Spaanse Rijk

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Imperio español
Monarquía universal española
1492 – 1898
Flag of Cross of Burgundy.svg Escudo reducido de España.png
(Details) (Details)
Motto
Plus Ultra
Kaart
Diachrone kaart van het Spaanse Rijk in zijn grootste omvang. Het rood omvat het Spaanse Rijk.
Diachrone kaart van het Spaanse Rijk in zijn grootste omvang. Het rood omvat het Spaanse Rijk.
Algemene gegevens
Hoofdstad Toledo (1492–1561)
Madrid (1561–1601)
Valladolid (1601–1606)
Madrid (vanaf 1606)
Talen Spaans, Catalaans, Portugees, Galicisch, Italiaans, Nederlands, Frans, Nahuatl enz.
Religie(s) rooms-katholicisme
Regering
Regeringsvorm koninkrijk (republiek 1873-'74)
Dynastie Habsburg (tot 1700)
Bourbon (1700-1808)
Bonaparte (1808-1813)
Bourbon (1813-1868)
Savoye (1870-1873)
Eerste Republiek (1873-1874)
Bourbon (vanaf 1874)
Staatshoofd koning

Het Spaanse Rijk (Spaans: Imperio español) of de Universele Spaanse Monarchie (Spaans: Monarquía universal española) is de benaming voor de unie van koninkrijken, afhankelijkheden en koloniën ondergeschikt aan Spanje tussen 1492 en 1898. Het was het grootste wereldrijk van de Vroegmoderne Tijd en heeft vooral zijn stempel gedrukt op de geschiedenis, taal, religie en cultuur van het huidige Latijns-Amerika.

Ontstaan[bewerken]

Het Spaanse Rijk ontstond na de Castiliaanse successieoorlog (1475-1479), waarin Portugal zich moeide. De oorlog werd beslecht met het Verdrag van Alcáçovas (1479). Portugal zag af van de troon en de Kroon van Aragón en de Kroon van Castilië werden verenigd. In het verdrag stond ook een artikel over de opdeling van de Atlantische Oceaan, in noord en zuid. In de jaren 80 van vijftiende eeuw, was Johan II van Portugal, door zijn overzeese bezittingen, de rijkste man van Europa. Na de voltooiing van de Reconquista was de tijd rijp om in het tijdperk van de grote ontdekkingen te stappen. Op 12 oktober 1492 ontdekte Christoffel Columbus voor Spanje, Amerika, het begin van een koloniaal rijk. Spanje en Portugal hadden dan wel een akkoord over noord-zuid verdeling, maar niet over oost-west verdeling van de oceaan. Beide partijen gingen terug aan tafel zitten en kwamen het Verdrag van Tordesillas (1494) overeen. Tegen 1513 hadden de Spanjaarden de Caraïben, de oostkust van Centraal-Amerika en Venezuela ontdekt.

Spaanse Habsburgers[bewerken]

Keizer Karel (1516-1556)[bewerken]

Na de dood van Ferdinand II van Aragon volgde zijn kleinzoon Carlo I in 1516 hem op als koning van het toen in personele unie verenigde Spanje. Tussen 1519 en 1521 veroverde Hernán Cortés, het Azteekse Rijk en deed Ferdinand Magellaan de eerste zeilreis rond de wereld. Het onderkoninkrijk Nieuw-Spanje werd gesticht. In 1532 begon Conquistador Francisco Pizarro met de verovering van het Incarijk, het Onderkoninkrijk Peru werd gecreëerd. In Europa was Karel verwikkeld in de Italiaanse Oorlogen tegen Frankrijk en bondgenoten, waarbij ook alle Nederlanden veroverd werden (voltooid in 1543) en de Reformatieoorlogen, zoals de Schmalkaldische Oorlog.

In 1542 werden de Nieuwe Wetten gestemd. Door de komst van de Europeaan stierf de inheemse bevolking massaal aan de voor hen nieuwe ziektes, zoals pokken, pest, tyfus, griep en mazelen. De zoektocht naar nieuwe arbeidskrachten, bracht de Trans-Atlantische slavenhandel op gang. Voor het huwelijk van Filips II van Spanje met Maria Emanuela van Portugal in 1543 werden de eilanden, die door Ferdinand Magellaan waren ontdekt, vanaf nu de Filipijnen genoemd. Het Spaanse Rijk was halverwege de 16e eeuw de grootste politieke macht ter wereld, en Karel V noemde het dan ook het rijk waar de zon nooit ondergaat.[1]

Filips II (1556-1598)[bewerken]

Na het aftreden van Karel V in 1555/1556 werd het rijk gesplitst in een Spaans deel (Spanje, de Nederlanden, de Italiaanse gebieden en de overzeese koloniën) onder koning Filips II, en een Oostenrijks deel (Oostenrijk, Hongarije, Bohemen, Moravië, Silezië en het Rooms-Duitse keizerschap) onder keizer Ferdinand I (zie voor het Oostenrijkse gedeelte: Habsburgse monarchie).

