Theater in het oude Griekenland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Delphi amphitheater from above dsc06297.jpg
Theater in Delphi
Bergama tiyatro.jpg
Theater in Pergamum
Argos Theater.jpg
Theater in Argos
Priene Theater1.JPG
Theater in Priene
Taormina TheatreAntique 02.jpg
Theater in Taormina
Theatre@Assos(Turkey), April '09.JPG

Het theater in het oude Griekenland wordt gezien als het begin en de basis van de westerse theatergeschiedenis. In het oude Griekenland was theater een van de belangrijke zaken in het dagelijks leven. Het theater in het oude Griekenland was oorspronkelijk een ritueel in de cultus van Dionysos. Het is geëvolueerd uit een godsdienstoefening waarbij een mannenkoor dithyramben zong ter ere van Dionysos.

Thespis (6e eeuw v.C.)[bewerken]

Thespis was een koorleider die zelf ook zijn liederen uitbeeldde. Hij zorgde dus voor een vertoning en werd gezien als de eerste acteur, nl. de protagonist of hypocritès. Zijn tweede grote bijdrage was het verruimen van de verhaalstof; de liederen waren niet meer louter religieus, maar gingen ook over halfgoden en later zelfs over gewone helden.

Aischylos (5e eeuw v.C.)[bewerken]

Bijdrage[bewerken]

Aischylos, de vader van de tragedie genaamd, voegde een tweede acteur toe (antagonist), waardoor de dialoog ontstond. Het stuk was nog steeds overwegend een koorzang, maar ze werd af en toe onderbroken door de eigenlijke tragedie. Door de komische elementen uit het theater te halen, vormde hij een scheiding tussen komedie en tragedie.

Werken[bewerken]

De werken van Aischylos hadden een conflict tussen de mens en zijn lot. De mens zag de goden als afschrikwekkend. De handeling was bij Aischylos niet complex en de personages hadden een eenvoudige psychologie.

Sophocles (5e eeuw v.C.)[bewerken]

Bijdrage[bewerken]

Sophocles riep een tritagonist of derde speler in het leven. Ook legde hij de structuur/ opbouw van het theater vast. Ieder stuk begon met een prólogos, gevolgd door een párodos (= het intredelied van het koor). Er waren 3 of 5 epeisodia (~ bedrijven) met na elk epeisodion een koorzang (= stasimon). Na het laatste epeisodion werd het stasimon vervangen door een exodos, een laatste koorzang.

Hij zorgde tevens voor meer evenwicht tussen de tragedie (die belangrijker wordt) en de zang. Met andere woorden: hij zorgde voor meer evenwicht tussen dramatiek en lyriek.

Werk[bewerken]

Enkele titels van bekende werken van Sophocles: Oedipus, Antigone, ... . In zijn werken is er een conflict tussen de mens en de goden. De goden worden in vraag gesteld, maar de mens komt niet in opstand tegen de goden. Ze stellen zich bijvoorbeeld vragen over het probleem van het lijden. De handelingen worden iets complexer en de psychologie van de personages is beter uitgewerkt.

Euripides (5e - 4e eeuw v.C.)[bewerken]

Bijdrage[bewerken]

Euripides' belangrijkste bijdrage is het invoeren van een Deus ex machina. Dat is een god die alle handelingen ontwart en ervoor zorgt dat alles op het einde terug op z'n pootjes terechtkomt.

Werk[bewerken]

Euripides maakt van het conflict mens - god een conflict tussen mensen of hij zorgt voor een innerlijk conflict (bv.: verstand - passie in het stuk Medeia). Dit maakt van hem de meest moderne van de drie. Euripides is eveneens de grondlegger van het moderne drama en zijn personages hebben een grondig uitgediepte psychologie (Medeia).

Conclusie[bewerken]

Aeschylos Sophocles Euripides
Belangrijk Koor + goden -------- Mens + tragedie
Evenwicht -------- Koor + mens + goden + tragedie --------
Minder belangrijk Mens + tragedie -------- Koor + goden

Realia in verband met de opvoering (in de 5e eeuw v.Chr.)[bewerken]

De opvoeringen[bewerken]

Sinds ca. 500 v.Chr. werd ieder jaar door de Atheense overheid een toneelwedstrijd uitgeschreven waaraan iedereen mocht deelnemen. Deze wedstrijd maakte onverbrekelijk deel uit van de Grote Dionysia (in maart-april). Alle deelnemende dichters moesten vooraf een tetralogie indienen: drie ernstige stukken, gevolgd door een saterspel. Uit al de inzendingen selecteerde een overheidscommissie drie finalisten.

