Septuagint

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De Chester Beatty Papyrus VII bevat stukken Deuteronomium
De Septuagint: een kolom in unciaal schrift van 1 Ezra uit de Codex Vaticanus

De Septuagint, vaak afgekort tot LXX (70 in Romeinse cijfers), is de naam voor de Griekse vertaling van de Tenach of het Oude Testament, die tussen circa 250 v.Chr. en 50 v.Chr. werd gemaakt.

Naam en ontstaan van de Septuaginta[bewerken]

Septuagint of Septuaginta (Latijn: ‘zeventig’, afkorting van interpretatio septuaginta virorum, Grieks: ὴ μετάφρασις τῶν ὲβδομήκοντα, "vertaling van de zeventig mannen." De Septuaginta dankt zijn naam aan een verhaal over het ontstaan van de Griekse Pentateuch (Torah), maar wordt nu algemeen gebruikt voor de Griekse vertaling van het gehele Oude Testament.

Er zijn twee theorieën aangaande het vertalen van de Pentateuch in het Grieks. De eerste theorie is gebaseerd op de Brief van Aristeas (die in een Nederlandse vertaling beschikbaar is)[1]. De schrijver van deze brief zou de Egyptisch-Griekse farao-koning Ptolemaeus II Philadelphus hebben aangeraden om, nadat de beheerder van de bibliotheek hem op zijn beurt had aangeraden een kopie te verkrijgen van de Pentateuch (Torah), honderdduizend slaven vrij te laten om de Joden gunstig te stemmen. De koning zou zijn advies hebben opgevolgd, en er zouden zes joden van elke stam, in totaal 72, naar zijn hof zijn gekomen en samen de eerste vijf boeken van Mozes, de Pentateuch hebben vertaald in het Grieks. De joden aan het hof hoorden de vertaling aan en zagen dat hij conform was met het origineel.

Sinds de 17e eeuw (Humphrey Hody, 1684) wordt het historisch gehalte van de brief van Aristeas echter algemeen betwijfeld.[2] De meeste geleerden gaan ervan uit dat joden uit Alexandrië de Pentateuch in het Grieks vertaalden omdat Egyptische joden niet genoeg Hebreeuws meer kenden om de Pentateuch in de oorspronkelijke taal te lezen.

Het is opmerkelijk dat de laatste jaren de waarde van de Brief van Aristeas als een bron voor serieuze informatie over de Septuaginta door enkele geleerden hoger aangeslagen wordt.[3]

Na de Pentateuch werd de rest van het Oude Testament in het Grieks vertaald vanaf de tweede eeuw v. Chr. tot de eerste eeuw na Chr.

Joodse visie: van succes tot rouw[bewerken]

De originele rabbijnse Septuagint bevat volgens Joodse bronnen slechts de eerste vijf boeken van Mozes, Genesis, Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium), terwijl de christelijke bronnen beweren dat de rabbijnen de gehele Tenach in het Grieks hebben vertaald. Ondertussen hebben dezelfde 72 rabbijnen in Talmoedtraktaat Megilla 9a en 9b vermeld dat vijftien passages van hun Septuagint-vertaling een op een naast de originele Hebreeuwse versie gelegd kunnen worden. De vijftien zijn:

  • Gen. 1:1
  • Gen. 1:26
  • Gen. 2:2
  • Gen. 5:2
  • Gen. 11:7
  • Gen. 18:12
  • Gen. 49:6
  • Ex. 4:20
  • Ex. 12:40
  • Ex. 24:5
  • Ex. 24:11
  • Lev. 11:6
  • Num. 16:15
  • Deut. 4:19
  • Deut. 17:3

In een tweede poging om, na een niet succesvolle poging 61 jaar eerder, de Torah in het Grieks te vertalen, verzamelde de Grieks-Egyptische koning Ptolemaeus II 72 rabbijnen en plaatste hen in 72 afzonderlijke ruimten. Zijn opdracht was dat iedere rabbijn een vertaling van de Torah in het Grieks aan hem moest leveren.

Op de achtste van de maand tevet van Joodse jaar 3515 (246 v.Chr.) werden 72 versies geleverd, met inbegrip van identieke veranderingen op 13 plaatsen (waar zij ieder van mening waren dat een letterlijke vertaling een corruptie van de ware betekenis van Torah zou vormen). De traditie wil dat alle vertalingen identiek bleken, terwijl men nog wel stiekem onafhankelijk bepaalde veranderingen in de vertaling aangebracht zou hebben. Deze Griekse vertalingen werden Septuagint („van de zeventig”) genoemd.

