Randstad (gebied)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Luchthaven SchipholHaarlemmermeerVelsenDelftDen HaagAlphen aan den RijnZaanstadLelystadHilversumGoudaZoetermeerAmersfoortAlkmaarHaarlemHaven van AmsterdamDordrechtLeidenAlmereRotterdamHaven van RotterdamHaven van RotterdamHaven van RotterdamHaven van RotterdamHaven van RotterdamUtrechtAmsterdam
Schematische kaart van de Randstad
Ontwikkeling naar twee metropoolregio's
Bubbeldiagram dat bevolkingsaantallen van grote en middelgrote steden in en rond de Randstad anno 2012 laat zien.
(Klik voor vergroting).

De Randstad is een een 'polycentrische' (veelkernige) stedelijke concentratie of conurbatie in het westen van Nederland, een stedelijk gebied waar verschillende agglomeraties met eigen centrumsteden aan elkaar gegroeid of groeiende zijn. Ze omvat de vier grootste steden van Nederland (Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht) met de verstedelijkte gebieden in hun omgeving, in een half-open ring rondom een meer open, landelijk centrumgebied, het Groene Hart. Gesitueerd tussen Londen, de Vlaamse Ruit en het Duitse Rijn/Ruhrgebied, hoort de Randstad bij de belangrijkste stedelijke concentraties in Noordwest-Europa, ook bekend als de Blauwe Banaan.

Het polycentrische karakter van de Randstad komt tot uiting in de takenscheiding en rolverdeling tussen de kernen. Men spreekt ook wel van een 'gespreide metropool'. Zo is Amsterdam onder meer de hoofdstad van het land, maar de regering en het parlement zetelen elders, in Den Haag. In deze ring van steden liggen onder andere de grootste haven van Europa (die van Rotterdam) en de nationale luchthaven Schiphol (bij Amsterdam). Utrecht is onder meer het belangrijkste spoorwegknooppunt. Deze functieverdeling betreft dan nog slechts enkele zwaarwegende aspecten van bestuurlijke en economische aard. Bijna de helft van alle universiteiten[1] bevindt zich in de Randstad, in overeenstemming overigens met het aandeel van deze conurbatie in de landelijke bevolking. Opvallend is daarbij dat kleinere steden als Leiden en Delft prominent participeren in het universitaire onderwijs en onderzoek, maar het naastgelegen Den Haag veel minder. De takenscheiding blijkt er ook uit dat niet Amsterdam, maar Haarlem de hoofdstad van de provincie Noord-Holland is, en dat in Hilversum de publieke omroepen en het Mediapark gevestigd zijn. Een tegengestelde tendens echter, het agglomeratie-effect, is bij de hoofdkernen evenzeer werkzaam.

Andere benamingen[bewerken]

De Randstad werd aanvankelijk 'Randstad Holland' genoemd. Aan het begin van de 21ste eeuw werd ook wel de term Deltametropool gebruikt. Deze term verwijst naar de ambitie ten tijde van de Vijfde Nota Ruimtelijke Ordening, onder het bewind van minister Pronk, om de Randstad meer als één grote metropool te laten functioneren.

Samenwerkingsverbanden[bewerken]

De steden in de Randstad zijn autonoom en bevinden zich in verschillende provincies. Er bestaan verschillende, al dan niet vrijwillige samenwerkingsverbanden, zoals de indeling in twee metropoolregio's: de Metropoolregio Amsterdam (MRA) enerzijds en de Metropoolregio Rotterdam-Den Haag (MRDH) anderzijds. Er zijn nog meer verbanden, zoals het Netwerk Zuidelijke Randstad.[2] Ondanks de Structuurvisie Randstad 2040 is het regeringsbeleid niet zozeer gericht op metropolitane ontwikkeling van de Randstad, maar op gescheiden strategieën voor de Noordvleugel en de Zuidvleugel afzonderlijk. Een plan om tot een aparte Noordvleugelprovincie te komen is echter gesneuveld, en de MRA heeft nauwelijks bevoegdheden.

Ligging en begrenzing[bewerken]

Amsterdam
Rotterdam
Den Haag
Utrecht
Weidegebied in het Groene Hart

De exacte grootte van de Randstad is onduidelijk, omdat de Randstad geografisch niet gedefinieerd is. Verschillende bronnen en verschillende onderzoekers gebruiken verschillende definities. Een krappe definitie zou alleen de vier agglomeraties Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht omvatten.Een ruimere definitie[3] gaat uit van twee stedelijke zones Dordrecht-Rotterdam-Den Haag-Leiden (de Zuidvleugel) en Haarlem-Zaanstad-Amsterdam-Utrecht (de Noordvleugel).

