Sittard

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Dit artikel gaat over de stad in Nederlands-Limburg. Zie Zittard (doorverwijspagina) voor enkele kleine Nederlandse plaatsen.
Sittard
Plaats in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Sittard Wapen van Sittard
Sittard
Sittard
Situering
Provincie Vlag Limburg Limburg
Gemeente Vlag Sittard-Geleen Sittard-Geleen
Coördinaten 50° 59' NB, 5° 52' OL
Algemeen
Inwoners (1 jan 2011) 37.730
Overig
Postcode 6130-6137
Netnummer 046
Belangrijke verkeersaders N276, N294, N297
Foto's
Sittard 1538. Archief Düsseldorf
Sittard 1538. Archief Düsseldorf
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Topografische kaart van Sittard (woonplaats), dec. 2013

Sittard (Limburgs: Zitterd)[1] is een stad in Nederlands-Limburg, in het overgangsgebied tussen Midden-Limburg en het Zuid-Limburgse heuvelland. Het vormt sinds 2001 tezamen met het iets zuidelijker, in de voormalige Westelijke Mijnstreek gelegen Geleen en een aantal kleinere plaatsen, waaronder Born, de gemeente Sittard-Geleen. Door deze fusie is de gemeente Sittard-Geleen qua inwonertal (ca. 95.000) de derde van de provincie geworden. Daarmee heeft Sittard iets van zijn historische betekenis teruggekregen. Het is een van de oudste plaatsen in Nederland en de op een na oudste stad van Limburg.

Inwonertal[bewerken]

Anno 2011 telt de stad Sittard bijna 38.000 inwoners. Van de voormalige gemeente Sittard maakten tussen 1982 en 2001 naast Sittard zelf, ook de kleinere kernen Broeksittard, Einighausen, Guttecoven, Limbricht, Munstergeleen en Windraak, (met gezamenlijk zo'n 12.000 inwoners) deel uit.

Ten tijde van haar opheffing op 1 januari 2001 had de gemeente Sittard meer dan 49.000 inwoners en Geleen bijna 34.000.

Dialect[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Sittards voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Het Sittards hoort tot de Oost-Limburgse dialecten. Het verschilt dan ook - met name op het gebied van de fonologie - niet zo veel van Midden-Limburgse dialecten als het Roermonds. In de indeling van het Woordenboek van de Limburgse Dialecten valt het Sittards onder het Zuidelijk Oost-Limburgs en het Roermonds onder het Noordelijk Oost-Limburgs.

Ligging[bewerken]

Sittard ligt in het smalste gedeelte van de provincie Limburg. In het oosten en noordoosten grenst het aan Duitsland, nabij de gemeente Selfkant, en in het westen aan de Maas, die de grens met België vormt.

Geschiedenis[bewerken]

Het oorspronkelijke achterland van Sittard vormt het historische Land van Zwentibold rond de Graetheide. De geschiedenis van dit gebied gaat terug tot de zevende eeuw. Deze geschiedenis hebben de stad en de streek echter niet gedeeld met het moderne Zuid-Limburg. Sittard, Born en Susteren hebben maar een relatief korte tijd deel uitgemaakt van het Hertogdom Limburg. Zij hebben vanaf 1400 een Gulikse geschiedenis.

De naam Sittard is afgeleid van Siter, van het Oudhoogduitse sîte, hoogte of berghelling, en de plaats lag dan ook op een hoogte. Dit gebied was gunstig gelegen tussen de Geleenbeek en de Roode Beek. De nederzetting is ontstaan in de Karolingische tijd, tussen 700 en 1000. Zij wordt voor het eerst als Sitter vermeld in 1147. Er zijn echter sporen van veel oudere bewoning.

Vondsten[bewerken]

In het gebied van de huidige gemeente Sittard-Geleen bevonden zich ooit de oudste dorpjes van Nederland. Rond 5300 v. Chr. vestigden zich hier de bandkeramiekers.[2] Deze woonden in kleine nederzettingen met zo'n 50 tot 150 inwoners, in 5 tot 15 vrij grote huizen. Hun woningen lagen op de lössgronden nabij de Geleenbeek. Na zo'n 400 jaar hebben deze eerste bewoners, die van de landbouw leefden, deze regio weer verlaten.