Tijdens de Talmoedische periode werd het maken van de vertaling betreurd, zodat de Joodse datum 8 tevet een vastendag werd.

Conflicten tussen joden en christenen[bewerken]

De LXX was gedurende het Hellenisme en de eerste eeuwen van het christendom de belangrijkste en meest gebruikte Bijbelvertaling, zowel bij christenen als bij de joden. Bij de joden kreeg de vertaling na het jaar 100 een slechte naam, doordat christenen ermee trachtten aan te tonen dat Jezus Christus de voorzegde Messias was. De christenen hechtten bijvoorbeeld veel betekenis aan het Griekse woord parthenos, maagd, in Jesaja 7:14, terwijl er in het Hebreeuws almah staat, dat behalve maagd ook jonge vrouw kan betekenen.[4]

Na enkele pogingen de Hebreeuwse Bijbel opnieuw, maar dan letterlijker te vertalen – door Aquila (zeer letterlijk, maar daardoor onbegrijpelijk), door Symmachus en door Theodotion (een herziening van de LXX) – besloot men in de synagoge voortaan de Bijbel in het Hebreeuws te lezen en liet men de LXX aan de christenen. Men investeerde in Hebreeuws onderwijs aan de kinderen en het proces van standaardisering van wat uiteindelijk de Masoretische tekst zou gaan heten werd voortgezet.

Christelijke visie[bewerken]

Voor de christenen is de LXX van grote betekenis geweest bij hun zendingswerk. De meeste bekeerlingen in de eerste eeuwen waren namelijk Griekstalig en hadden met de LXX direct een vertaling van het OT beschikbaar. Het belang van de LXX blijkt verder uit het feit dat veel citaten in de nieuwtestamentische brieven en de evangeliën uit het Griekse OT volgens de LXX zijn en niet uit de Masoretische Hebreeuwse tekst. Zo zijn in het Bijbelboek Matteüs alle aanhalingen uit het Oude Testament uit de Griekse LXX genomen en niet rechtstreeks uit het Hebreeuws.

De boeken van de Septuagint volgens het christendom[bewerken]

De Septuagint bevat meer boeken dan de Hebreeuwse Bijbel.

  1. Canonieke boeken. De septuagint bevat de gehele Hebreeuwse Bijbel in een vertaling in het Grieks. Deze vertaling wisselt wat mate van vrijheid betreft.
  2. Deuterocanonieke boeken: zijn 7 of 10 in getal, afhankelijk van hoe men ze indeelt. Deze boeken worden in de Oosters orthodoxe kerken en de Rooms-Katholieke kerk (die ze deuterocanoniek noemt) als gezaghebbend beschouwd, maar door protestanten niet.
  3. Apocriefe boeken: deze worden door de Rooms-Katholieke kerk en niet zelden door de Oosters orthodoxe kerken als onecht beschouwd. (Psalm 151; 3 en 4 Makkabeeën, 1 (=3) Ezra; Psalmen van Salomo)
  4. Het boek Oden bestaat uit Liederen die gekopieerd zijn uit het Oude Testament; de Deuterocanonieke boeken of het Nieuwe Testament. Het boek is apocrief; de inhoud niet.

Herkomst en geschiedenis van de tekst[bewerken]

Vroegere tekstcritici veronderstelden dat de LXX een vertaling van de Masoretische tekst (MT) was. Door vergelijking met sommige Dode-Zeerollen is men tot de conclusie gekomen dat LXX (en Samaritaanse Pentateuch) enerzijds en Masoretische tekst anderzijds twee teksttypes vertegenwoordigen die allebei vertegenwoordigd zijn onder de Dode-Zeerollen. Tussen de Dode-Zeerollen bevinden zich zowel boekrollen die familie zijn van de Masoretische tekst, bijvoorbeeld 1QIsa a, de grote Jesajarol uit grot 1, als boekrollen die verwant lijken aan de LXX, bijvoorbeeld 4QSam b, een van de Samuëlrollen uit grot 4.