Het getalm met de hervormingen in de Kerk escaleerde in de godsdienstoorlogen. Eerst in Frankrijk, die kort nadien oversloeg naar de Spaanse Nederlanden, het begin van de Tachtigjarige Oorlog. De heersende Habsburgers trachtten de Reformatie in hun gebieden tegen te gaan en hun onderdanen binnen de Rooms-Katholieke Kerk te houden. Daarnaast streed het Spaanse Rijk mee in de Ottomaans-Habsburgse Oorlogen om de macht over de Middellandse Zee.

Om de overzeese gebieden beter te beheren werd Spaans-Oost-Indië opgericht. Tussen 1580 en 1640 vormden Spanje en Portugal de Iberische Unie en beheerden hun koloniën gezamenlijk. Ze hadden het monopolie over de trans-Atlantische handel, het mercantilisme vond zijn intrede. De enorme rijkdommen die de Spanjaarden verwierven met hun wereldrijk, werden bedreigd door de vele oorlogen die het rijk moest voeren om zichzelf in stand te houden en door de georganiseerde kaapvaart. De inmenging van de Engelsen in de Nederlandse Opstand en de intensieve kaapvaart leidden tot de Spaans-Engelse Oorlog (1585-1604). Het is in dit conflict dat Spanje in 1588 een derde van zijn Spaanse Armada verloor.

Na de moord op Hendrik III van Frankrijk stortte Filips II zich volledig op de Franse Successieoorlog (1589-1598). Hierdoor kreeg de Nederlandse Republiek, tien jaar respijt om zich te organiseren, ook Engeland zat niet stil.

Filips III (1598-1621)[bewerken]

De dood van Filips II betekende een keerpunt in de geschiedenis van het Spaanse Rijk. Hij werd opgevolgd door zijn zoon Filips III van Spanje, die in tegenstelling tot zijn vader zich niet direct met het beleid moeide. Er werd vrede gesloten met Frankrijk en met Engeland. De oorlog met de Verenigde Nederlanden ging alle hevigheid voort.

Filips III liet alle in Spaanse en Portugese havens aanwezige Hollandse en Zeeuwse schepen met hun lading in beslag nemen en de bemanning gevangennemen. Deze politiek bracht minstens evenveel schade toe aan de Spaanse economie als aan die van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. De Verenigde Nederlanden werden genoodzaakt hun specerijen zelf te gaan halen en zo ontstond de VOC. In de 17e eeuw ontnamen andere Europese mogendheden het Spaanse monopolie op de handel in koloniale producten. Spanje kreeg steeds meer concurrentie en leed onder haar eigen imperial overstretch. Andere handelscompagnieën zagen het licht, zoals, Britse Oost-Indische Compagnie.

In 1609 werd een Twaalfjarig Bestand gesloten met de Verenigde Nederlanden en na de dood van Hendrik IV van Frankrijk in 1610, voerde Frankrijk een pro-Habsburgse koers, die werd bezegeld met een dubbelhuwelijk, Lodewijk XIII van Frankrijk huwde met Anna van Spanje en Filips IV van Spanje huwde met Elisabeth van Frankrijk.

In de Oostenrijkse tak van de Habsburgers had men te kampen met de erfopvolging. Keizer Matthias had geen kinderen en zo kwam de keizerkroon in zicht voor Filips III of zijn zoon Filips IV. Met het Oñateverdrag van 1617 werd uiteindelijk gekozen voor de ultraconservatief Ferdinand II, die de aanzetter is van de Dertigjarige Oorlog, waarin het Spaanse Rijk een belangrijke rol speelde.

Filips IV (1621-1665)[bewerken]

In tegenstelling met de regeerperiode van zijn vader, waar het sluiten van vrede belangrijk was, is de regeerperiode van Filips IV een tijdperk van oorlog. De oorlog in de Lage Landen hervatte en in 1625 vervoegden de Engelsen zich in de strijd. In 1628 verloor Spanje een belangrijke zilvervloot, wat een zware financiële aderlating betekende. Na de Habsburgse overwinning bij Nördlingen voelde Kardinaal de Richelieu zich volledig ingesloten en verklaarde de Frans-Spaanse Oorlog (1635-1659).