Het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) (evenals de Randstadmonitor[4]) hanteert een definitie waarbij de Randstad bestaat uit de vier provincies Noord-Holland, Zuid-Holland, Flevoland en Utrecht. Daarbinnen wordt dan door het NIDI onderscheid gemaakt tussen de vier grote steden (de zogenoemde G4), "overig stedelijk Randstad" (stedelijke gemeenten in dit gebied) en "niet stedelijk Randstad" (alle overige gemeenten in de vier Randstadprovincies).[5]

Het CBS concludeerde in 2018 dat de Randstad zich richting het noordoosten van het land uitbreidt. Almere, met anno 2019 ongeveer 210.000 inwoners, kan qua bevolkingsdichtheid inmiddels ook tot de Randstad gerekend worden.[6]

Bevolking[bewerken]

Inwoneraantal[bewerken]

De Randstad is de grootste conurbatie van Nederland en telt, afhankelijk van de begrenzing, tussen de 4,5[7] (schatting uit 2006) en ruim 8,2 miljoen[8][9] (schatting uit 2019) inwoners. Dat laatste cijfer wordt verkregen als de inwoners van de vier 'Randstadprovincies' mee worden geteld, dat wil zeggen de provincies Noord-Holland, Zuid-Holland, Utrecht en Flevoland. Daarmee is het gebied een van de grootste agglomeraties van Europa.

Bij de genoemde opdeling in twee delen wonen in de Noordvleugel ongeveer vier miljoen inwoners en in de Zuidvleugel ruim drie miljoen.

Problemen[bewerken]

Met de sterke verstedelijking gaat een aantal problemen gepaard. Zo is er relatief veel geluidshinder, luchtvervuiling en criminaliteit.[bron?]

Een probleem is verder het versnipperde bestuur van de Randstad. Hoewel de Randstad als één gebied wordt gezien, is er niet één bestuur dat er zich mee bezighoudt. Door een gezelschap van vier burgemeesters en vier Commissarissen van de Koning is dit probleem aangekaart. Een mogelijke oplossing van dit probleem is het oprichten van een Randstadprovincie, een plan waarover tot 2011 over gesproken werd, maar dat daarna werd verlaten.[10]

Nog een probleem dat zich voordoet is het feit dat de Randstad van zo'n groot nationaal en internationaal gewicht is dat de belangen van de overige regio's daarbij weleens verbleken. De Randstad is duidelijk de economische trekker van Nederland, meer dan de helft van het bnp is voor rekening van de Randstad, maar daar profiteren andere regio's niet altijd van mee. Verder klinkt vaak het verwijt dat de politiek 'alleen maar aan de Randstad denkt', als het gaat om nieuwe maatregelen of wetten, waarbij de Randstad vaak de hoogste prioriteit heeft. Andere regio's voelen zich hierdoor benadeeld.

Een volgend probleem dat zich vooral in de drukke Randstad voordoet, is het nijpende woningtekort. Onder andere als gevolg hiervan, zijn de huur- en koopprijzen van huizen in de Randstad vaak veel hoger dan in bijvoorbeeld de Noordelijke provincies.[bron?]

Geschiedenis[bewerken]

De term ‘Randstad’ lijkt te zijn gemunt rond het jaar 1930.[7] De oprichter van de KLM, Albert Plesman [7], zou als eerste de term gebruikt hebben, nadat hij al vliegend boven West-Nederland het typische landschap observeerde, bestaande uit een groot open gebied met weilanden en akkers, en vele steden aan de rand daarvan.[11] Plesman was waarschijnlijk niet de eerste gebruiker, maar heeft wel meer bekendheid aan de term gegeven. Een vroege vindplaats van het woord is bijvoorbeeld uit 1929.[12] In 1930 werd in Amsterdam een NV Bouw-Maatschappij 'De Randstad' opgericht.[13] In de jaren vijftig werd het begrip in overheidspublicaties overgenomen.[7]

De stedelijke gebieden van de Randstad ontstonden al vanaf de middeleeuwen. Rond het jaar 1000 was het gebied nog vrijwel onbevolkt, omdat het gebied onveilig was voor overstromingen. Ook vormden de aanvallen van de Noormannen een bedreiging. Vanaf de elfde eeuw ontstond het graafschap Holland, waarbinnen nieuwe steden gesticht werden. De eerste daarvan werden gebouwd langs de duinen. Later verscheen ook stedelijke bebouwing op plaatsen waar riviertjes afgedamd werden (zoals de Amstel en de Rotte). Die afdamming maakte ontginning van de veenmoerassen mogelijk. Toen door de bodemdaling het gebied minder goed bewoonbaar werd, trok de bevolking zich terug in de rond het veengebied liggende steden. Hierdoor ontstond het betrekkelijk onbebouwde Groene Hart, met eromheen een ring van steden[7], die dankzij de vele waterwegen goed bereikbaar waren en zo de handel stimuleerden.

