Tenontosaurus

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Tenontosaurus
Status: Uitgestorven, als fossiel bekend
Tenontosaurus BW.jpg
Taxonomische indeling
Rijk: Animalia (Dieren)
Stam: Chordata (Chordadieren)
Klasse: Reptilia (Reptielen)
Infraklasse: Archosauromorpha
Superorde: Dinosauria
Orde: Ornithischia
Infraorde: Ornithopoda
Geslacht
Tenontosaurus
Ostrom, 1970
Typesoort
Tenontosaurus tilletti
Afbeeldingen Tenontosaurus op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Herpetologie

Tenontosaurus was een geslacht van plantenetende ornithischische dinosauriërs, behorend tot de groep van de Euornithopoda, dat tijdens het vroege Krijt leefde in het gebied van het huidige Noord-Amerika.

Vondst en naamgeving[bewerken]

Barnum Brown vond in 1903, in dienst van het American Museum of Natural History, in Big Horn County, Montana wat wervels van een euornithopode, specimen AMNH 5854.

In 1927, 1931 en 1933 keerde hij naar het gebied terug, waarbij talrijke fossielen van Tenontosaurus werden opgegraven, in de Middle Dome-vindplaats in Wheatland County, Montana. Ze waren deel van een hele fauna die Brown van plan was te beschrijven maar waaraan hij, zoals zoveel van zijn projecten, nooit is toegekomen. Wel werd door Charles Lang in 1938 een skelet in het AMNH opgesteld, AMNH 3034, maar dat was zeer onnauwkeurig: men had de verbeende pezen van de staartbasis verwijderd zodat de staart niet recht achteruit stak maar golvend op de grond rustte. Daarbij werd de ontbrekende schedel aangevuld met een gefantaseerd model dat weinig overeenkomsten had met de werkelijkheid.

De typesoort Tenontosaurus tilletti werd in 1970 benoemd en beschreven door John Ostrom, die al het materiaal van de vindplaats in de jaren zestig weer was gaan onderzoeken. De geslachtsnaam is afgeleid van het Klassiek Griekse τένων, tenoon, "pees", een verwijzing naar de verbeende pezen die bij het bekken en de staartbasis de ruggengraat stijver maken. De soortaanduiding eert het gezin Tillett. Omdat dit uit meerdere personen bestond, emendeerde George Olshevsky in 1991 de soortnaam naar Tenontosaurus tillettorum

Het holotype, AMNH 3040, is gevonden in de Himesafzetting van de Cloverlyformatie die dateert uit het Albien, ongeveer 110 miljoen jaar oud. Het bestaat uit een gedeeltelijk skelet zonder schedel. De paratypen zijn YPM 5456, een schedel en YPM-PU 16338, een tweede gedeeltelijk skelet. Later werd nog een dertigtal specimina aan de soort toegewezen.

In 1997 benoemde Dale Winkler een tweede soort: Tenontosaurus dossi. De soortaanduiding eert rancher James Doss op wiens ranch in Parker County, Texas het holotype is gevonden, FWMSH 93B1, in een laag van de Twin Mountains Formation die dateert uit het Aptien. Het bestaat uit een gedeeltelijk skelet. Een tweede skelet, FWMSH 93B2, is aan de soort toegewezen. De validiteit van de soort en zijn identiteit met Tenontosaurus zijn omstreden.

In 2015 werd de schedel is groot detail beschreven aan de hand van een nieuw specimen, OMNH 58340.

Beschrijving[bewerken]

Reconstructie van het skelet

Tenontosaurus werd ongeveer zeven à acht meter lang. De staart van Tenontosaurus kon tot vier meter lang worden en was net zo lang als de romp. De forse maar smalle en gespierde romp rustte op lange achterpoten en brede, vijfvingerige voorpoten. Hij liep meestal op vier poten.

In 2015 werden enkele onderscheidende kenmerken van Tenontosaurus tilletti vastgesteld. De praemaxilla, het voorste snuitbot, draagt geen tanden. De beennaad tussen de voorhoofdsbeenderen en de wandbeenderen is ongeveer even lang als twee derden van de gecombineerde breedte overdwars van de voorhoofdsbeenderen. De neusbeenderen zijn anderhalf maal zo lang als de voorhoofdsbeenderen. Het schouderblad is naar achteren gekromd en heeft een verbreed bovenste uiteinde. De tweede vinger draagt een klauw maar de derde heeft daar slechts een stompje. De onderste schacht van het dijbeen is recht.

Fylogenie[bewerken]

De positie van Tenontosaurus in de evolutionaire stamboom was zeer problematisch en omstreden. Een adequate kladistische analyse ontbrak. De lichte bouw van Tenontosaurus doet denken aan die van een hypsilophodont, maar bij nader onderzoek is gebleken dat hij hoogstwaarschijnlijk een basaal lid van de Iguanodontia is.

Een exacte studie uit 2011 leverde het volgende kladogram op:

Euornithopoda 

Orodromeus



Hypsilophodon



Zephyrosaurus



Yandusaurus




Changchunsaurus



Jeholosaurus






Gasparinisaura



Parksosaurus






Bugenasaura



Thescelosaurus



Iguanodontia 

Talenkauen




Anabisetia




Rhabdodontidae



Tenontosaurus 

T. tilletti



T. dossi



Dryomorpha

Dryosauridae



Ankylopollexia










Levenswijze[bewerken]

Ostrom beschreef de soort in 1970 op basis van een skelet waarbij rondom de staarten van een vijftal deinonychi zijn gevonden. Ostrom interpreteerde dit als het restant van een gevecht, waarbij dan de tenontosaurus meerdere aanvallers gedood zou hebben. Het kan natuurlijk ook een toevallige opeenhoping van bijeengespoelde skeletten zijn geweest, of de resten van een maaltijd van een grote theropode die de onbuigzame staarten van de deinonychi liet liggen. Desalniettemin behoort de scène waarbij een tenontosaurus door een "roedel" deinonychi wordt aangevallen tot de meest afgebeelde onder alle paleontologische populair-wetenschappelijke illustraties.

Tenontosaurus leefde samen met theropoden als Deinonychus en Microvenator, sauropoden als Pleurocoelus en thyreophoren als Sauropelta.