Het verlies van de Tweede Spaanse Armada betekende opnieuw een zware aderlating voor het Spaanse Rijk, dat graaf-hertog van Olivares genoodzaakt was de belastingen in het gehele rijk te verhogen. In 1640 brak de Catalaanse opstand uit, kort daarna gevolgd door de Portugese Restauratieoorlog

In 1654 kregen de Fransen steun van de Engelsen en in 1655 veroverden de Engelsen, Jamaica. Spanje werd gedwongen tot het tekenen van vrede met Frankrijk en de vrede werd beslecht met het huwelijk tussen Lodewijk XIV van Frankrijk en Maria Theresia van Spanje. Filips IV werd opgevolgd door zijn vierjarige zoon Karel II van Spanje.

Karel II (1665-1700)[bewerken]

Karel II zal zelf nooit regeren omdat hij daartoe fysisch en psychisch niet bekwaam werd geacht. Zijn regeerperiode ging gebukt onder de oorlogen met Lodewijk XIV. Lodewijk XIV was getrouwd met zijn schoonzus, waarbij een enorme bruidsschat werd beloofd. Deze bruidsschat kon door het Spaanse Rijk niet worden voldaan en in 1667 brak de Devolutieoorlog uit. De omringende landen zagen het gevaar in van een te dominant Frankrijk en sloten allianties.

Bourbons[bewerken]

Het rijk in problemen[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ook Koninkrijk Spanje (1716-1873) voor het eerste Bourbontijdperk.

Door het uitsterven van de Spaanse Habsburgers brak de Spaanse Successieoorlog (1701–1714) uit, waarna de Bourbons op de troon kwamen; om de Oostenrijkse Habsburgers te compenseren werden Napels, Sardinië en Milaan Oostenrijks. In 1808 raakte het moederland Spanje betrokken bij de Napoleontische oorlogen toen de Franse troepen de Pyreneeën overstaken. Hierop brak de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog uit (1808-1814), waarbij de Spanjaarden er uiteindelijk in slaagden de Fransen te verdrijven, maar daarbij wel de controle over de koloniën verloren. De Spaans-Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlogen volgden (1808-1829), die het Spaanse Rijk ten onder deden gaan; één voor één wisten de Spaanse koloniën in Zuid- en Midden-Amerika zich los te scheuren van het Europese moederland. Na een opvolgingsgeschil ontstond het carlisme, dat vruchteloos drie oorlogen voerde om de Spaanse troon. Kortstondig leefde tussen 1873 en 1874 de Eerste Spaanse Republiek, waarna de Bourbonmonarchie werd hersteld.

Ondergang[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie ook Koninkrijk Spanje (1874-1931) voor de eindfase van het Spaanse Rijk.

Ten slotte verdwenen de laatste Spaanse bezittingen door de Spaans-Amerikaanse Oorlog in 1898; doorgaans laat men in de geschiedschrijving het Spaanse Rijk dan ook met dit jaartal eindigen. De monarchie werd in 1931 onderbroken toen democratisch verkozen republikeinen de Tweede Spaanse Republiek uitriepen, maar daarna brak de Spaanse Burgeroorlog uit (1936-1939) die de nationalisten onder leiding van Francisco Franco wonnen. De door hem gevestigde dictatuur, de Spaanse Staat die in 1947 de monarchie herstelde, eindigde na de dood van Franco in 1975, waarna uit een reeks van hervormingen in 1978 een moderne grondwet werd aangenomen en het huidige koninkrijk Spanje ontstond. In sommige gevallen wordt gesteld dat het Spaanse Rijk definitief eindigde met de dekolonisatie van de Afrikaanse bezittingen in de jaren 60 en 70.

Koloniën[bewerken]

Een anachronistische kaart met daarop Spaanse kolonies gedurende meer dan 400 jaar.

 Grondgebied van het Portugese imperium tijdens de Iberische Unie (1581-1640).

 Gebieden verloren tot aan of vanwege het Verdrag van Utrecht-Baden (1714)

 Gebieden verloren vóór of tijdens de Spaans-Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlogen (1811–1828)

 Grondgebied verloren vanwege de Spaans-Amerikaanse Oorlog (1898-1899)

 Gebieden verloren gegaan door de dekolonisatie van Afrika (1956-1976)

 Grondgebied momenteel beheerd door Spanje

Spanje was samen met Portugal het eerste Europese land dat koloniën verwierf buiten Europa (een uitzondering is Groenland onder de Noren). Spanje richtte zich voornamelijk op Zuid-Amerika.

Amerika[bewerken]

Afrika[bewerken]

Europa[bewerken]

Het Spaanse Rijk in Europa rond 1580; in het lichtgroene gebied was de Nederlandse Opstand bezig.

Azië en Oceanië[bewerken]

Filipijnen (onderdeel van Nieuw-Spanje; tot 1898)
Guam (1565-1898)
Marshalleilanden (1855-1898)
Palau (in bezit genomen in 1543, sinds 1574 deel van Nieuw-Spanje, eind 19e eeuw gekoloniseerd, in 1899 aan Duitsland verkocht)
Samoa[bron?]