Statenkwartier (Maastricht)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Statenkwartier
Buurt van Maastricht
Map - NL - Maastricht - Wijk 00 Centrum - Buurt 03 Statenkwartier.svg
Kerngegevens
Gemeente Maastricht
Wijk Centrum
Coördinaten 50°51'18"NB, 5°41'30"OL
Oppervlakte 42 ha.  
Inwoners (2017) 3.575[1]
Overig
Postcode(s) 6211
Buurtnummer 09350003

Het Statenkwartier is een buurt ('kwartier') in het centrum van de Nederlandse stad Maastricht. Het is een van de 44 buurten binnen de gemeente Maastricht en tevens een van de zeven centrumbuurten. Het Statenkwartier werd pas in de 14e eeuw aan de bestaande stad toegevoegd. Het gebied was lange tijd relatief dun bevolkt en er vestigden zich veel kloosters. Tegenwoordig is het een levendig woongebied met een veelheid aan culturele activiteiten. De buurt is onderdeel van het rijksbeschermd gezicht Maastricht en telt circa 140 rijksmonumenten.

Geografische ligging[bewerken]

Het Statenkwartier ligt in het noordwesten van het Maastrichtse stadscentrum en wordt begrensd door de buurten Binnenstad en Kommelkwartier in het zuiden, het Boschstraatkwartier in het oosten en het Frontenkwartier in het noordwesten. De belangrijkste begrenzende straten zijn de Grote Gracht (met in haar verlengde de Brusselsestraat), de Statensingel en de Boschstraat.[2]

De buurt bestaat grofweg uit vier delen:

  • het voormalige Sphinxterrein ten noorden van de lijn Maagdendries-Achter de Barakken, tegenwoordig Sphinxkwartier genoemd, waarvan de herontwikkeling in 2009 is gestart;
  • het woongebied tussen Boschstraat en Bogaardenstraat, ook wel aangeduid als Boschstraat-West;
  • het gebied tussen Bogaardenstraat en Capucijnenstraat, waarvan het noordelijk deel herontwikkeld wordt tot woongebied (Plan Lindenkruis);
  • het grote gebied tussen Capucijnenstraat, Brusselsestraat en Statensingel, met daarin centraal het kloostercomplex de Beyart.[3]

Geschiedenis en naamgeving[bewerken]

Grote Gracht / Capucijnenstraat
Capucijnengang: verbouwde kapel met wooneenheden

De naam Statenkwartier is ontleend aan de naam van een nabijgelegen straat, de Statensingel. Toen in de tweede helft van de 19e eeuw op de voormalige vestingwerken singels werden aangelegd, kregen die de namen van vroegere machthebbers: Prins Bisschopsingel, Statensingel, Hertogsingel en Fransensingel (de naam Frontensingel dateert uit 1985). De Statensingel was genoemd naar de Staten-Generaal der Verenigde Nederlanden, die van 1632-1794, samen met het Prinsbisdom Luik, het gezag uitoefende in het tweeherige Maastricht.[4] Tevens was een van de vestingwerken in de nabije Hoge Fronten naar deze instelling genoemd: het bastion Staten-Generaal.

Het gebied van het huidige Statenkwartier ging pas in de Late Middeleeuwen deel uitmaken van de stad Maastricht. In de tweede helft van de 14e eeuw werden de huizen, die toen langs de belangrijkste uitvalswegen stonden (Sint Pieterstraat, Tongersestraat, Brusselsestraat en Boschstraat), door de bouw van de tweede middeleeuwse omwalling bij de stad gevoegd. Een groot deel van het tussenliggend gebied bleef toen nog onbebouwd, zoals te zien is op de maquette van Maastricht. Enkele kloosters (onder andere de Beyart, de kapucijnen en de penitenten) bezaten hier uitgestrekte moestuinen en boomgaarden. Ook lagen er diverse kazernes ('barakken').[3]

In de 19e eeuw ontwikkelde zich het noordelijk deel van de buurt tot wat wellicht de bakermat van de industriële revolutie in Nederland genoemd kan worden. Daar bouwde Petrus Regout vanaf 1830 in snel tempo een groot industrieel complex op, met onder andere een glas- en kristalfabriek, een aardewerkfabriek, een meniefabriek, een potasfabriek, een spijkerfabriek en een geweerfabriek (zie Koninklijke Sphinx en Sphinxkwartier). Aan de westrand liggen enkele straten met arbeidershuizen, die in hun eenvoud enigszins Engels aandoen.[3]

Na 1960 liep het aantal kloosterlingen sterk terug, waardoor enkele kloosters een andere bestemming kregen. Een deel van de arbeidersbevolking trok weg naar de buitenwijken. Vanaf het laatste kwart van de 20e eeuw vestigden zich veel studenten in het Statenkwartier, wat in sommige gevallen tot wrijving met de andere bewoners leidde.[5]

Voorzieningen[bewerken]

De buurt heeft de typische bevolkingssamenstelling van een binnenstadswijk. Er wonen relatief veel studenten, alleenstaanden, ouderen en gehandicapten; gezinnen met kinderen zijn er relatief weinig. Niettemin beschikt de buurt over goede onderwijsvoorzieningen. Zo is er een rooms-katholieke basisschool (de Sint-Aloysiusschool aan de Brusselsestraat) en een montessori-basisschool (aan de Capucijnenstraat). Aan de Grote Gracht liggen diverse gebouwen van de Universiteit Maastricht.

