de Engelse taal lang gebruikt als scheldwoord voor 'nichten'. Sommige lesbiennes en homo's willen zich niet met deze negatieve connotatie associëren en vinden niet dat ze 'vreemd' zijn. Anderen omhelzen het woord als geuzennaam.[18]

Elders ergert men zich soms aan de westerse Angelsaksische culturele identiteitsaspecten en het bewust vage karakter van het woord en houdt men het liever bij de oude scheldwoorden in de eigen taal. In Frankrijk zal men alternatieve holebi-activiteiten dus eerder aankondigen als 'trans-pédé-gouine'.

In Nederlandstalige streken komt dit soort gebruik van 'flikker', 'pot', 'trut' en 'jeanet' ook voor. In Nederland komt dit woordgebruik inmiddels minder voor dan in Vlaanderen, nu de term 'queer' aan terrein wint - zodanig zelfs, dat ook commerciële feesten deze nieuwerwetse naam gebruiken, ook al hebben ze niets te maken met de politieke betekenis van het woord.

Inhoud[bewerken | bron bewerken]

Progressieve queers beschouwen de homowereld als rolbevestigend en commercieel. Queers vinden bijvoorbeeld dat binnen de homoseksuele mainstream de hetero-instituten zoals het huwelijk te veel als moreel juiste standaard worden gezien.[19] Ook verafschuwen queers bedrijven die homoseksueel gedrag niet accepteren maar zich wel in commercieel opzicht tot de 'roze markt' richten.[20]

Meer nog dan een parapluterm kan men 'queer' dus ook beschouwen als een politieke stellingname. De kritiek op heteronormativiteit en het binaire geslachtsmodel wordt dan uitgebreid naar het aan de kaak stellen van elke identiteitsnorm.

Radicale queers zien in alle discriminatievormen een gemeenschappelijke basis, namelijk het categoriseren en vervolgens in- of uitsluiten van mensen. Daarom verzetten ze zich niet alleen tegen homo-, lesbo-, bi- en transfobie, alsmede tegen seksisme en genderisme, maar bijvoorbeeld ook tegen racisme, validisme, leeftijdsdiscriminatie en economisch onrecht.

Wanneer men dat wil realiseren door middel van anarchie en sociale revolutie kan van queeranarchisme gesproken worden. Deze insteek gaat al terug tot de Duitse activist Adolf Brand, die van 1896 tot 1932 het allereerste homotijdschrift Der Eigene uitgaf.

Het voormalige kraakpand Vrankrijk in Amsterdam

Cultuuruitingen[bewerken | bron bewerken]

Het maatschappijkritische aspect van de queerbeweging komt onder meer in muziek, film, kunst en de kenmerkende zines naar voren. Vaak wordt dit aangeduid met de term queercore, een sociaal-culturele beweging die sinds het midden van de jaren tachtig van de twintigste eeuw als afsplitsing van de punk is ontstaan. Queercore wordt gekenmerkt door de verwerping van homofobie en de sterke banden met de lhbt-beweging.

Voorzieningen[bewerken | bron bewerken]

Grotere gemeenschappen van queerminded mensen zijn te vinden in steden als Amsterdam, Londen, Berlijn en San Francisco. De onderlinge tolerantie is vaak vrij hoog. Welk geslacht of seksuele voorkeur iemand heeft is minder belangrijk dan hoe men in de maatschappij staat. Het vrije en tegendraadse karakter van de queeridentiteit leent zich echter niet goed voor permanente voorzieningen of vastomlijnde organisaties.

Queerminded mensen komen dan ook vooral samen op festivals, zoals Queeruption, Queeristan of Milkshake,[21] en verschillende queerfeesten die vaak in wat meer alternatieve uitgaansgelegenheden of kraakpanden worden georganiseerd. Voorbeelden hiervan in Amsterdam zijn de 'potten- en flikkerdisco' De Trut en het voormalige kraakpand Vrankrijk met queeravonden op de woensdag. In Utrecht zijn er queerfeesten in poppodium EKKO.

Muziek[bewerken | bron bewerken]

Als muzikaal genre gaan de teksten vaak over vooroordelen, seksualiteit en genderidentiteit. Veel queercore-groepen zijn ontstaan uit de punkscene, maar werden beïnvloed door industrial. Een voorbeeld is de Amerikaanse band Pansy Division. Andere typische vertegenwoordigers van het queermuziekgenre zijn de Canadese zangeres Peaches en de Amerikaanse band Gossip, maar ook vroegere voorlopers die met man/vrouw scheidslijnen speelden worden achteraf wel als queer gelabeled, zoals bijvoorbeeld David Bowie.[22]

Queer is ook de titel van een bekende hit van Garbage, maar dit is geen queerband en hier wordt de term nog in de oude betekens van 'flikker' gebruikt.

Queeranarchismevlag

Symbolen[bewerken | bron bewerken]

Een van de bekendste lgbt-symbolen - de regenboogvlag - is de laatste jaren voortdurend in beweging. Oorspronkelijk werd deze ontworpen door Gilbert Baker in 1978, maar de laatste jaren zijn ontwerpers met verschillende varianten daarop bezig. Zo werd in 2017 de bruine en zwarte kleur toegevoegd, die mensen van kleur representeert.[23] Het jaar daarop kwam de Amerikaanse ontwerper Daniel Quasar met wederom een nieuw ontwerp. Deze 'Progress Pride-vlag' telde vijf nieuwe kleuren, inclusief de eerder geïntroduceerde bruine en zwarte strepen. De kleuren roze, turquoise en wit representeren transmensen, non-binaire personen en degenen die zich als gender non-conform identificeren.[24] Verschillende gemeentes in Nederland hebben deze vlag gehesen, zoals tijdens Coming Out Dag. Ook voor queeranarchisme is een aparte vlag ontworpen. Dit is een schuingedeelde vlag in de kleuren roze en zwart.

