Tom Lanoye

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Tom Lanoye
Tom Lanoye door Arthur Los
Tom Lanoye door Arthur Los
Algemene informatie
Volledige naam Tom Emiel Gerardine Aloïs Lanoye
Geboren 27 augustus 1958, Sint-Niklaas
Land België
Werk
Genre poëzie, romans, toneel, columns, kritieken, essays
Bekende werken * Kartonnen dozen
  • Het goddelijke monster
  • Een slagerszoon met een brilletje
Uitgeverij Prometheus
Dbnl-profiel
Website
Portaal  Portaalicoon   Literatuur

Tom Lanoye (Sint-Niklaas, 27 augustus 1958) is romancier, dichter, columnist, scenarist en theaterauteur. Hij woont en werkt in Antwerpen (België) en Kaapstad (Zuid-Afrika).

Biografie[bewerken]

Lanoye was de jongste zoon van een slager.[1] Hij bezocht in Sint-Niklaas het Sint-Jozef-Klein-Seminarie College,[2] toentertijd nog een jongenscollege. Hij studeerde Germaanse Filologie en sociologie aan de Universiteit Gent. In die jaren was hij ook actief lid van het vrijzinnige Taalminnend Studentengenootschap (TSG) 't Zal Wel Gaan. Lanoye studeerde af op een scriptie getiteld De poëzie van Hans Warren. Hij publiceerde zijn eerste werk in eigen beheer, naar eigen zeggen: ‘zoals alle punkbands toentertijd deden: uit onvrede met de bestaande structuren, en om het vak van binnenuit te leren’.

Naast schrijver is Lanoye ook ondernemer, zijn onderneming heet L.A.N.O.Y.E. nv.

Hij komt vaak op zowel radio als televisie, niet alleen in België, maar ook in Nederland. Verder treedt hij op in theaters met avondvullende bewerkingen van eigen romans of toneelstukken. Zijn provocerende uitspraken bezorgen Lanoye regelmatig publieke belangstelling. Hij identificeert zichzelf als atheïst.[3] Zijn literair werk is in meer dan vijftien talen gepubliceerd of opgevoerd. Sinds de vertaling van zijn roman Sprakeloos (La langue de ma mère, 2011) is hij ook doorgebroken in Franstalig België. Zes van zijn romans werden verfilmd, waarvan een Het derde huwelijk in het Frans (Troisièmes Noces).


Op 20 januari 1996 lieten Lanoye en zijn Nederlandse partner René Los, onder grote mediabelangstelling, als eerste homo’s hun samenleefcontract inschrijven op een gloednieuw stadsregister. Een symbolische actie, bedoeld om de discussie rond het homohuwelijk te versnellen. Vanwege conservatieve tegenstand vond de ondertekening niet plaats in het beroemde stadhuis van Antwerpen, maar in het kabinet van de schepen (wethouder) van Burgelijke Stand en Emancipatie. Nadat België in 2003 als tweede land ter wereld (na Nederland) het homohuwelijk bij wet toeliet, trouwden Los en Lanoye officieel. Zonder pers, in het stadhuis.

Literair werk[bewerken]

Vanaf 1981 tot 1982 vormde Tom Lanoye samen met James Bordello (= Peter Roose) een duo dat optrad als ‘de Twee Laatste Grote Poëtische Beloften Van Net Voor De Derde Wereldoorlog’. Ze traden op in Gentse studentencafés. Een jaar later nam het duo deel aan de Nacht van de Poëzie in Utrecht. Ook schreef Lanoye polemische stukken voor de tijdschriften De Zwijger, Propria Cures, Humo en ‘T Zwarte Gat — een studentenblad waarvan hij de hoofdredacteur was en dat maar vier nummers uitbracht. Lanoye bundelt en bewerkt geregeld zijn verspreide columns en essays tot boeken, met titels als Doén!, Schermutseling of Revue Lanoye.

In 1985 verscheen zijn prozadebuut, de deels autobiografische verhalenbundelEen slagerszoon met een brilletje. Na een televisieoptreden in hetzelfde jaar bij Sonja Barend werd hij een bekende Vlaming. Andere boeken van zijn hand zijn Alles moet weg (1988), de melancholische roman Kartonnen dozen (1991) en de trilogie Het Goddelijke Monster, Zwarte tranen en Boze tongen waarin het uiteenvallen van België beschreven wordt. Een tiendelige televisieserie naar deze trilogie werd in het najaar van 2011 uitgezonden op één, het eerste net van de VRT. Later verschenen nog meer romans, zoals Het derde huwelijk, Sprakeloos, Gelukkige slaven en Zuivering.