Voormalige brandweerkazerne: horeca en ateliers

Het klooster Beyart van de Broeders van Maastricht fungeert tegenwoordig hoofdzakelijk als bejaardenverzorgingscentrum voor kloosterlingen van verschillende orden en deels niet-religieuzen. In het voormalige Ursulinenklooster aan de Grote Gracht/Capucijnenstraat is het woon- en zorgcentrum De Merici gevestigd met 35 zelfstandige zorgappartementen voor mensen met een verstandelijke beperking. Het pand van het door een subsidiestop opgeheven theaterproductiehuis Huis van Bourgondië (Hoogfrankrijk 21) is sinds 2017 in gebruik door de stichting The Masters, die hier een wijkhuis annex restaurant runt ten behoeve van mensen met een beperking.[6] Het gebouw van de Nederlandse Vereniging tot Integratie van Homoseksualiteit COC ligt centraal in de buurt (Bogaardenstraat 43). Verder zijn er de sociëteiten van de studentenverenigingen Circumflex en Lux ad Mosam gevestigd.

Museum Sjoen Limburg in de Ursulinenkapel

In het Statenkwartier bevinden zich diverse culturele voorzieningen, zoals het centrum voor hedendaagse kunst Marres (Capucijnenstraat 98), de culturele ontmoetingplek 6211 Kunstkwartier (Breulingstraat 18), het amateurkunstencentrum en podium Kumulus (Herbenusstraat 89) en de muziekwerkplaats Intro in situ (Capucijnengang en Boschstraat 7). De oude brandweerkazerne aan de Capucijnenstraat functioneert als broedplaats voor kunstenaars. In de voormalige kloosterkapel van de Zusters Ursulinen is een klein museum gevestigd, dat wordt gerund door de Stichting Vrienden van De Merici, samen met de bewoners. Het museum heette aanvankelijk Museum N More, tegenwoordig Sjoen Limburg.[7] Sinds 2018 heeft hier tevens de collectie "Afrika Anders" van het Missiehuis Cadier en Keer onderdak gevonden.[8]

De voornaamste winkelstraten in het Statenkwartier zijn de Boschstraat, de Grote Gracht en de Brusselsestraat, die als zogenaamde 'aanloopstraten' van het kernwinkelcentrum te boek staan, maar tevens al jaren kampen met leegstand. In een deel van de Sphinxgebouwen hebben zich winkels en horecagelegenheden gevestigd, waarvan The Student Hotel en de woonwinkel Loods 5 verreweg de meeste ruimte in beslag nemen. Op de plaats van de gesloopte sanitairfabrieken van Sphinx staat sinds 2015 een bioscoop van Pathé Nederland met acht zalen. Voor andere basisvoorzieningen zijn de bewoners aangewezen op de Binnenstad of het winkelcentrum Brusselsepoort.

Architectuur en stedenbouw[bewerken]

In het Statenkwartier bevinden zich een groot aantal rijksmonumenten en andere bezienswaardigheden.

Religieus erfgoed[bewerken]

In het zuidelijk deel van de wijk overheersen de kloosters en de aan kloosters gerelateerde scholencomplexen. Voorbeelden van monumentale religieuze gebouwen:

Onderwijsgebouwen[bewerken]

In de omgeving van de Grote Gracht zijn enkele monumentale scholen te vinden. Ook een tweetal hôtels particuliers aan deze straat hebben thans een onderwijsfunctie.

Sint-Servatiusschool (Kumulus)

Andere monumenten zijn het 17e-eeuwse Misericordehuisje en het Hofje van de Twaalf Apostelen. Verder zijn met name aan de Boschstraat, de Bogaardenstraat, de Grote Gracht en de Brusselsestraat talloze monumentale herenhuizen te bewonderen.

Industrieel erfgoed, moderne architectuur[bewerken]

De Mouleurs, thans Loods 5

In het noordelijk deel van de wijk overheerst het industriële erfgoed. Op het terrein van de Sphinxfabrieken staan voorbeelden van de ontwikkeling van fabrieksgebouwen uit verschillende perioden. Zo staat de voormalige fabriekspoort uit 1865 er nog, enkele fabriekshallen uit 1875 (de zogenaamde 'Mouleurs' of 'Belgen'), het in drie fasen gebouwde Eiffelgebouw uit 1929-1941, en het Sphinx-kantoor uit 1956 (thans UNU-MERIT).

De Sint-Lidwinakliniek van Alphons Boosten op het Beyart-terrein is een voorbeeld van het Nieuwe Bouwen. De voormalige brandweerkazerne aan de Capucijnenstraat is een functionalistisch gebouw uit de jaren 1950. Op het gebied van de hedendaagse architectuur kunnen genoemd worden het woningcomplex aan het Charles Voscour van de Belgische architect Charles Vandenhove, het Miséricordeplein van Harry Gulikers en het 'V-House' van Wiel Arets in de Batterijstraat.

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]