Tiara

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Zie Tiara (geslacht) voor de pagina over het geslacht Tiara van hooiwagens.
Tiara gemaakt door de Russische juwelier Fabergé, circa 1890[1]

Een tiara (van het Perzische تاره tara, overgenomen in het Latijn als 'tiara') is een soort kroon. Zowel hoge cilindervormige kronen als lagere, ronde hoofdsieraden worden tiara genoemd.

De oorsprong van de hoge tiara ligt in Mesopotamië waar hoge, cilindervormige kronen in gebruik waren. Via de Grieken werd deze vorm van tiara in Europa geïntroduceerd. Een van de bekendste tiara’s is de hoge, wit geëmailleerde kap met drie kronen die tot 1963 gebruikt werd bij de kroning van een paus.

In moderne tijden is de meest voorkomende tiara een (half-)rond hoofdsieraad voor vrouwen, meestal gemaakt van goud of platina, en versierd met edelstenen. In de negentiende eeuw ontwikkelde deze tiara zich in de westerse wereld tot een statussymbool van vrouwen uit de hoge kringen. Na de Tweede Wereldoorlog raakte het dragen van tiara’s steeds meer in onbruik.

Tiara bij oude Mesopotamiërs, Hettieten, Perzen en Grieken[bewerken]

Een tiara was traditioneel gezien een hoge kroon, met vaak een cilindervormige vernauwing bovenaan. Deze kroon was gemaakt van leer of ander materiaal, zoals textiel, en was vaak versierd. Hij werd gedragen door de koningen en keizers van oude volkeren in Mesopotamië.

De tiara als hoofddeksel was een kenmerkend attribuut van de goden van de Hettieten. De Assyriërs voegden twee stierenhoorns en een cirkel van korte veren toe aan de kroon als teken van macht.De Perzische tiara leek meer op een kegel zonder top, en had ook geen hoorns of veren meer. Deze tiara was rijk versierd met juwelen, en had een pin aan de bovenkant. De Grieken beeldden Amazonen af met een tiara als strijdhelm.

Pauselijke tiara[bewerken]

De pontificale tiara

De pontificale (pauselijke) tiara is een hoge wit geëmailleerde kap, omringd door drie kronen met daarop een wereldbol en daarboven een kruis. Net als bij een mijter hangen twee zijden linten aan de achterzijde neer over de rug. De tiara werd uitsluitend gedragen door de paus.

Geschiedenis van de pauselijke tiara[bewerken]

De geschiedenis van de pontificale tiara gaat terug op de witte muts die de eerste bisschoppen van Rome droegen. Daaruit ontstond de bisschoppelijke mijter. De pausen hadden echter behoefte aan een eigen hoofddeksel dat de bijzondere positie van de bisschop van Rome duidelijk maakte. De eerste tiara had één gouden band die in de 13e eeuw de vorm van een kroon kreeg. Onder paus Bonifatius VIII (1294–1303) werd een tweede kroon toegevoegd en onder paus Benedictus XI (1303 - 1304) kreeg de tiara de vorm met drie kronen.

De eerste cirkel vertegenwoordigt het universele episcopaat van de paus van Rome: de paus is het hoofd van alle gelovigen in de rooms-katholieke kerk. De tweede cirkel staat voor zijn oppermacht in jurisdictie, waaronder niet alleen alle gelovigen vallen, maar in het bijzonder de gewijde priesters en bisschoppen. De derde cirkel vertegenwoordigt de wereldlijke macht van de paus; de paus is het staatshoofd van Vaticaanstad.[2] De knop en het kleine kruis boven op de tiara (ook wel een kleine atlas genoemd) verschenen na 1500. Zij werden voor het eerst aangetroffen op de tiara van paus Julius II (1504-1513).

De tiara is een niet-liturgisch ornament (d.w.z. dat de tiara geen rol speelt in de rooms-katholieke eredienst) en werd gedragen tijdens processies en plechtige dogmatische verklaringen. Tijdens liturgische functies droeg de paus een mijter.