In het buitenland werd Lanoye opgemerkt als hedendaags dramaturg met zijn twaalf uur lange bewerking in verzen van acht stukken van Shakespeare, Ten Oorlog (1997). Ze ging in Duitse vertaling (Schlachten!) in première op de Salzburger Festspiele.

Lanoye begon als enfant terrible, maar werd een gevestigd schrijver die zich wijdt aan 'alle vormen van teksten en schriftuur, zowel voor boeken, kranten, tijdschriften en andere drukwerken als voor toneelopvoeringen, cabaret- en zangvoorstellingen, dit alles onder eender welke vorm en in de meest ruime zin van het woord' (citaat uit de statuten van de in 1992 opgerichte naamloze vennootschap L.A.N.O.Y.E.).

Naast Ten oorlog volgden nog vele andere en internationaal meermaals geënsceneerde toneelstukken als Fort Europa, Mamma Medea (vrij naar Euripides), Mefisto for ever (vrij naar Klaus Mann) en Atropa. De wraak van de vrede (vrij naar Euripides, Aeschylus, George W. Bush, Donald Rumsfeld en Curzio Malaparte). Die laatste twee stukken vormen begin en slot van De triptiek van de macht van regisseur Guy Cassiers. Ze werden in diens enscenering beide uitgenodigd op het Festival d’Avignon, dat in 2011 het duo opnieuw uitnodigde. Bloed en rozen, hun historische stuk over Jeanne d’Arc en Gilles de Rais stond vijf avonden in de prestigieuze Cour d’Honneur van het Palais des Papes, voor in totaal 10.000 toeschouwers. In 2014 werkte Lanoye nogmaals samen met Cassiers: de Shakespeare-bewerking Hamlet versus Hamlet, met actrice Abke Haring als de Deense Prins.

Van 2003 tot 2005 is Lanoye, voor zijn thuisstad Antwerpen, de allereerste stadsdichter van België. Meest opgemerkt is het gedicht op een banier van een paar honderd vierkante meter, waarmee de drager — de zogenaamde Boerentoren, ‘Europa’s eerste wolkenbrabber' — zijn liefde verklaart aan de middeleeuwse toren van de O.-L.-Vrouwenkathedraal. Die antwoordt later met een klankdicht van Lanoye, live ingezongen de bejaarde volkszangeres La Esterella, met wie hij vaker samenwerkte. Op haar begrafenis in de kathedraal (2011) spreekt hij de afscheidsrede uit, de aanwezigen tot slot uitnodigend om samen met hem haar lijflied te zingen: 'O.-L.-Vrouwentoren…'

In 2007 werd Lanoye in Nederland als eerste Belg bekroond met de Gouden Ganzenveer voor zijn oeuvre en kreeg hij een eredoctoraat van de Universiteit Antwerpen.

Eind 2009 verscheen zijn roman Sprakeloos, die handelt over de dood van zijn moeder - een amateuractrice die, na een beroerte, haar spraak verliest. Sprakeloos laat zich lezen als een onverwacht vervolg, achttien jaar na dato, op het al even autobiografische Kartonnen dozen. In 2010 prijkt het boek op de shortlists van de Gouden Uil, de Libris Literatuur Prijs, de AKO Literatuurprijs en kaapt het de Gouden Uil Publieksprijs weg. In 2011 wordt het boek andermaal genomineerd, ditmaal voor de Boek-Delenprijs, die 'het Leesclub-boek van het Jaar' bekroont. Sprakeloos wordt dat jaar bekroond met de Henriette Roland Holst-prijs. In 2017 kwam gelijknamige film uit in Vlaanderen en Nederland, geregisseerd door Hilde Van Mieghem en met als hoofdacteurs Stany Crets en Viviane De Muynck. Ook de Nederlanders Halina Reijn en Hans Kestings spelen een bescheiden rol. Stany Crets speelde eerder ook al een hoofdrol, toen aan de zijde van Peter Van Den Begin, in de allereerste Lanoye-verfilming Alles moet weg (1996), in een regie van Jan Verheyen en gebaseerd op Lanoyes gelijknamige romandebuut. Sprakeloos, de film wint op het Filmfestival van Oostende de Telenet Publieksprijs (2017).

Op verzoek van de Stichting CPNB schreef Tom Lanoye in 2012 de novelle Heldere hemel als Boekenweekgeschenk. Tom Lanoye was de vierde Belgische auteur van het Boekenweekgeschenk, Hubert Lampo (1969), Marnix Gijsen (1978) en Hugo Claus (1989) gingen hem voor. Het was de eerste maal dat een Boekenweekgeschenk ook in Vlaanderen werd verspreid.

