Speculaas

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Speculaas
Speculaaskoekjes
Land Vlag van België België, Vlag van Nederland Nederland
Hoofdingrediënt(en) tarwebloem, speculaaskruiden
Gang Sinterklaas, koffie
Type Koek
Portaal  Portaalicoon   Eten en drinken

Speculaas, in België - hoewel niet helemaal hetzelfde - ook speculoos genoemd, is een met speculaaskruiden gebakken koeksoort. Speculaas is meestal plat in de vorm van een voorstelling en is vooral omstreeks het sinterklaasfeest en tijdens de adventstijd populair. De oudste bronnen betreffende speculaas spreken ook van bruiloften en kermis. De laatste decennia is het echter normaal geworden het hele jaar door speculaas te eten, vooral bij de koffie of thee, of bij ijs. Speculaas wordt voornamelijk in België en Nederland gemaakt en gegeten, alsook in het Duitse Westfalen en het Rijnland, Luxemburg en Noord-Frankrijk.

Etymologie en herkomst[bewerken | brontekst bewerken]

Speculaasbrokken

Volgens het Woordenboek der Nederlandsche Taal is speculaas een jongere vorm van speculatie (of ook: speculaat), een vorm die thans alleen nog gewestelijk voorkomt. Er zijn meerdere verklaringen voor het woord speculaas:

  • Het Latijnse woord speculator ('hij die alles ziet') als equivalent van het oudgriekse epískopos ( = bisschop); wat tevens de bijnaam is van Sint-Nicolaas hoewel dit erg ver gezocht is. De verbinding van de heilige Nicolaas met het sinterklaasfeest beperkt zich alleen maar tot het geven van geschenken conform de legende om de heilige. Alle andere gebruiken incluis zwartepiet, de witte schimmel, de rode kleding etc zijn van heidense oorsprong zoals ook de speculaaspop.

De speculaaspop was een middel om aan te zeggen dat men een vrouw als potentiële bruid zag. Dat is de oorspronkelijke betekenis die ook in het duitse "lebkuchen" liefdeskoek of levenskoek tot uitdrukking komt en die vaak in een hartvorm in de advent gegeven werd ; De figuren op de speculaaspop zoals de levensboom , het paartje en de man die een boom plant zijn duidelijke verwijzingen naar dit gebruik.

  • Het Latijnse woord speculum (spiegel), omdat een speculaaspop het spiegelbeeld is van de afbeelding op de koekplank (= 'prent') waarmee het gevormd wordt (dit is de meest aangenomen verklaring);
  • In ouder Nederlands betekende speculatie "overdenking" of "vermoeden". De koek werd daarom (mogelijk schertsend) speculatie genoemd omdat het oorspronkelijk een gebak voor fijnproevers was. Speculatie in de betekenis "veronderstellen" of "bedenken" kan impliceren dat het gebak een soort "fantasiegoed" zou zijn.[1]
  • Er zou ook een verband kunnen zijn met specerij, een verwijzing naar de kruiden die speculaas typeren.

Kenmerken[bewerken | brontekst bewerken]

Speculaas is een gebak dat weinig rijst, het bevat enkel bakpoeder als rijsmiddel, waardoor het een vaste structuur heeft. Speculaas wordt gemaakt door vetstof (boter of margarine) te mengen met cassonade (of basterdsuiker) en speculaaskruiden, en dit dan te mengen met de bloem (traditioneel vaak met een aandeel roggemeel) en het bakpoeder, met eventueel een mespuntje zout. Bij het maken van het deeg is het belangrijk om de temperatuur van het deeg niet te snel te laten stijgen. Dit deeg wordt liefst een nacht in een koude omgeving gezet zodat de smaak van de kruiden het deeg terdege kan doordringen, waarna het in vormen gebakken wordt in een warme oven.

Kenmerkend voor speculaas zijn − behalve de bruine suiker (liefst bruine rietsuiker) − de speculaaskruiden die bestaan uit een mengsel van kaneel, nootmuskaat, kruidnagel, gemberpoeder, kardemom en witte peper. Verschillende variaties zijn echter mogelijk met bijvoorbeeld anijs, korianderzaad en foelie. Amandelschaafsel kan ter garnering worden toegevoegd.

De meeste speculaasproducten zijn gemaakt van bloem (origineel: roggemeel), bruine suiker (origineel: minder ver geraffineerde rietsuiker), boter en speculaaskruiden. Soms wordt ook wel sukade, amandel- en/of oranjesnippers door het deeg gekneed, zowel voor harde als voor zachte speculaas.

Speculaas in België[bewerken | brontekst bewerken]

Zie Speculoos voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
De 19e-eeuwse Vlaamse naam voor speculaas, speculaus, verwerd in de 20e eeuw in Brussel tot het belgicisme 'speculoos'

Sommige, met name Belgische grootfabrikanten gebruiken traditioneel geen speculaaskruiden, omdat (tijdens de vroeg 20e eeuw) deze in het zuiden te duur waren voor een commercieel massaproduct. Deze koek wordt speculoos genoemd.

Het verschil tussen speculaas en speculoos zit in de smaakmakers die gebruikt worden. Speculaaskruiden worden gebruikt in "speculaas" (een mengsel van kaneel, kruidnagel, gemberpoeder, nootmuskaat, kardemom en witte peper). Er worden soms ook nog andere specerijen aan toegevoegd, een beetje afhankelijk van wie de mix voorbereidt.  

Hasselt is bekend om de zogenaamde Hasseltse speculaas. Op 13 januari 1870 verwierf de Hasseltse bakker Antoine Deplée een brevet op zijn versie hiervan. Op de echte Hasseltse speculaas kon hij geen patent krijgen omdat die al bestond.

"Speculoos" betekent dat het koekje zonder speculaaskruiden wordt gemaakt. Er wordt meestal kandijsiroop of gebrande suiker gebruikt voor de kleur en dikwijls ook kaneel voor de smaak en geur, maar geen andere specerijen.     

Beide worden momenteel wel zowel in België als in Nederland geprefabriceerd en geconsumeerd.

In het Frans bestaat alleen het woord "spéculoos", en dit voor de beide koekjes. Daar is geen onderscheid tussen "speculaas" en "speculoos".  

Op 26/10/2020 verschenen twee Belgische postzegels over speculaas.

Galerij[bewerken | brontekst bewerken]

Productie[bewerken | brontekst bewerken]

Veel speculaas of speculoos wordt fabrieksmatig geproduceerd in Nederland en België. Bekende producenten zijn Biscuiterie Jules Destrooper, Lotus Bakeries, Vermeiren Princeps en La Confiance. Op kleinere ambachtelijke schaal zijn er in Nederland en België gespecialiseerde bakkerijen.

Vrijer[bewerken | brontekst bewerken]

Een grote speculaaspop wordt een vrijer genoemd. Vroeger versierde een jongen een pop van speculaas met bijvoorbeeld glazuur en noten. Deze bracht hij naar een meisje om haar te laten merken dat hij gevoelens had voor haar. Als de pop door het meisje werd aangenomen, waren de gevoelens wederzijds.

Producten met speculaaskruiden[bewerken | brontekst bewerken]

Speculaaskruiden staan bekend om hun laxerende werking, ze stimuleren de darmen.

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Externe links[bewerken | brontekst bewerken]