Oorspronkelijk was Utrecht de belangrijkste stad, terwijl Dordrecht eeuwenlang de belangrijkste handelsplaats was. Na de Val van Antwerpen in 1585 werd Amsterdam snel de grootste stad van de toenmalige Republiek. Bij de volkstelling van 1795 was Amsterdam nog steeds bijna tweemaal zo groot als Rotterdam, Den Haag en Utrecht samen.[7] In de negentiende eeuw groeiden ook Rotterdam, Den Haag en Utrecht, zodat aan het begin van de eenentwintigste eeuw de drie westelijke agglomeraties elkaar in omvang weinig ontlopen, terwijl Utrecht zijn positie heeft bevestigd als vierde grootste stad.

De Randstad werd steeds belangrijker dankzij de nieuwe verbindingen met de zee en het Ruhrgebied. De bevolking groeide wegens het cultureel, economisch en politiek belang van de conurbatie. Het risico dat het gebied te veel zou verstedelijken leek aan het eind van de twintigste eeuw enigszins af te nemen, omdat de bevolking niet meer groeide en omdat diverse instellingen uit de Randstad wegtrokken. De grootste groei heeft in 2018 plaats in de noordvleugel met uitlopers naar Amersfoort en Zwolle.[6]

Status[bewerken]

Nationale en internationale rol[bewerken]

De Randstad is een van de grootste agglomeraties van de EU waar het gaat om economie en inwonertal. In 2008 was de Randstad de op drie na grootste economische regio binnen de EU. Internationaal is de Randstad in verschillende opzichten een belangrijke speler. Zo zetelen in Den Haag onder andere het Joegoslavië-tribunaal, het Internationaal Strafhof, het Internationaal Gerechtshof, Europol, Permanent Hof van Arbitrage en Eurojust. Verder is Luchthaven Schiphol een van de grootste luchthavens in de EU. De nationale luchthaven van Nederland komt na London Heathrow en Paris Charles de Gaulle op de derde plaats. Wereldwijd gezien staat Schiphol volgens cijfers over 2014 op de achtste plaats (zie lijst van drukste luchthavens). Daarnaast ligt Rotterdam, de grootste haven van Europa, in de Randstad en is, om een wat minder bekend voorbeeld te noemen, de bloemenveiling in Aalsmeer de grootste ter wereld.

Toekomst[bewerken]

In het gebied staat de nieuwbouw van minimaal 500.000 woningen gepland tot 2040.[14][15] Anno 2019 liggen de belangrijkste bouwlocaties in de Noordvleugel. Het zijn Almere, Houten, Amsterdam en de Utrechtse wijk Leidsche Rijn.

Cultuur, onderzoek en educatie[bewerken]

In de Randstad bestaat, naast economische activiteit, ook een concentratie van cultuur. Er zijn veel musea, schouwburgen, concertzalen, bioscopen en er vinden vele belangrijke evenementen plaats. De regio als geheel herbergt tal van universiteiten, hogescholen en onderzoeksinstituten.

Infrastructuur[bewerken]

De A12 ter hoogte van Gouda tijdens de avondspits

De Randstad is sterk verstedelijkt, met een gemiddelde bevolkingsdichtheid van 915 inwoners per km², en bevat veel geconcentreerde infrastructuur. Een groot deel van de economische activiteiten in Nederland speelt zich af in de Randstad: zo liggen twee zogeheten mainports binnen de Randstad, de luchthaven Schiphol en de haven van Rotterdam.

Autoverkeer[bewerken]

In de Randstad ligt een groot aantal rijkswegen. Veel grote wegen waaronder de A2, A4, A12, A15 en A16 lopen door de Randstad. Het Project Schiphol-Amsterdam-Almere (afgekort: SAA) is het grootste wegenbouwproject van Nederland in de periode van 2012 tot 2024.

Spoorwegen[bewerken]

Naast een uitgebreid wegennetwerk liggen in de Randstad ook een groot aantal spoorwegen. Veel intercitylijnen en andere spoorverbindingen vinden hier hun begin- en eindpunt, waaronder ook de HSL-Zuid en de Betuweroute. Naast de grote spoorlijnen zijn er ook nog lightrailnetwerken - waaronder RandstadRail - en trams. Amsterdam en Rotterdam hebben allebei een metronetwerk.

Zie ook[bewerken]

Zoek dit woord op in WikiWoordenboek