In 2012 kent De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde haar Vijfjaarlijkse Prijs voor Podiumteksten 2012 voor de periode 2007-2011 toe aan Tom Lanoye voor Atropa. De wraak van de vrede (2008).

Bij de verkiezing van de populairste klassieker uit de Vlaamse literatuur in 2012 eindigde zijn roman Sprakeloos (2009) op de derde plaats, na Louis Paul Boons De Kapellekensbaan (1953) en Van den vos Reynaerde (13e-eeuws epos).

In september 2013 verschijnt de roman Gelukkige Slaven. De roman wint in december de prijs voor beste seksscène van het jaar, uitgereikt door recensieweb.nl. Het boek wordt in 2014 ook geshortlist voor zowel de AKO- als de Libris Literatuurprijs. Er volgen vertalingen in Engels, Afrikaans en Frans.

Begin 2016 bundelt en bewerkt Lanoye zijn meest spraakmakende speeches en polemieken in de bundel Revue Lanoye. Filippica. Het boek bevat onder andere de artikelen die Lanoye wijdde aan een sindsdien beruchte zaak van Antwerps politiegeweld: de zaak-Jonathan Jacob. Op een twee weken durend festival in Oostende, waarbij diverse liefhebbergroepen aan de slag gaan met toneelstukken van hem, stelt Lanoye in mei ook zijn eigen muziekgroep voor: Bloednoot ©, een ‘impro-jazz-lit-trio’ met bassist Nicolas Rombouts en percussionist Teun Verbruggen. Hun enige spelregel luidt: ‘Wij repeteren nooit’.

In 2017 koopt het Luikse productiehuis Frakas de filmrechten voor een Franstalige verfilming van Het derde huwelijk. Troisièmes Noces wordt uitgebracht in 2018, geregisseerd door David Lambert en met o.a. Bouli Lanners en Rachel Mwanza in de hoofdrollen.

Nog in 2018 zal Viviane de Muynck zelf in België en Frankrijk de franstalige versie brengen van GAZ. Pleidooi van een gedoemde moeder, de monoloog die Lanoye schreef voor haar en Theater Malpertuis (Piet Arfeuille), over de moeder van een jihadistische zelfmoordterrorist. Producenten Théâtre de Namur en Théâtre National (Bruxelles) zullen in 2019 ook de eerste Franstalige enscenering brengen van Koningin Lear (La Reine Lear), een radicale Shakepeare-bewerking die Lanoye in 2015 schreef voor actrice Frieda Pittoors, op vraag van Toneelgroep Amsterdam en regisseur Eric de Vroedt. Dat stuk werd in 2016 ook al in het Duits geënsceneerd door Schauspiel Frankfurt. GAZ werd inmiddels ook al meermaals geënsceneerd in Duitsland en beleefde eind 2017, in een Spaanse vertaling, ook zijn première in zowel Argentinië als Chili.


Theater[bewerken]

Het theaterwerk van Lanoye bestaat uit meer dan twee dozijn stukken. Meestal gaat het om typische ensemblestukken, voor meer dan zes, in sommige gevallen meer dan vijftien acteurs. Het kan gaan om oorspronkelijke stukken, zoals het absurde De Jossen, waarin alle personages ‘Jos’ heten, of om adaptaties zoals De Russen: een zes uur durende Tsjechov-bewerking die Lanoye schreef op vraag van Ivo van Hove (Toneelgroep Amsterdam) en waarin hij twee jeugdwerken van Tsjechov (Ivanov en Platonov) in elkaar schrijft, met inbegrip van vele nieuwe scènes.

In de lente van 2015 voerde Lanoye een heuse theatertrilogie ten tonele. Eerst een bewerking van Shakespeares King Lear, voor Toneelgroep Amsterdam en regisseur Eric de Vroedt: Koningin Lear, met de Vlaamse Frieda Pittoors in de hoofdrol. Daarnaast een muziektheaterscript à la Bertold Brecht voor regisseur en hoofdrolspeler Josse de Pauw — een coproductie van KVS (Brussel), NTGent, Théâtre National (Bruxelles) en de Flat Earth Society (Gent) van componist Peter Vermeersch. De tekst verscheen gratis bij de krant De Standaard, in een oplage van vele tienduizenden. Tot slot het al gemelde GAZ