Op de derde dag van de Dionysia, na loting en beëdiging van de jury, begonnen de opvoeringen, die drie dagen duurden; elke dag kwam een andere finalist aan de beurt. De dichter regisseerde zelf zijn stukken, waarvoor hij gewoonlijk ook de muziek én de choreografie ontworpen had. Sophocles zal op hoge leeftijd breken met de gewoonte om ook zelf te acteren.

De onkosten van de opvoering (salaris v.d. acteurs, kostumering en decors...) werden gedragen door choregen, officieel daartoe aangestelde rijke burgers (als vorm van belasting). De choreeg en de acteurs deelden in de eer en de beloningen van de zegevierende dichter (vb. monument ter ere van de choreeg Lysicrates in de Atheense pláka-wijk).

Alle bewaarde tragedies werden voor het eerst opgevoerd in het Diónysos-theater te Athene; het bouwwerk (onderdeel van een Dionysos-heiligdom met tempel) leunt aan tegen de flank van de Akropolis, en bood in de 5e eeuw plaats aan meer dan 15.000 toeschouwers. Pas in latere tijden werden de tragedies ook in andere steden opgevoerd.

Er bestonden daarnaast ook aparte wedstrijden voor komedieschrijvers tijdens de Grote Dionysia (sinds ± 485 v.Chr.).

Het theatergebouw (delen van een Grieks theater)[bewerken]

De oude Grieken kenden enkel openluchttheaters. Die openluchttheaters hadden een perfecte akoestiek, die op natuurlijke wijze verkregen werd door de theaters op akoestische plaatsen te bouwen, zoals een dal.

  • eigenlijke théatron [afgeleid van het Griekse werkwoord theásthai = toekijken]; rijen zitplaatsen in een halfrond, met vooraan erezetels voor priesters, hoogwaardigheidsbekleders en oudstrijders
  • orchèstra [afgeleid van het Griekse werkwoord orcheisthai = dansen]; cirkelvormige vloer waar het koor zingt en danst, in het midden de thymele, een klein (wierook)altaartje ter ere van Dionysos)
  • skene: berghok / verkleedruimte, met proskenion, een podium waar de acteurs optreden; de wand kan dienst doen als achtergronddecor (met verplaatsbare panelen)
  • parodoi, toegangswegen links en rechts (voor publiek én acteurs)

De acteurs[bewerken]

De acteurs waren uitsluitend mannen, zij speelden ook de vrouwenrollen (hetgeen acteurs vaak een bedenkelijke reputatie bezorgde). Acteren was een baan van aanzien, in tegenstelling tot theater bij de Romeinen.

Uitbundige kostumering gaf de acteurs een plechtige, indrukwekkende gestalte: kleurrijke gewaden, maskers om de stem te versterken, maar waardoor géén mimiek mogelijk was en kothornoi (houten toneellaarzen met hoge zolen).

Gewoonlijk (sinds Sophocles) waren er drie hoofdpersonages (dramatis personae): de protagonist, de antagonist en de tritagonist. De protagonist is degene waar het om draait, de hoofdpersoon, degene met het probleem. De antagonist is de tegenspeler. Het conflict ontstaat door tegengestelde overtuigingen of handelingen tussen deze personages. De tritagonist, ingevoerd door Sophocles, is het personage dat de intrige veroorzaakt.

De drie acteurs spelen vaak meer dan één rol per stuk (er waren dus nooit meer dan drie personen per scène tegelijk aanwezig op de bühne). Wél waren er eventueel ook figurantenrollen.

Het koor (orchestra)[bewerken]

De choreuten vormden het koor; gewoonlijk 12 à 15 man, verdeeld in sub-groepen van drie of vijf, begeleid door een muzikant (fluitspeler). De koorleider (coryfee] nam vaak deel aan de dialogen (als woordvoerder van het koor).

Het koor is een essentieel element van een Griekse tragedie. Het vervult de rol van een soort ideale toeschouwer, de beschouwende partij die meeleeft met het gebeuren, er op reageert, en lucht geeft aan haar gevoelens (van vrees, medelijden en hoop), of de goden om bijstand bidt.