In de wijk Hoogveld lag een compleet grafveld met bijna 100 begravingen. Diverse grafheuvels met een doorsnede van 18 meter hebben het terrein gemarkeerd. De Romeinen hebben in het noordelijk gedeelte vertoefd. Hier zijn veel perceelafscheidingen uit de Romeinse tijd aangetroffen. Ook wat aardewerk (fragmenten van kruikjes en voorraadpotten) kwam er tevoorschijn (Gotenstraat, Alemannenstraat). Enkele vondsten zijn te zien in museum Het Domein. Daar staat ook een maquette van het genoemde grafveld.

Limburgs en Brabants[bewerken]

Rond 1200 hoorde Sittard tot het oude Hertogdom Limburg en in 1243 kreeg Sittard daarbinnen zijn stadsrechten. Na 1288 werd dit hertogdom een deel van het Hertogdom Brabant. Ook in de daaropvolgende eeuwen kende de stad een zeer wisselende en woelige geschiedenis.

Guliks[bewerken]

In het jaar 1400 werd Sittard tezamen met Born en Susteren voor 70.000 goudgulden verkocht aan het Hertogdom Gulik. Sittard, een vestingstad, werd onder andere tijdens de Slag aan de Kempekoel in 1543 vernietigd. In 1677 werd het door legereenheden van de Franse koning Lodewijk XIV (waaronder die van toenmalig kolonel Mélac) in diens oorlog met de Nederlandse Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden binnen drieënhalve week drie maal bijna compleet verwoest; hiermee eindigde Sittards bestaan als vestingstad. Slechts 68 gebouwen en twee kloosters bleven gespaard. Delen van de stadsomwalling zijn nog bewaard gebleven en worden begrensd door de voormalige schootsvelden. De stad bleef onder Guliks gezag tot de Franse bezetting in 1794.

Frans[bewerken]

In 1798 werd Sittard een kantonnale hoofdstad in het Departement van de Roer van de Franse Republiek.

Nederlands, Belgisch, Duits en weer Nederlands[bewerken]

In 1815 kwam Sittard eerst bij het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden en in 1830 bij het nieuw gevormde Koninkrijk België. Vanaf 1839, na de verdeling van Limburg in een Belgische en een Nederlandse provincie, behoorde het tot de Duitse Confederatie, als deel van het kortstondige bestaande moderne Hertogdom Limburg (met als hertog de koning der Nederlanden). Sinds het uiteenvallen van deze confederatie in 1867 behoort Sittard definitief tot Nederland.

In de jaren zestig van de 20e eeuw werd het centrum van Sittard vanwege de economische belangen grondig vernieuwd, waarbij veel oude gebouwen moesten wijken.[3]

Historische bezienswaardigheden[bewerken]

In Sittard zijn vooral de Basiliek van Onze Lieve Vrouw van het Heilig Hart (in 1883 door paus Leo XIII als eerste in Nederland verheven tot 'basilica minor'), de Sint-Petrus' Stoel van Antiochiëkerk (vanaf 1299 kapittelkerk, met een 80 meter hoge toren) en Huize Watersley de belangrijkste bezienswaardigheden. Daarnaast kan men er nog enkele boerderijcomplexen en andere kerken bezoeken.

In museum Het Domein wordt onder andere de stedelijke historie van Sittard belicht.

In het voormalige dorp Ophoven, tegenwoordig een stadsdeel van Sittard, is de watermolen Ophovenermolen te vinden. Deze molen die wordt gevoed door de Geleenbeek bevindt zich aan de rand van het stadspark.

Monumenten[bewerken]

Een deel van Sittard is een beschermd stadsgezicht. Verder zijn er in de stad tientallen rijksmonumenten, zie: de lijst van rijksmonumenten in Sittard.

'Bergen' in Sittard[bewerken]

Een algemeen Nederlands en ook Sittards gebruik is dat men een heuvel als berg benoemt.[4] Zo kent Sittard verschillende 'bergen':

  • De Kollenberg is de bekendste berg. Aan deze berg staat de bekende eeuwenoude Sint-Rosakapel. De Kollenberg is bekend vanwege het Maske Begrave (gezamenlijk begraven van de carnavalsmaskers aan het einde van de carnaval), alsmede vanwege van het jaarlijkse krombroodrapen.
  • De Agnetenberg
  • De Auveleberg, vermoedelijk een Romeinse grafheuvel. Deze berg is in de jaren zestig van de 20e eeuw afgegraven.