Bekende personen[bewerken | bron bewerken]

Ezra Miller tijdens San Diego Comic Con in 2018.

Diverse bekende personen uit de showbizz- en entertainmentwereld identificeren zich als queer. Artiesten als Miley Cyrus en Halsey zijn hier voorbeelden van. Een ander rolmodel is zanger en songwriter Sam Smith, die in oktober 2017 aangaf henzelf te identificeren als genderqueer en lichtte in een interview toe zich noch man noch vrouw te voelen.[25] In september 2019 kwam Smith uit de kast als non-binair. Smith identificeert zich met de voornaamwoorden they/them.[26]

Acteurs die zich als queer identificeren zijn onder andere Ezra Miller en Elliott Page. Miller identificeerde zich in 2012 als queer en zei daarover:

"The way I would choose to identify myself wouldn't be gay. I've been attracted mostly to 'shes' but I've been with many people and I'm open to love whatever it can be [...] I don't identify as a man. I don't identify as a woman. I barely identify as a human."[27][28]

Website[bewerken | bron bewerken]

Queer.nl was van 2001 t/m 2002 de voorloper van de homowebsite Gay.nl.[29] Op deze website was het onder meer mogelijk om met anderen te chatten en om date- en seksadvertenties te plaatsen.

Zie ook[bewerken | bron bewerken]

Externe link[bewerken | bron bewerken]

Homoseksualiteit · Lesbianisme · Biseksualiteit · Panseksualiteit · Polyseksualiteit · Aseksualiteit · Demiseksualiteit · Queer · Questioning · Androfilie · Gynofilie

Cisgender (Vrouw · Man) · Transgender (Transvrouw · Transman · Transseksualiteit) · Intersekse · Tweeslachtigheid · Genderqueer · Questioning · Androgyn · Queer · Polygender (Bigender · Trigender) · Pangender · Agender · Demigender (Demigirl · Demiboy · Demifluid · Demiflux · Demiandrogyn) · Neutrois · Genderfluid (Amorgender) · Genderflux · Intergender · Aporagender · Pocketgender · Derde geslacht · Butch en femme · Gendernon-conform · Queerheteroseksueel · Hijra · Two-spirit · Fa'afafine · Akava'ine · Androgynos · Bissu · Fakaleiti · Kathoey · Khanith · Mahu · Mak nyah · Muxe · Tomboy · Travesti · Tumtum · Winkte

Seksuologie · Genderstudies · Binaire geslachtsmodel · Genderspectrum · Lavendeltaalwetenschap · Lgbt-literatuur · Queerstudies · Queer theory

Bewegingen

Postgenderisme · Feminisme (Lesbisch feminisme · Transfeminisme) · Queercore

Oudheid: Oude Rome · Oude Egypte

Vroegmoderne tijd: Rusland

Moderne tijd: Nazi-Duitsland · Rusland · Sovjet-Unie

Heden: Nederland · Rusland · Sierra Leone

Roze driehoek · Regenboogvlag · Hanky code · Homomonument

Maatschappelijke houding · Vooroordelen · Vervolging · Geweld

Heteroseksisme (Homofobie · Lesbofobie · Bifobie) · Genderisme (Transfobie · Transmisogynie Discriminatie van non-binaire personen · Cisseksisme) · Heteronormativiteit · Gay panic defense (Trans panic defense) · Oppositie · LGBT · Homoseksualiteit in het leger (Don't ask, don't tell) · Homoseksualiteit en religie (Jodendom · Christendom · Islam · Bahai · Hindoeïsme · Boeddhisme · Sikhisme · Confucianisme · Shintoïsme · Taoïsme · Satanisme · Wicca · Unitair Universamisme · Scientology · Zoroastrisme) · Discriminatie tegen mensen met HIV · Doodstraf voor homoseksualiteit · Haatcriminaliteit · (Correctieve verkrachting · Antihomoseksueel geweld · Antihomoseksueel terrorisme) · Lgbt-gerelateerde zelfmoord · Homotherapie (Homogenezing) · Schaal van Riddle

Arlington County vs. White · Artikel 248bis van het Wetboek van Strafrecht (Nederland) · Federal Marriage Amendment · Goodridge vs. Department of Public Health · Instructie inzake de criteria om roepingen te beoordelen van personen met homoseksuele neigingen met het oog op hun toelating tot het seminarie en de Heilige Wijdingen · Jogjakarta-beginselen · Jos Brink-prijs · Kentucky vs. Wasson · Lawrence v. Texas · Paragraaf 175 · Proposition 8 · Sectie 28 · Sodomiewetgeving (Sodomiewetgeving in de Verenigde Staten) · Wolfenden Report

Outing (Coming-out) · Gay Pride Parade · Homo-icoon · Crossdressing · Travestie · Homo-ontmoetingsplaats · Bear

Overig

Holebi · Genderdysforie · Homoseksualiteit bij dieren · Safe-space