Tiara tijdens de kroning[bewerken]

Tijdens de kroning van de paus sprak de kardinaal-protodiaken de volgende woorden bij de plaatsing van de tiara:

Tiara geschonken aan paus Benedictus XVI

Accipe thiaram tribus coronis ornatam, et scias te esse Patrem Principipum et Regnum, Rectorem Orbis, in terra Vicarium Salvatoris Nostri Jesu Christi, cui est honor et gloria in saecula saeculorum.
Vertaling: Ontvang de met drie kronen versierde tiara, en weet dat ge zijt: de Vader van de vorsten en koningen, de Bestuurder van de wereld en op aarde de plaatsvervanger van onze verlosser Jezus Christus, aan wie de eer en de glorie is, tot in de eeuwen der eeuwen.[3]

Paus Paulus VI (1963 - 1978) was de laatste paus die gekroond werd met een tiara. Zijn opvolgers hebben de tiara niet meer gedragen maar de kroon blijft wel het symbool van het pontificaat en staat als symbool op het wapenschild van het Vaticaan. Paus Benedictus XVI was de eerste paus die in zijn persoonlijk wapen de tiara verving door een mijter.

Bewaard gebleven pauselijke tiara’s[bewerken]

Heel wat pauselijke tiara's gingen verloren bij de Franse bezetting van Rome onder Napoleon Bonaparte. De tiara van paus Paulus VI werd verkocht aan de Amerikaanse katholieke kerk en wordt tentoongesteld in de Basiliek van het Nationaal Heiligdom van de Onbevlekte Ontvangenis in Washington D.C. De pontificale schatkamer telt toch nog steeds verschillende tiara's, vaak door gelovigen aan een paus geschonken. Bekende voorbeelden zijn de Napoleon tiara, de Palatijnse tiara en de Belgische tiara. Op 25 mei 2011 kreeg Benedictus XVI een tiara gepresenteerd door enkele Duitse gelovigen. Hij heeft deze evenwel niet gedragen.

Tiara als hoofdsieraad[bewerken]

Beschrijving[bewerken]

Tiara van koningin Charlotte van Würtemberg, 1896

De basisvorm van de moderne tiara is een (halve) cirkel, meestal gemaakt van zilver, goud of platina. Er zijn ook tiara’s van schildpad, bloedkoraal en bergkristal, en in de 20e eeuw is er geëxperimenteerd met ongebruikelijke materialen als hoorn en aluminium. Tiara’s worden versierd met edelstenen en parels, maar ook met cameeën of gemmen (gesneden edelstenen).

De stenen zijn vaak aangebracht in symmetrische patronen; veelgebruikte elementen zijn bogen, guirlandes, cirkels, sterren en gestileerde bloemen of bladeren. Op andere tiara's zijn bloemen, korenaren, libellen of vlinders min of meer natuurgetrouw uitgebeeld in edelstenen van verschillende kleuren. Voor een tiara kunnen honderden tot duizenden edelstenen van verschillende grootte en slijpvorm nodig zijn, vooral diamanten. Dit maakt tiara’s tot de kostbaarste juwelen die er zijn.

Veel tiara’s zijn demontabel. De verschillende onderdelen kunnen apart gedragen worden als halsketting of als broches. Juweliers leverden voor het uit elkaar halen een speciale schroevendraaier bij de tiara mee. Tiara’s maakten ook wel deel uit van een parure: een set van bijvoorbeeld tiara, halsketting, oorbellen en armbanden met hetzelfde ontwerp.

Tiara's zijn er in verschillende modellen. Bekend zijn de bandeau, een tiara in de vorm van een haarband, de kokoshnik, een tiara die is gebaseerd op een hoofdtooi uit de traditionele Russische klederdracht en de halo, die als een stralenkrans om het hoofd ligt. Er is geen duidelijk verschil tussen een tiara en een diadeem; de termen worden door elkaar gebruikt. Tiara's worden op het hoofd gedragen maar ook wel om het voorhoofd, dit hangt af van het model en van de heersende mode.

Tiara's kunnen zo zwaar zijn, zeker als er veel metaal in verwerkt is, dat het dragen leidt tot hoofdpijn. Om het draagcomfort te vergroten is een grote tiara vaak bevestigd op een gepolsterde steun.[4][5]

Etiquette en gewoontes rond het dragen van een tiara[bewerken]

De tiara als onderdeel van galakleding (Koningin Maxima der Nederlanden, 2015 )

Er wordt wel gedacht dat alleen vrouwen van adel een tiara mogen dragen maar dat is niet waar. Een tiara kan door elke vrouw worden gedragen bij gelegenheden waar het kledingvoorschrift 'white tie' van kracht is. Dit zijn gala-gelegenheden. Van vrouwen wordt verwacht dat ze bij zo'n gelegenheid een formele lange avondjurk dragen die bij voorkeur schouders en decolleté enigszins bloot laat; bij zo'n jurk horen grote, opvallende sieraden. Volgens de traditie mogen tiara's echter niet gedragen worden als zo'n galadiner of -bal in een hotel plaatsvindt.