Infrastructuur[bewerken]

Sittard en Geleen vormen een schakel in de provinciale, in de nationale en in de grensoverschrijdende infrastructuur. De stad Sittard ligt enkele kilometers van de autosnelweg A2, via welke Eindhoven in minder dan een uur te bereiken is en Maastricht in minder dan een half uur. De provinciale weg N276, die in het westen en in het zuiden de rand van de stad vormt, verbindt in noordelijke richting met Roermond en in oostelijke richting met Heerlen. In westelijke richting sluiten Sittard en Geleen bovendien aan op het knooppunt Kerensheide, waar de autoweg tussen Antwerpen en Keulen (A76) de A2 kruist.

Sittard vormt ook een relatief belangrijke schakel in het spoorwegennet. Op dit NS-station werd de intercitylijn uit Alkmaar (tot en met de dienstregeling 2012) gesplitst in een deel naar Maastricht en een deel naar Heerlen. Roermond, dat ook door deze Intercitylijn wordt aangedaan, Heerlen en Maastricht zijn overigens ook nog per stoptrein te bereiken. De wijk Ophoven had vroeger een eigen stopplaats aan de spoorlijn Sittard - Herzogenrath: stopplaats Ophoven. Deze is in 1934 gesloten.

Bedrijven en organisaties[bewerken]

Bekende bedrijven in Sittard zijn DSM (dat er een kantoor heeft) en de voetbalclub Fortuna Sittard. In 2006 heeft het Arabische concern Sabic (Saudi Arabian Basic Industry Corporation, opgericht in 1976 en het tweede grootste bedrijf in Saoedi-Arabië) een nieuw Europees hoofdkantoor geopend op het bedrijventerrein Fortuna.

De binnenstad van Sittard vormt een aantrekkelijk koopcentrum.

Onderwijs en cultuur[bewerken]

Sittard is vanouds een centrum van spiritualiteit en onderwijs. Er hebben zich in het verleden tal van religieuze instellingen gevestigd, naast een kapittel ook vele kloosters en moederhuizen. Middelbaar onderwijs werd en wordt onder meer gegeven door jezuïeten en franciscanen, hoger onderwijs door dominicanen en ursulinen.

Op HBO-niveau is Sittard een kleine studentenstad. Hogeschool Zuyd heeft hier een afdeling HEAO en een faculteit Gedrag en Maatschappij. Daarnaast is er in Sittard een grote lerarenopleiding gevestigd van Fontys Hogescholen. Deze hogeschool herbergt in Sittard ook een Centrum voor Theologie en Pastoraat, gelieerd aan een HBO-opleiding Theologie en Levensbeschouwing. Fontys Hogescholen, Hogeschool Zuyd en gemeente Sittard-Geleen organiseren sinds enkele jaren de Studentenintroductie Sittard-Geleen.

De stad Sittard en de gemeente kennen diverse culturele voorzieningen. Te noemen zijn onder meer de Stadsschouwburg en Cultureel Centrum Sittard-Geleen (aan de Rijksweg Zuid), Museum Het Domein (voor hedendaagse kunst, stedelijke historie en archeologie), de Stichting Historie Sittard-Geleen, de Stichting Jacob Kitzraedt voor monumentenzorg, en het Stadsarchief Sittard-Geleen (aan de Kasteelhof te Born).

Kleinkunst en muziek[bewerken]

Sittard heeft een aantal opmerkelijke kleinkunstenaars voortgebracht. De beroemdste was Toon Hermans, cabaretier, tekstschrijver, liedjeszanger, dichter. Zeer grote regionale en ook nationale bekendheid verwierven in de jaren vijftig en zestig voorts de liedjeszangers Jo Erens en Frits Rademacher. In de jaren tachtig werd zanger/gitarist René Shuman bekend, geboren in Geleen, woonachtig in Sittard. Vanaf 2003 treedt hij op onder de naam Shuman & Angel-Eye. Zij treden met hun rock'n'roll-band nog steeds op door Nederland en België.

Gevelsteen Begijnenhofstraat 7

Kunstenaars[bewerken]

De weefkunstenares Helga Paetzold woonde vele jaren in Sittard. Ze is op 21 december 1990 in haar huis in de Begijnenhofstraat, Weefatelier Helga, overleden.

Wijken en buurten[bewerken]

Sittard is in volgende wijken en buurten verdeeld:


Straten[bewerken]

Recreatie[bewerken]

Uitgaansleven[bewerken]

Het uitgaansleven is geconcentreerd rond de historische markt, waar veel cafés en eettentjes te vinden zijn. Het stadsgezicht van Sittard is beschermd.