Tegenover de heroïsche en extreme karakters van de hoofdpersonages speelt het koor de rol van de middelmatigheid, het maakt dikwijls een indruk van burgerlijke bekrompenheid die heroïsche grootheid niet kan vatten en haar wijsheid en voorzichtigheid stelt tegenover de kordate houding van de helden.

Koorliederen, waarin de poëtische en ideologische bewegingsvrijheid van de auteur bijna onbeperkt is, is vaak diepzinnige, lyrische poëzie. Zij brengen het publiek in de gepaste sfeer (vergelijk met filmmuziek tegenwoordig), bevatten soms filosofische beschouwingen waarin de tekstschrijver zijn persoonlijke wereldbeschouwing het best bloot geeft, en verschaffen het publiek vaak de nodige uitleg om het gebeurde in een ruimere context te situeren.

De stukken[bewerken]

De Grieken vonden dat een drama zich binnen 24 uur, op één plaats met één bepaalde handeling moest plaatsvinden (eenheid van tijd, plaats en handeling).

  • metriek:
    • de hoofdpersonages dialogeren met elkaar in jambische trimeters (theoretisch: υ – υ – | υ – υ – | υ – υ –) d.i. "gemakkelijke" spreekverzen) in gestileerd Attisch
    • alle koorliederen en de lyrische gedeelten in de dialogen zijn in vrij ingewikkelde (koor)lyrische metra gedicht (in het Dorisch) en worden gezongen met muziek- en dansbegeleiding
  • formele structuur van een Griekse tragedie: afwisseling van gedialogeerde en lyrische gedeelten=
    • de prólogos"eerste bedrijf"); gesproken gedeelte voordat het koor de orchèstra heeft betreden
    • de párodos ("intochtslied") van het koor: de choreuten betreden de orchestra en blijven daar nu tot het einde van het stuk
    • het eerste epeisodion ("bedrijf"): een gesproken gedeelte
    • het eerste stasimon ("standlied"); gezongen door het koor; de actie ligt even stil
    • ... enz.; er zijn drie tot vijf epeisodia, elk epeisodion wordt gevolgd door een stasimon
    • de éxodos ("laatste bedrijf"); gesproken gedeelte na het laatste stasimon; op het einde heeft iedereen de orchestra verlaten
  • binnen deze formele structuuronderdelen komen conventioneel vaak nog een paar andere termen aan bod;
    • gedialogeerde gedeelten worden soms onderbroken door een kommos; een lyrische beurtzang tussen koor en/of acteurs, vaak een klaagzang, maar soms ook andere stemmingen
    • de agon; een groep van tegengestelde toespraken waarin tegengestelde standpunten omtrent hetzelfde probleem worden uiteengezet en verdedigd, vb. schuldig of niet schuldig (de Atheners waren verzot op retoriek!)
    • de stichomythia; een levendig debat (meestal ruzie!) waarin twee tegenstanders elkaar telkens met één versregel van repliek dienen
    • het bodeverhaal, vaak in grootse, poëtische stijl die niet in overeenstemming is met het karakter of de ideeën van de verhaler (vb. bloedige gebeurtenissen hebben nooit op het toneel plaatsgevonden)

Terminologie[bewerken]

Huidige term Betekenis vroeger Betekenis nu
Skènè Scène Gebouw om zich om te kleden 1.Podium;

2.Onderdeel van een bedrijf, afgebakend door het op- of aftreden van acteurs.

Párodos Parade 1.Zij-ingang;

2.Intredelied van het koor.

Optocht, stoet
Proskènion Proscenium, voortoneel Podium Dat deel van het podium dat zich vóór het doek bevindt
Theatron Theater Tribune 1.Gebouw;

2.Wat gespeeld wordt; 3.Het bedrijf, het wereldje van theatermakers.

Orchèstra 1.Orkest;

2.Orkestbak.

Plaats waar gezongen en gedanst wordt 1.Groep muzikanten;

2.Lagergelegen ruimte tussen podium en publiek, waar muzikanten zitten.

Griekse stam Huidige betekenis
Tragedie Tragos = bok + odè = gezang Treurspel
Bok - 1.Bokken werden geofferd aan het begin van het spektakel en als prijs uitgedeeld;

2.Sater in het gevolg van Dionysos.

Komedie Komos = feest + odè = gezang Blijspel
Drama Drân 1.Toneelstuk;

2.Erge gebeurtenis.