Jonge vrouwen dragen tot ze trouwen geen tiara. Tijdens hun bruiloft dragen ze een tiara die eigendom is van hun eigen familie. Als ze eenmaal getrouwd zijn dragen ze alleen nog tiara's die het eigendom zijn van de familie van hun man, of van henzelf.[6][7]

Geschiedenis van de tiara[bewerken]

Tot 1800[bewerken]

Ronde sieraden die op of om het hoofd werden gedragen waren al in de oudheid populair bij de Grieken en Romeinen. Vaak waren het gouden of zilveren kransen van klimop-, laurier- of eikenbladeren. In eerste instantie droegen zowel mannen als vrouwen zulke kransen, later waren het vooral sieraden voor vrouwen. Ook kransen van korenaren zijn bekend; deze verwezen naar de landbouwgodin Demeter en symboliseerden vruchtbaarheid en voorspoed.

Zulke kransen zijn in de christelijke tijd als sieraad in onbruik geraakt omdat ze in verband werden gebracht met heidense gebruiken. Wel kende men al vanaf de vroege middeleeuwen kronen voor vorsten en vorstinnen, en droegen bruiden op hun trouwdag speciale bruidskronen. In de 17e en 18e eeuw gingen vorstinnen en regentessen hoofdsieraden dragen om hun bijzondere status aan te duiden. Zo droeg Catharina de Grote van Rusland vaak een klein gouden diadeem. Dit gebruik sloeg niet breed aan, onder andere omdat de enorme dameskapsels van de 18e eeuw het dragen van een tiara lastig maakten.[6]

Van 1800 tot 1914[bewerken]

De kroning van Napoleon in 1804 was een van de eerste plechtigheden waar de belangrijkste vrouwen tiara's droegen, vaak modellen naar antiek voorbeeld

Napoleon heeft een belangrijke rol gespeeld bij het populair maken van de tiara. Hij wilde door vertoon van indrukwekkende juwelen zijn aanzien en het aanzien van zijn hof vergroten. Bij zijn kroning droegen de belangrijkste aanwezige vrouwen tiara's. De tiara’s uit de Napoleontische tijd verwezen vooral naar de glorie van het Romeinse rijk. Het waren gouden lauwerkransen en kransen van korenaren naar antiek voorbeeld; ook werd er veel gebruik gemaakt van cameeën en gemmen (gesneden edelstenen). Sommige tiara’s die voor Napoleon's eerste vrouw Joséphine waren gemaakt zijn nog steeds in het bezit van Europese vorstenhuizen, zoals de cameeëntiara.

In de 19e eeuw werd de tiara snel populair onder vorstelijke en adellijke vrouwen als een manier om status uit te drukken en aandacht te trekken. Ook het feit dat de haarmode was veranderd speelde een rol; de minder pompeuze kapsels boden meer mogelijkheden voor het dragen van een tiara. De tiara werd een essentieel onderdeel van de kleding voor vrouwen bij ceremoniële plechtigheden aan het hof en bij bals, diners en andere gala-gelegenheden. Vaak kreeg een bruid bij haar huwelijk een tiara cadeau van haar man of haar vader. Het hoogtepunt van de populariteit van de tiara ligt tussen 1890 en 1914. Vrouwen uit de hoogste - en rijkste - klassen hadden vaak meerdere tiara’s en het dragen van een tiara was al lang niet meer iets van de adel alleen. Ook in de Verenigde Staten waren tiara’s bij gala-gelegenheden gewoon, zeker in de standsbewuste hogere kringen in New York.[6][8]

Van 1914 tot nu[bewerken]