Van de LXX beschikt men over de volgende handschriften:

  • Van de vóórchristelijke tekst zijn nog enkele fragmenten over met regels van Deuteronomium; de papyrus F266 en John Rylands Grieks 458.
  • Uit de eerste eeuw stamt de rol met kleine profeten van Nahal Hever, (132-135).
  • Uit de 2e en 3e eeuw zijn fragmenten over van de LXX op papyrus: Chester Beatty papyri, Oxyrhynchus papyri, Berlijnse Genesis; de Freer-collectie, en de Scheide papyri.[5]
  • Uit de vierde eeuw stammen de perkamenten uncialen, Codex Alexandrinus (5e eeuw), de Codex Vaticanus en de Codex Sinaiticus die voor het eerst vrijwel de gehele Septuaginta bevatten.
  • Nog jonger is een grote hoeveelheid Byzantijnse minuskels.

De tekst van de LXX werd na de eerste eeuw door christenen bewaard en doorgegeven, en zoals bij elke tekst die wordt gekopieerd ontstonden er varianten. We weten van drie pogingen de tekst zo goed mogelijk te reconstrueren:

  • O: de recensie die teruggaat op Origenes. Deze zou stammen van de vijfde kolom van de Hexapla, het grote, helaas verloren gegane werk uit ca 240, waarin hij de Hebreeuwse tekst van het Oude Testament naast de belangrijkste vertalingen van zijn tijd, waaronder de LXX, plaatste.
  • L: Rond 275 vervaardigde ook Lucianus van Antiochië, de presbyter die als martelaar stierf op 7 januari 312, een recensie van de LXX. Hij had, anders dan Origenes, geen wetenschappelijke maar praktische bedoelingen. Kenmerkend is dat hij nooit iets weglaat, waardoor nogal eens verdubbelingen zijn ontstaan.
  • C: Hiëronymus, die zelf de Bijbel uit het Hebreeuws naar het Latijn vertaalde (de Vulgaat), noemt nog een recensent, Hesychius. We weten niet veel van deze persoon af.

Varianten en omstreden boeken[bewerken]

Er zijn binnen de LXX vaak zulke verschillen, dat de moderne uitgave van de Septuaginta, de Deutsche Bibelgesellschaft, van veel boeken twee versies weergeeft: van Jozua 18 en van Richteren een versie uit Codex A en een uit B; Tobias één versie uit A en B en een andere uit codex S, zo ook bij Daniël. De wijsheid van Jezus Sirach heeft in de minuskels geregeld extra verzen, die in de uncialen en in het Hebreeuws ontbreken. Zoals bekend hebben de boeken Daniël en Ester in het Grieks extra hoofdstukken.
Ook het boek Psalmen heeft een psalm extra, Psalm 151. Merkwaardig is het verschil in telling met de masoretische tekst: In de LXX vormen psalm 9 en psalm 10 samen één psalm: 9. Vanaf daar loopt de nummering van de LXX voor op de masoretische tekst. Psalm 11(MT) is in de LXX psalm 10; psalm 145 van de LXX is "onze" 146. Psalm 146 bestaat in de LXX dan uit de eerste 11 verzen van de Masoretische tekst ("onze" tekst) van Psalm 147. Psalm 147 bestaat in de Septuaginta uit de tweede helft van onze 147. Van 148 t/m 150 van komt de nummering weer overeen, en volgt in de LXX Psalm 151; een lied van 7 verzen waarin David zijn overwinning op Goliath beschrijft. Uit de variabele samenstelling van de rollen met Psalmen die bij de Dode-Zeerollen zijn aangetroffen, valt op te maken dat de eindredactie van het boek Psalmen als geheel betrekkelijk laat heeft plaatsgevonden. De indeling in vijf boeken is echter in de LXX hetzelfde als in de MT.

Gebruik, vertaling, gezag[bewerken]

Vanaf de tweede eeuw werd in het Westen gebruikgemaakt van allerlei Latijnse vertalingen, de Vetus Latina. Dit zullen wat het Oude Testament betreft vertalingen van de LXX geweest zijn. Van 390 tot 405 werkte Hiëronymus van Stridon in opdracht van paus Damasus I aan de officiële Latijnse Vulgata. Hiervoor vertaalde hij het Oude Testament uit het Hebreeuws. Van de door hem deuterocanonieke boeken genoemde boeken reviseerde hij de bestaande Latijnse vertaling met behulp van het Griekse origineel in de LXX. In de Vulgaat zette hij de boeken, enkele uitzonderingen daargelaten, in de volgorde van de LXX, die afwijkt van de joodse indeling.