In de herft van 2017 ging bij Zuidpool (Antwerpen) Lanoyes bewerking van Christopher Marlowes Edward II in première, in een regie van Jorgen Cassier. Het stuk geldt als het eerste koningsdrama uit de Angelsaksische literatuur en handelt over de homoseksuele vorst Erward II en diens favoriet Gaveston. Lanoye schreef de bewerking op vraag van Zuidpool en gaf ze de langste titel uit zijn oeuvre mee: De felomstreden kroon en deerniswekkende dood van koning Edward II & zijn favoriet jonkheer Gaveston, onder wiens betovering hij zich afkeerde van zijn koningin en kroonprins, tot steeds grotere woede van de verzamelde adel en het voor de rest onwetende gewone volk (vrij naar Chr. Marlowe). De voorstelling toerde rond in Nederland en Vlaanderen, in dezelfde periode als waarin Lanoye tourde met zijn bijna twee uur durende bewerking van Ten oorlog (genaamd Solo Ten Oorlog), exact twintig jaar nadat Ten Oorlog in première was gegaan te Gent, in regie van co-bewerker Luk Perceval en gespeeld door de legendarische Blauwe Maandag Compagnie (Jan Decleir, Els Dottermans, Wim Opbrouck, Vic de Wachter, Jacob Beks, …)

Tot het theaterwerk van Lanoye behoren ook zijn solo’s: geënsceneerde teksten van hemzelf, opgezet als toneelproducties, met licht- en klankregie, en meestal gespeeld in theaters in België en Nederland. Hij leest daarbij voor uit zijn werk. Het optreden kan echter niet worden gezien als een lezing, maar eerder als een literaire onemanshow. Van Sprakeloos op de planken maakte Lanoye een tweetalige Frans-Nederlandse productie, fifty-fifty in de beide talen, en telkens met boventiteling van de gesproken tekst in de andere taal. Na vijf uitverkochte voorstellingen in Théâtre National (Bruxelles) tourde de voorstelling in de hefst van 2013 door Franstalig België.

De bekendste solo's van Lanoye op een rij:

  • Jamboree (1982-1984)
  • Een slagerszoon met een brilletje (1986)
  • In de piste (1988-1989)
  • Kartonnen dozen (1992)
  • Gespleten en bescheten (1997-1999)
  • The very best of the artist formely known as a young man (1998)
  • Ten oorlog - De solo (2000)
  • Veldslag voor een man alleen (2003-2004)
  • Geletterde Mensen (2006), samen met de Zuid-Afrikaanse dichteres Antjie Krog
  • Woest (2008) 50 jaar Lanoye
  • Sprakeloos (2011-2012). Tijdens de Nederlandse Boekenweek van 2012 werd deze voorstelling ook opgevoerd voor een uitverkocht Carré in Amsterdam.
  • Solo Ten Oorlog (2017-2018)

Bibliografie[bewerken]