Na de Eerste Wereldoorlog werd het van lieverlee minder gebruikelijk om een tiara te dragen bij feestelijke gelegenheden. Dit heeft te maken met sociale en economische veranderingen maar ook met het feit dat vrouwen hun haar kort knipten en - na de introductie van shampoo - hun haren vaker wasten. Schoon haar is glad en zacht, en biedt weinig greep voor een tiara. In de jaren 60 kwam de tiara weer even terug in het modebeeld toen het hoog opgekamde suikerspinkapsel populair werd. Sinds het eind van de twintigste eeuw worden in Europa tiara’s vooral gezien bij staatsbanketten, koninklijke bruiloften en bij inhuldigingen van vorsten. Het openlijk tonen van grote rijkdom wordt minder acceptabel geacht en ook bij ‘white-tie’ gelegenheden is een tiara niet meer vereist. Wel worden er nog steeds tiara’s gemaakt. Modeontwerper Versace maakte een tiara voor de popster Madonna. De Deense koninklijke familie heeft een tiara in bruikleen die in 2009 werd ontworpen voor een tentoonstelling van klassieke en moderne tiara's. In het Midden-Oosten en Azië is nog vraag naar tiara’s.

Een tiara hoort voor veel bruiden bij de bruidskleding. Meestal - maar niet altijd - gaat het dan om modesieraden waar weinig edelmetaal en edelstenen in zijn verwerkt. Winnaressen van schoonheidswedstrijden worden gekroond met een tiara.[9]

Stijlen en mode[bewerken]

De ontwerpen van de eerste tiara's aan het begin van de 19e eeuw grepen terug op afbeeldingen van kransen uit de klassieke oudheid en middeleeuwse kronen. Enkele decennia later liet men zich inspireren door sieraden uit de renaissance en door juwelen die gevonden waren bij archeologische opgravingen in Pompeï en Troje. Aziatische invloeden zijn later in de 19e eeuw te zien in bijvoorbeeld het gebruik van de lotusbloem als motief en modellen die zijn geïnspireerd door Chinese hoofdtooien.

Tiara van keizerin Marie-Louise van Frankrijk. In de jaren vijftig werd de tiara verkocht aan een juwelier. Deze verwijderde de kostbare smaragden die onderdeel waren van het oorspronkelijke ontwerp en verwerkte ze in andere sieraden. De smaragden zijn vervangen door (goedkopere) turkooisen.

Eind 19e eeuw is er sprake van een Russische invloed. In Rusland was er een hernieuwde belangstelling voor het eigen verleden die ook te zien was in sieraden, zoals de al eerder genoemde kokoshnik-tiara's. Door de nauwe contacten tussen de Russische, Deense, Britse en Duitse koningshuizen werd dit model tiara ook in West-Europa bekend en populair. Ook het werk van de beroemde Russische edelsmid en juwelier Carl Fabergé had invloed.

Met de komst van Jugenstil (Art Nouveau) vervaagde de grens tussen sieraad en kunstwerk. Kunstenaars als René Lalique en de Britse architect en juwelenontwerper Henry Wilson maakten kunstzinnige tiara's en diademen die echter niet makkelijk gedragen konden worden. Tijdens de art deco periode tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog zijn er tiara's gemaakt met de strakke geometrische patronen die bij deze stijl horen; deze tiara's zijn ook vaak zo ontworpen dat ze goed te dragen zijn met kort haar.[6]

Verdwenen tiara's[bewerken]

Sinds 1800 zijn er duizenden tiara’s gemaakt. Sommige daarvan werden beroemd omdat ze verbonden waren met tot de verbeelding sprekende personen, bijvoorbeeld de tiara’s van keizerin Joséphine van Frankrijk of tsarina Alexandra van Rusland. Veel tiara’s - ook beroemde - zijn verdwenen. Ze zijn uit elkaar gehaald om de stenen te kunnen verkopen of er andere sieraden mee te kunnen maken. Omdat tiara’s nog maar zo weinig gedragen worden is echter niet altijd duidelijk of bepaalde beroemde tiara’s zijn ontmanteld, of dat ze al jarenlang ongebruikt in een kluis liggen.[6]

Trivia[bewerken]

  • Een tiara met smaragden en diamanten die de Duitse industrieel Guido Henckel von Donnersmarck eind negentiende eeuw aan zijn vrouw gaf, werd in 2011 voor 12,7 miljoen dollar geveild door Sotheby's. Daarmee is het de duurste tiara ooit verkocht.[10]
  • Een aantal tiara's van koninigin Victoria is ontworpen door haar man, prins Albert.
  • Er zijn speciale zwarte tiara's van git, onyx, glas of staal om te dragen bij rouwkleding. Voor de latere fases van de rouw (tweede rouw en halve rouw) waren ook tiara's met paarse stenen (amethist), witte stenen (diamant en maansteen) of parels gepast.

Externe bronnen[bewerken]