Ook is er een bloeiende popcultuur, die terug gaat naar de vroege jaren zestig, het begin van Donkiesjot. Het roemruchte poppodium is aanvankelijk gevestigd in een zwart- wit geblokt geverfde herenhuis aan het Tempelplein. Er vinden optredens plaats van onder andere Yes, Cuby + Blizzards, Focus, Q65 en Herman Brood. In 1977 verhuist Donkiesjot door toedoen van Pinkpopbaas Jan Smeets naar de Kapittelstraat. Donkiesjot, dat in die tijd behoorde tot de belangrijkste zalen van Nederland, kende in de jaren tachtig optredens van Sex Pistols, U2, Simple Minds, Ultravox, The Gun Club, New Model Army, Dead Can Dance, The Cocteau Twins, The Sound en vele anderen. De Amerikaanse hardcoregroep The Rhythm Pigs nam er zijn livealbum I'm Not Crazy, I'm An Airplane op. Donkiesjot moest op 15 december 1987 zijn deuren sluiten. Dit ging gepaard met een gewelddadige confrontatie met de Mobiele Eenheid. Uit de as van Donkiesjot verrees in 1989 poppodium Fenix. Na 25 jaar sloot in April 2013 poppodium Fenix zijn deuren en op dezelfde plaats wordt halverwege maart 2014 nieuw poppodium geopend genaamd VOLT.

Verenigingsleven[bewerken]

Een van de bekendste en oudste verenigingen van Sittard is Carnavalsvereniging De Marotte, opgericht in 1881. Daarnaast zijn er nog tal van andere verenigingen actief, zoals de Philharmonie Sittard (1887), Harmonie Sint Joseph (1899), Club Wo-Van (1921), Scouting Sint Jozef (1932), Scouting Don Bosco (1957), Aafsjlaag Zitterd (jongerenkapel), Klup Kump Gout (carnavalsvereniging) (2004), SV de FONSS (studentenvereniging) (1993), Hou op die Kis (kapel), 't Trumke en 't Tröötje (kapel, 1974) en de stichting Optoch Kommitee Zitterd (carnaval, 1963).

Sport[bewerken]

Op sportief gebied is Sittard landelijk bekend. Te noemen zijn hier onder meer de voetbalclub Fortuna Sittard, basketbalvereniging Bumpers en de handbalclubs Sittardia, OCI-LIONS. Deze laatste staat nationaal en internationaal hoog aangeschreven. Befaamde sporthelden waren in het verleden onder meer de wielrenner Jan Nolten (1930, Sittard), de voetballer Willy Dullens en de bokser Arnold Vanderlyde. Voormalig polsstokhoogspringer Rens Blom is het bekendste lid van de Sittardse atletiekvereniging AV Unitas. In Sittard is Sportzone Limburg gevestigd, waar verschillende sportaccommodaties van topsport tot recreatieve sport worden uitgeoefend.

Kinderen[bewerken]

  • Zorgboerderij "Ophovenerhof" is een klein gemengd bedrijf waar mensen met een verstandelijke en/of lichamelijke beperking op een milieuvriendelijke manier werk verrichten.
  • Ontdekhoek Sittard. Op deze grote kinderwerkplaats kunnen kinderen zelf met verschillende technieken aan de slag gaan.

Evenementen[bewerken]

Oktoberfeest in 2009

Filmopnames[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. De spelling 'Zitterd' wordt officieel door de gemeente gehanteerd op o.a. plaatsnaamborden. Plaatsnamenlijst Vereniging Veldeke schrijft de spelling 'Zittert' voor.
  2. Wim van Es et al (1988), Archeologie in Nederland, blz. 134, Meulenhoff Informatief, Amsterdam, ISBN 9029099178
  3. http://www.sittard-geleen.nl/zitterdrevisited/Masterplan/Context/Ontstaansgeschiedenis_van_Sittard
  4. Op de genoemde regel zijn echter ook uitzonderingen. In Geleen-Noord ligt de wijk Lindenheuvel en bij de Heksenberg aan de weg van Sittard naar Urmond ligt ook de vanouds bekende Welschenheuvel. Op deze laatstgenoemde heuvel hadden de vijandelijke Franse troepen in het Sittardse rampjaar 1677 hun kamp opgeslagen, vandaar de naam (welsch verwijst naar Fransen of Walen.) Vergelijk de benaming Franse Kamp voor een natuur- en kampeerterrein bij Bussum.