Tegenwoordig is de LXX de standaardtekst voor de Oosters-orthodoxe Kerk. Bijbelvertalingen van het OT maken gebruik van de Masoretische grondtekst en alleen in twijfelgevallen van de LXX en andere oude vertalingen.

De deuterocanonieke boeken worden vertaald vanuit de Septuagint. Deze deuterocanonieke boeken hebben in de Rooms-Katholieke kerk gezag in de versie van de Vulgaat, dat komt erop neer dat men de LXX als brontekst neemt. In de protestantse kerken gelden ze als apocrief, als niet-geïnspireerde gedachten van mensen.

  • Van het boek de Wijsheid van Jezus Sirach kent men 2/3 van het oorspronkelijke Hebreeuws uit de kelder van een synagoge en van Massada. Voorts is er een Syrische versie die onafhankelijk van de LXX is ontstaan.
  • Van het boek Tobit zijn er bij de Dode-Zeerollen Hebreeuwse en Aramese snippers gevonden.
  • De boeken I Makkabeeën, Judith en (deels?) Baruch zijn waarschijnlijk oorspronkelijk in het Hebreeuws geschreven, maar er zijn geen Hebreeuwse of Aramese handschriften bewaard gebleven.
  • Van de boeken II Makkabeeën, Wijsheid van Salomo en de aanvullingen op Ester en Daniël wordt aangenomen dat ze in het Grieks zijn geschreven.
1rightarrow blue.svg zie Apocriefen van het Oude Testament

Belang van de LXX[bewerken]

Los van de vraag of men haar gezag wil toekennen, is de LXX van belang voor de wetenschap:

  • Door de LXX beschikken we over de inhoud van het Oude Testament in de taal van het Nieuwe. Dat is belangrijk voor woordstudies, bijvoorbeeld thora, leer, is in de LXX vertaald met nomos, wet. Dat bevestigt dat in het NT het woord nomos soms beter met leer, onderwijs kan worden vertaald. Een ander woord is het Hebreeuwse chesed (goedertierenheid) dat in de LXX eleos, barmhartigheid is (en niet charis, genade).
  • Tekstkritiek: af en toe is een fout in de Masoretische Tekst te reconstrueren met behulp van de LXX. Een voorbeeld is Psalm 145:13, waar de reconstructie die men met behulp van de LXX had gemaakt, door de Dode-Zeerollen wordt bevestigd.[6]
  • Citaten: soms wordt in het Nieuwe Testament nogal vrij geciteerd: er worden twee teksten gecombineerd of er wordt een nieuwe betekenis in de tekst gelegd, dan wel herkend. Met name in de Brief aan de Hebreeën en het hierboven al genoemde evangelie volgens Matteüs echter blijken de citaten niet slordig, maar zijn de verschillen te verklaren met behulp van de LXX.[7]
  • Ontwikkeling dogmatiek: een toch niet onbelangrijk leerstuk als de opstanding van de doden wordt in het Oude Testament eigenlijk alleen in het late boek Daniël geleerd. In de apocriefen zien we het onderwerp zich ontwikkelen.[8] Jezus en de apostelen onderwijzen het ook.
  • Geschiedenis van de intertestamentaire periode: met name de boeken van de Makkabeeën zijn, met Flavius Josefus, de belangrijkste informatiebron over deze periode.

Uitgaven van de Septuaginta[bewerken]

Tekstuitgaven[bewerken]

Vanaf de uitvinding van de boekdrukkunst is de Septuaginta in talrijke edities verschenen.[9] De bekendste handuitgave is die van Alfred Rahlfs (1935), die onlangs door Robert Hanhart herzien is (2006). De uitgave Rahlfs is ook in allerlei computerprogramma’s beschikbaar (Accordance, Logos, Bible Works) en toegankelijk via internet. Van Rahlfs-Hanhart geldt dit in mindere mate.

  • A. Rahlfs (ed.), Septuaginta, id est Vetus Testamentum graece iuxta LXX interpretes (Stuttgart: Privilegierte Württembergische Bibelanstalt 1935);
  • A. Rahlfs, R. Hanhart (eds.), Septuaginta: Editio altera (Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2006).