Lanoye bij de Leeuw van Waterloo
  • 1980 - Maar nog zo goed als nieuw (poëzie)
  • 1981 - Neon! Een elegisch rockgedicht (poëzie)
  • 1982 - Gent-Wevelgem (poëzie)
  • 1983 - De nagelaten gedichten (poëzie)
  • 1983 - De glazen klomp (poëzie)
  • 1983 - Rozegeur en Maneschijn (essays)
  • 1984 - In de piste (poëzie)
  • 1984 - Bagger (poëzie)
  • 1985 - Een slagerszoon met een brilletje (verhalen)
  • 1986 - Het cirkus van de slechte smaak (kritieken)
  • 1988 - Alles moet weg (roman)
  • 1989 - Vroeger was ik beter (essays)
  • 1989 - De Canadese Muur (toneel, samen met Herman Brusselmans)
  • 1989 - Gespleten en bescheten (kritieken)
  • 1990 - Hanestaart (poëzie)
  • 1991 - Kartonnen dozen (roman)
  • 1991 - Blankenberge (toneel)
  • 1991 - Bij Jules en Alice (toneel)
  • 1992 - Doén! (columns/essays)
  • 1993 - Celibaat (toneel, naar Gerard Walschap)
  • 1993 - De schoonheid van een total loss (toneel, bevat Blankenberge, Bij Jules en Alice en Celibaat
  • 1994 - Spek en bonen (verhalen)
  • 1994 - Maten en gewichten (kritieken)
  • 1997 - Het goddelijke monster (roman)
  • 1997 - Ten oorlog (samen met Luk Perceval, naar The Wars of the Roses van Shakespeare.
  • 1999 - Zwarte Tranen (roman, publieksprijs Gouden Uil 2000)
  • 2001 - Tekst & uitleg/Woorden met vleugels (kritieken)
  • 2001 - Mamma Medea (toneel, naar Euripides en Apollonios van Rhodos)
  • 2002 - Niemands Land Gedichten uit de Groote Oorlog, Prometheus, Amsterdam (met o.a. een vrije vertaling van Dulce et decorum est uit 1917 van Wilfred Owen)
  • 2002 - Boze Tongen (roman, Gouden Uil, publieksprijs de Gouden Uil 2003 en De Inktaap 2005)[4]
  • 2004 - Diplodocus Deks (toneel)
  • 2004 - De Jossen (toneel)
  • 2004 - Overkant (poëzie)
  • 2004 - Het vroegste vitriool (kritieken)
  • 2004 - Vitriool voor gevorderden (kritieken)
  • 2005 - Stadsgedichten (poëzie; bevat de gedichten en speeches die hij schreef als eerste Stadsdichter van Antwerpen, van 2003 tot 2004)
  • 2005 - De meeste gedichten (poëzie)
  • 2005 - Fort Europa (toneel)
  • 2006 - Mijn vriend Laarmans door Tom Lanoye / Mijn vriend Boorman door Arnon Grunberg (twee brieven)
  • 2006 - Het derde huwelijk (roman)
  • 2006 - Mefisto for ever (toneel, vrij naar de roman Mephisto van Klaus Mann)
  • 2007 - Schermutseling (kritieken)
  • 2008 - Atropa. De wraak van de vrede (toneel, vrij naar Euripides, George Bush, Donald Rumsfeld en Curzio Malaparte)
  • 2008 - Alles eender (ganzenpas) (toneel, niet gepubliceerd; i.o.v. toneelgroep STAN)
  • 2009 - Sprakeloos (roman)
  • 2011 - Bloed en Rozen (toneel)
  • 2011 - De Russen! Ivanov meets Platonov (toneel, vrij naar Anton Tsjechov)
  • 2012 - Heldere hemel (gebaseerd op het vliegtuigongeluk bij Kortrijk)
  • 2013 - Gelukkige slaven (roman)
  • 2014 - Hamlet versus Hamlet (toneel, naar Shakespeare) (Abke Haring ontving de Theo d’Or voor beste vrouwelijke hoofdrol)
  • 2015 - Koningin Lear (toneel, naar Shakespeare)
  • 2015 - Revue Ravage. Dood van een politicus (toneel)
  • 2015 - Gaz. Pleidooi van een gedoemde moeder (novelle/monoloog)
  • 2016 - Revue Lanoye. Filippica (polemische replieken)
  • 2017 - Zuivering (roman)
  • 2017 - De felomstreden kroon en deerniswekkende dood van koning Edward II & zijn favoriet jonkheer Gaveston, onder wiens betovering hij zich afkeerde van zijn koningin en kroonprins, tot steeds grotere woede van de verzamelde adel en het voor de rest onwetende gewone volk (vrij naar Chr. Marlowe)

Belangrijkste bekroningen[bewerken]

Secundaire bekroningen (via het werk van Tom Lanoye)[bewerken]

Acteurs

  • 1998 - Lucas Van den Eynde wint de Arlecchino (prijs) (beste mannelijke bijrol) voor King Edwaar in Ten oorlog (Blauwe Maandag Compagnie)
  • 2007 - Dirk Roofthooft wint de Louis d’Or (beste mannelijke hoofdrol) voor Kurt Köpler in Mefisto for ever (Toneelhuis)
  • 2011 - Claire Bodson gagne le Prix de la Critique Francophone (Meilleure Comédienne) pour Médée dans Mamma Medea (Théâtre Le Rideau)
  • 2012 - Frieda Pittoors wint de Colombina (prijs) (beste vrouwelijke bijrol) voor Zinaida Lebedjeva in De Russen! (Toneelgroep Amsterdam)
  • 2014 - Abke Haring wint de Theo d’Or (beste vrouwelijke hoofdrol) voor Hamlet in Hamlet versus Hamlet (Toneelhuis/Toneelgroep Amsterdam)

Vertalers

  • 2014 - Alain van Crugten gagne le Prix des Phares du Nord (beste Franse vertaling van een Nederlandstalig werk) pour La Langue de ma mère (Sprakeloos) (Editions de la Différence)
  • 2014 - Daniel Hugo win die Suid-Afrikaanse Akademieprijs vir vertaalde werk vir Sprakeloos (Sprakeloos) (Protea Boekhuis)

Externe links[bewerken]