Rakugo
.jpg)
Rakugo (Japans: 落語, [ɾa̠kɯ̟ᵝɡo̞]?, Hepburn: rakugo; Nederlands: Vertelling met een clou) is een vorm van traditioneel Japans cabaret waarin een humoristisch of een sentimenteel verhaal wordt verteld. Het verhaal wordt verteld door een verteller, een rakugoka (落語家) genoemd, deze is meestal gekleed in een kimono en zit in seiza op een kussen, op een podium, een kōza (高座) genoemd. De verteller gebruikt louter een zakdoek (手拭, tenugui) en een papieren waaier (扇子, sensu) als zijn rekwisieten. Het verhaal betreft altijd een dialoog tussen twee of meerdere personages. Het verschil tussen de karakters wordt enkel uitgebeeld door verandering in intonatie, toonhoogte, en de houding van het bovenlijf.[1][2]
Etymologie
[bewerken | brontekst bewerken]Het woord rakugo (kanji: 落語, Hiragana: らくご, Katakana: ラクゴ, bestaande uit 3 morae: ra-ku-go) is de rōmaji-transliteratie in het hepburnsysteem. De samenstelling bestaat uit twee zelfstandige naamwoorden waarvan de eerste een attributieve functie vervult. Het is een kango-lexeem.[3]
- Het eerste karakter is de kanji 落 [raku] "clou", "val", "uitkomst" of "resultaat" in de on-lezing, afgeleid van de Middel-Chinese uitspraak: lak̚.[4]
- Het tweede karakter is de kanji 語 [go] "taal" of "vertelling" eveneens in de on-lezing, afgeleid van de Middel-Chinese uitspraak: ngjoX.[5]
De Japanse term rakugo kan in het Nederlands worden vertaald als: Vertelling met een clou.
Vertaling : Vertelling met een val
[bewerken | brontekst bewerken]Regelmatig wordt rakugo vertaald als "Vertelling met een val" die vertaling is ongelukkig daar 'val' vaak verkeerd wordt geïnterpreteerd. Het is de val van de clou waarop wordt gedoeld. De clou wordt ochi (落ち) "val" of sage (下げ) "laten zakken" genoemd.[6]
- Het woord ochi (Japans schrift: 落ち, Hiragana: おち, Katakana: オチ, bestaande uit 2 morae: o-chi) is de rōmaji-transliteratie in het hepburnsysteem. Het is een wago-lexeem. Het betekent letterlijk: val.
- Het woord sage (Japans schrift: 下げ, Hiragana: さげ, Katakana: サゲ, bestaande uit 2 morae: sa-ge) is de rōmaji-transliteratie in het hepburnsysteem. Het is een wago-lexeem. Het betekent letterlijk: laten zakken.
Rakugoka
[bewerken | brontekst bewerken]Door de kanji 家 [ka] "huis", in de on-lezing, aan de samenstelling toe te voegen verkrijg je de term 落語家 [rakugoka] "verteller van vertellingen met een clou".
Oorsprong
[bewerken | brontekst bewerken]Rakugo zoals het tegenwoordig bekend is, is rondom 1870 ontstaan, maar het heeft zijn oorsprong in verschillende oudere verteltradities in Japan, vooral in boeddhistische preken. Deze preken waren gestructureerd middels een vast patroon, met: een inleiding, uitleg, voorbeelden, verhalen over karma en een afsluiting. In moderne rakugo zijn vergelijkbare elementen terug te vinden, zoals de makura (een inleidende anekdote) en humoristische passages in het hoofdverhaal. Ook de attributen, zoals het podium en het gebruik van een waaier, zijn afkomstig uit de preektraditie.[6][1][2]
Boeddhistische missionarissen en rondreizende predikers gebruikten verhalen om morele lessen te verspreiden en een breed publiek te bereiken. Hun verteltechnieken en thema’s beïnvloedden latere vormen van entertainment. Ook seculiere entertainers namen motieven uit deze religieuze verhalen over en combineerden ze met oudere Japanse mondelinge verteltradities.[6]
Een belangrijke bron voor rakugo waren de zogenaamde setsuwa, verzamelingen van religieuze en wereldlijke verhalen zoals mythen, legendes en volksverhalen. Deze verhalen bevatten vaak humor, woordspelingen en een duidelijke clou, kenmerken die later centraal werden in rakugo. Sommige moderne rakugo-verhalen vertonen duidelijke overeenkomsten met verhalen uit deze verzamelingen.[6]
In latere periodes werden professionele vertellers aangesteld door krijgsheren en ontstond een grotere vermenging van religieuze en wereldlijke verteltradities. Na het einde van de burgeroorlogen in de late Muromachiperiode, zoals de Onin-oorlog, gingen veel van deze vertellers als publieke entertainers optreden. In de zeventiende eeuw werden verzamelingen van populaire verhalen samengesteld, die een belangrijke bron vormden voor rakugo. Een belangrijke ontwikkeling was de nadruk op de ochi (落ち, val), de korte en vaak humoristische slotzin die het verhaal afrondt. De ochi werd een essentieel kenmerk van rakugo en het genre is hierna vernoemd.[6]
Vrouwen in rakugo
[bewerken | brontekst bewerken]Rakugo wordt vooral uitgevoerd door mannelijke rakugoka. Pas in 1974 trad de eerste vrouwelijke rakugoka op, dit was Mariko Koyama (小山 眞理子) zij deed dit onder het pseudoniem Tsuyu no Miyako (露の都). Slechts 7% van de rakugoka zijn vrouwen.[2][7]
Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]- (ja) YouTube - Kyotaro Yanagiya (柳家 喬太郎) - Grim Reaper Rakugo performance (Engelstalige ondertitels) - Japanstalige rakugo met engelse ondertitels.
- (en) English Rakugo NZ - Uncover the Magic of Rakugo: A Beginner’s Guide to Japanese Comic Storytelling - Artikel over rakugo.
- (en) The Conversation - Meet Katsura Niyō: the young female rising star in the traditionally male Japanese art form, rakugo - Artikel over opkomst van vrouwen in rakugo.
- 1 2 (en) Kyoto Travel - Rakugo Storytelling kyoto.travel 02-09-2025, geraadpleegd: 09-03-2026
- 1 2 3 (en) The Conversation - Meet Katsura Niyō: the young female rising star in the traditionally male Japanese art form, rakugo theconversation.com door: M.W. Shores, 08-12-2021, geüpdatet: 10-12-2021; geraadpleegd: 10-03-2026
- ↑ (en) Jisho - 落語 jisho.org, geraadpleegd: 09-03-2026
- ↑ (en) Jisho - 落 jisho.org, geraadpleegd: 09-03-2026
- ↑ (en) Jisho 語 jisho.org, geraadpleegd: 09-03-2026
- 1 2 3 4 5 (en) The University of British Columbia - Talking through the text : Rakugo and the oral/literal interface - 29-09-1993 - ubc_1993_fall_tanaka_sakurako.pdf DOI:10.14288/1.0076952 open.library.ubc.ca, door: Tanaka Sakurako, 22-08-2008; geraadpleegd: 10-03-2026
- ↑ (ja) 上方落語家名鑑 - 露の都 kamigatarakugo.jp, geraadpleegd: 10-03-2026