Naast de handuitgaven zijn er ook kritische uitgaven in meerdere delen. De twee bekendste zijn de “Cambridge-Septuagint” (een diplomatieke editie, d.w.z. voornamelijk gebaseerd op één handschrift) en de “Göttingen-Septuagint” (een eclectische editie, d.w.z. een geheel gereconstrueerde “oertekst.”

  • A. E. Brooke, N. McLean and H. St. J. Thackeray (eds.), The Old Testament in Greek According to the Text of Codex Vaticanus (Cambridge: CUP, 1906-1940);
  • Septuaginta: Vetus Testamentum graecum auctoritate societatis litterarum gottingensis editum (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht), waarvan nog steeds delen verschijnen.

Een uitgebreidere beschrijving van de kritische edities vindt men op de website van de International Organization for Septuagint and Cognate Studies (Critical Editions of Septuagint / Old Greek Texts).

Moderne vertalingen van de Septuaginta[bewerken]

Wie zonder veel kennis van het Grieks de Septuaginta wil lezen, wordt gediend door vertalingen in moderne talen. In het Nederlands zijn er slechts gedeelten van de Griekse tekst in vertaling beschikbaar.

  • De Griekse tekst van het Oude Testament (eds. Chr. Fahner en J. Poeder; Utrecht: De Banier 1999-) Hiervan zijn Genesis en Leviticus verschenen. Deze uitgave biedt van de Hebreeuwse tekst de Statenvertaling terwijl de Griekse tekst slechts is geglost en geen leesbare tekst vormt. Genesis 1:2a luidt bijvoorbeeld: “en / maar / ook / want aarde / aardrijk / land / veld zijn (…) onzienlijk / onzichtbaar en (wel) / maar / echter / ook / daar / niet voorbereid / onbewerkt / eenvoudig.”
  • Christofoor Wagenaar, Het Boek der Psalmen naar de Septuagint, uit het Grieks vertaald en van aantekeningen voorzien (Schrift en Liturgie 12; Bonheiden: Abdij Bethlehem, 1988). Deze vertaling is goed voorleesbaar vanwege haar liturgisch oogmerk.

In andere Europese talen bestaan er recente vertalingen van de complete Septuaginta.

Spaans: La Biblia griega: Septuaginta, I-IV (eds. Natalio Fernández Marcos and M.a Victoria Spottorno Díaz-Caro; Biblioteca de Estudios Bíblicos 125-128; Salamanca: Sígueme, 2008-2015)

Elk Bijbelboek wordt voorafgegaan door een uitvoerige inleiding. Het notenapparaat is beknopt. Verschillen ten opzichte van de Masoretische Tekst worden niet aangegeven. Een bijzonderheid is dat van Samuel-Koningen de zgn. “Antiocheense tekst” in vertaling wordt geboden.

Duits: Septuaginta Deutsch: Das griechische Alte Testament in deutscher Übersetzung (eds. W. Karrer & W. Kraus; Stuttgart: Deutsche Bibelgesellschaft, 2009). Verschillen ten opzichte van de Masoretische Tekst worden in de tekst gemarkeerd.

Deze uitgave wordt vergezeld door twee delen toelichting en aantekeningen (Erläuterungen und Kommentare I und II) voorzien van uitvoerige literatuuropgaven. De nadruk ligt op de interpretatie van de Septuaginta als theologisch en historisch document.

Frans: La Bible d’Alexandrie (Paris: Cerf, 1986-)

Een groot project, waarbij de meeste Bijbelboeken in aparte delen zijn verschenen. Zeer uitvoerige inleidingen, uitgebreide noten. Verschillen ten opzichte van de Masoretische Tekst worden niet aangegeven in de tekst (wel gesignaleerd in de noten). De nadruk ligt op de doorwerking van de Septuaginta in de oud-christelijke traditie, met name de kerkvaders.

De Septuaginta en de Lage Landen[bewerken]

Nederland en België zijn al vele tientallen jaren centra van Septuaginta-onderzoek, met name aan de universiteiten van Leiden en Leuven. Het is ook opmerkelijk dat verschillende vooraanstaande onderzoekers, die elders naam hebben gemaakt, van oorsprong uit de Lage Landen komen. We kunnen denken aan Isaac Leo Seeligman (Israel), Emanuel Tov (Israel), John William Wevers (Canada), Albert Pietersma (Canada), Kristin De Troyer (Oostenrijk) en Jan Joosten (Engeland).

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Literatuur[bewerken]